Odam va hayvonlar fiziologiyasi (qadimgi yunoncha φύσις — tabiat, yunoncha λόγος — ta’limot) — fan bo‘lib, u hayvon organizmlarining, jumladan, odamning funksional faoliyatini o‘rganish va tushuntirishda biologiya, fizika, kimyo, matematika hamda kibernetika fanlarining usul va tushunchalaridan foydalanadi.

Fiziologiya odam va hayvon organizmlarining atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlari qonuniyatlarini, ularning turli yashash sharoitlarida va o‘sish hamda rivojlanish bosqichlaridagi xatti-harakatlarini, shuningdek, fiziologik jarayonlarning kelib chiqishi va evolyutsion hamda individual rivojlanish davomida qanday kechishini o‘rganadi.

Fiziologik jarayonlarning kechish qonuniyatlarini bilish ularning turli hayot faoliyati sharoitlarida qanday o‘zgarishini oldindan bashorat qilishga va bu jarayonlarga maqsadga muvofiq yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatishga imkon beradi. Shu bois fiziologiya tibbiyot, veterinariya va psixologiyaning nazariy asosini tashkil etadi.

Tibbiyotda odam fiziologiyasi anatomiya va gistologiya bilan birga shifokorga bemor haqidagi tarqoq bilim va ma’lumotlarni yaxlit tasavvurga birlashtirish, uning holati va faoliyatga layoqatini baholash imkonini beruvchi asosdir. Shifokor muhim fiziologik funksiyalarning me’yordan og‘ish xususiyati va darajasini aniqlab, organizmning individual, etnik, jinsiy, yoshga oid xususiyatlarini, shuningdek, yashash muhitining ekologik va ijtimoiy sharoitlarini hisobga olgan holda bu og‘ishlarni bartaraf etish va organizmni me’yoriy holatga qaytarishga intiladi.

Organizm funksiyalaridagi buzilishlarni tuzatishda yashash muhitining tabiiy-iqlimiy va ishlab chiqarish sharoitlari ta’sirinigina emas, balki antropogen ifloslanish xususiyatlarini, xususan, zararli o‘ta zaharli moddalarning atmosferadagi, suvdagi, oziq-ovqat mahsulotlaridagi miqdori va sifatini ham hisobga olish kerak.

Hayvon organizmlarining hayot faoliyati qonuniyatlari haqidagi dastlabki tasavvurlar shifokorlarning kuzatuvlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Ularning amaliy faoliyati inson anatomiyasini bilish bilangina cheklanmay, organizm faoliyatining asosiy tamoyillarini tushunishni ham talab qilgan. Fiziologik qonuniyatlarni aniqlashga qaratilgan ilk urinishlardan biri Gippokratga tegishli. U kasalliklar tabiiy sabablar tufayli yuzaga kelishini ta’kidlagan va xudolarning aralashuvi haqidagi o‘sha davr xurofotlarini rad etgan.

Gippokrat ta’limotiga ko‘ra, kasallik xudolarning jazosi emas, balki tabiiy omillar, ovqatlanishning buzilishi, insonning odatlari va turmush tarzi oqibatidir. Gippokrat asarlari to‘plamida kasalliklarning kelib chiqishi sirli kuchlar bilan bog‘liqligi haqida biror marta ham so‘z yuritilmagan. Shu bilan birga, Gippokrat ta’limoti ko‘p hollarda noto‘g‘ri taxminlar, xato anatomik va fiziologik ma’lumotlar hamda organizmdagi hayotiy suyuqliklar haqidagi qarashlarga tayangan.

• Odam va hayvonlarning hayot faoliyati qonuniyatlarini o‘rganish.
• Kasalliklar va patologik holatlarni davolashning nazariy asoslarini ishlab chiqish, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlash.

• Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi markaziy nerv tizimining (MNT) yuqori bo‘limlari (bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘i va unga yaqin tepaliklar) faoliyatiga xos qonuniyatlarni o‘rganadi. Bu bo‘limlar hayvonlar xatti-harakatlarini va odam xulq-atvorini, ularning tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini ta’minlaydi hamda sezgi, idrok, tafakkur, xotira kabi jarayonlarning moddiy asosini tashkil etadi.
• Neyrofiziologiya nerv tizimining funksiyalarini o‘rganadi, nerv tizimining turli bo‘limlari tuzilishi va faoliyatining o‘zaro bog‘liqligini hamda organizm funksiyalarini boshqarishning markaziy mexanizmlarini ochib beradi. Shuningdek, retseptorlardan MNTga signallarni kodlash va uzatishning asosiy tamoyillarini, ushbu tizimning turli darajalarida axborotni qayta ishlash jarayonini va nerv jarayonlari kechishining umumiy qonuniyatlarini aniqlaydi.
• Ichki a’zolar tizimlari fiziologiyasi alohida to‘qimalar va a’zolarning xususiyatlarini, shuningdek, ularning funksional tizimlarga birlashish qonuniyatlarini o‘rganadi.
• Qiyosiy fiziologiya hayvon organizmlarida fiziologik funksiyalarning evolyutsion (filogenez) va individual (ontogenez) rivojlanish xususiyatlarini o‘rganadi.
• Yosh fiziologiyasi tirik organizmlarning qarish jarayoniga xos qonuniyatlar va asosiy mexanizmlarni o‘rganadi.
• Maxsus fiziologiya organizmlarning, avvalo, odamning muayyan faoliyat sharoitlaridagi hayotiy jarayonlarining umumiy va o‘ziga xos qonuniyatlarini o‘rganadi. Shu sababli maxsus fiziologiya quyidagi yo‘nalishlarga ajratiladi: ekologik fiziologiya, mehnat fiziologiyasi, sport fiziologiyasi, psixofiziologiya, kosmik, aviatsiya, suvosti fiziologiyasi va boshqalar.
• Fiziologik kibernetika biologik tizimlarning tuzilishi va funksional tashkil etilishini, shuningdek, ularda axborotni qabul qilish, o‘zgartirish va undan foydalanish qonuniyatlarini o‘rganadi.

• Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
• Gippokrat. Etika va umumiy tibbiyot. — Sankt-Peterburg: Azbuka, 2001. — 10 000 nusxa — ISBN 5-267-00505-3.