Biologik xilma-xillik (biologik xilma-xillik) — hayotning barcha ko‘rinishlaridagi xilma-xilligi, shuningdek, biologik tizimning murakkabligi va uning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi farqlanish darajasini ifodalovchi ko‘rsatkich. Biologik xilma-xillik deganda tashkil topishning uch darajasidagi xilma-xillik ham tushuniladi: genetik xilma-xillik (ya’ni genlarning va ularning variantlari — allellarning xilma-xilligi), turlar xilma-xilligi (ya’ni turlarning ekotizimlardagi xilma-xilligi) va nihoyat, ekotizimlar xilma-xilligi, ya’ni ekotizimlarning turli-tumanligi.

Biologik xilma-xillikning asosiy ilmiy konsepsiyalari faqat XX asr o‘rtalarida shakllangan bo‘lib, bu biologiyada miqdoriy usullarning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq.

«Biologik xilma-xillik» atamasini birinchi bo‘lib G. Beyts 1892-yilda qo‘llagan.

Qisqartirilgan «BioDiversity» atamasini birinchi marta Uolter Rozen 1968-yilda «AQSHning biologik xilma-xillikka oid strategiyasi» milliy forumida muomalaga kiritgan. Bunda «neologizm dastlab faqat turlar sonini tavsiflash uchun ishlatilgan “biologik xilma-xillik” iborasining qisqartirilgan shakli sifatida paydo bo‘lgan».

Olim Robert Uittekerning ishlarida ekotizimlar xilma-xilligi darajalarini tasniflash taklif etilgan va biologik xilma-xillikning atrof-muhit omillariga bog‘liqligi o‘rganilgan. Uning qarashlariga ko‘ra, quyidagilar farqlanadi:

• alfa-xilma-xillik — jamoa ichidagi xilma-xillik,
• beta-xilma-xillik — jamoalar o‘rtasidagi xilma-xillik,
• gamma-xilma-xillik — muhit gradiyentlari bo‘ylab jamoalar majmuasining xilma-xilligi.

Keyinchalik bu g‘oyalar rivojlantirilib, bir qator turli tasniflar taklif qilindi. Ushbu tipologik xilma-xillik ikki turga ajratiladi: inventarizatsion, ya’ni biotizim ichidagi xilma-xillik va farqlovchi, ya’ni biotizimlar o‘rtasidagi xilma-xillik. Inventarizatsion xilma-xillik odatda unar indekslar (masalan, xilma-xillik o‘lchovlari) yordamida, farqlovchi xilma-xillik esa n-ar (ko‘pincha binar) o‘lchovlar yordamida baholanadi.

Tur ichidagi hamda butun biosferadagi biologiyada tur va umuman ekotizimning yashovchanligi (hayotda qolish qobiliyati)ning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida tan olingan va «Biologik xilma-xillik tamoyili» deb nomlangan. Darhaqiqat, bir turga mansub individlarning xususiyatlari juda o‘xshash bo‘lsa (bu odamlar, o‘simliklar va mikroorganizmlarga ham tegishli), tashqi sharoitdagi har qanday jiddiy o‘zgarish (ob-havo, epidemiya, ozuqaning o‘zgarishi va boshqalar) shu tur biologik jihatdan xilma-xil bo‘lgan holatdagiga qaraganda uning yashab qolishiga kuchliroq salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu qoida (boshqa darajada) butun biosferadagi turlar boyligi (biologik xilma-xillik) uchun ham amal qiladi.

Insoniyat tarixida ayrim biologik turlar, oilalar va hatto ekotizimlarni haddan tashqari soddalashtirib, ularni qat’iy ravishda «foydali» yoki «zararli» deb belgilashga urinishlarning salbiy oqibatlariga ko‘plab misollar to‘plangan. Botqoqliklarni quritish nafaqat bezgak chivinlari sonini kamaytirgan, balki bahorda kuchliroq toshqinlarga va yozda yaqin atrofdagi dalalarning qurishiga ham sabab bo‘lgan; yakkalangan platoda bo‘rilarni (bug‘ularning «dushmanlari»ni) otib yo‘q qilish esa bug‘ular sonining me’yordan ortiq ko‘payishiga, ularning ozuqa zaxiralarini deyarli butunlay yo‘q qilishiga va keyinchalik ommaviy qirilib ketishiga olib kelgan.

Biologik xilma-xillik — tabiatni muhofaza qilish masalalaridagi asosiy tushunchalardan biri. Bu ta’rif biologik xilma-xillikka oid BMT konvensiyasiga kiritilgani sababli huquqiy jihatdan ham rasmiy maqom olgan. Ushbu konvensiyani Yer yuzidagi barcha davlatlar, quyidagilardan tashqari, qabul qilgan: Andorra, Bruney, Vatikan, Iroq, Somali va AQSH. BMT Xalqaro biologik xilma-xillik kunini ta’sis etdi.

Biologik xilma-xillikni saqlash va qo‘llab-quvvatlash zaruratini xolis mezonlar asosida aniqlash ancha qiyin, chunki bu zaruratni baholayotgan kishining nuqtayi nazariga bog‘liq. Shunga qaramay, biologik xilma-xillikni saqlashning to‘rtta asosiy sababi bor:

• Iste’molchi nuqtayi nazaridan biologik xilma-xillik tarkibiy qismlari tabiatning bebaho zaxiralari bo‘lib, ular hozirning o‘zida insonga aniq foyda keltiradi yoki kelajakda foydali bo‘lishi mumkin.
• Biologik xilma-xillikning o‘zi ham iqtisodiy, ham ilmiy foyda keltiradi (masalan, yangi dorilar yoki davolash usullarini izlashda).
• Biologik xilma-xillikni saqlashni tanlash — axloqiy tanlovdir. Butun insoniyat sayyoramiz ekologik tizimining bir qismi bo‘lib, uning farovonligiga bog‘liq. Shu sababli insoniyat biosferaga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishi lozim.
• Biologik xilma-xillikning ahamiyatini estetik, mohiyatan va axloqiy jihatdan ham tavsiflash mumkin. Butun dunyodagi rassomlar, shoirlar va musiqachilar tabiatni ulug‘laydilar va tarannum etadilar; inson uchun tabiat abadiy va boqiy qadriyatdir.

Biologik xilma-xillikning sabablarini o‘rganuvchi biologiya sohasi hali to‘liq shakllanmagani bois, bu yo‘nalishda ko‘plab nazariyalar va alohida gipotezalar (120 dan ortiq) mavjud. Biologik xilma-xillik o‘zgarishining qonuniyatlarini tushuntirishga da’vogarlik qiluvchi nazariyalarning eng keng qamrovli sharhini taniqli nazariyotchi biolog Brayan Makgill taqdim etgan:

• Kontinuum nazariyasi (continuum theory). U R. H. Uittekerning gradiyent tahlilga oid g‘oyalari asosida vujudga kelgan.
• Neytral nazariya (neutral theory). Asosiy g‘oyalar Stiven Xabbl tomonidan The Unified Neutral Theory of Biodiversity and Biogeography asarida bayon etilgan bo‘lib, ular molekulyar evolyutsiyaning neytral nazariyasiga oid Motoo Kimuraning g‘oyalarini ekologiyaga moslashtirishdan iborat.
• Metapopulyatsiyalar nazariyasi (metapopulation). Landshaft ekologiyasidagi metapopulyatsiyalar («populyatsiyaning fazoviy bo‘laklari») va ular bilan bog‘liq ta’sirlar haqidagi g‘oyalar asosida paydo bo‘lgan.
• Fraktal nazariya (fractal). Fraktal qonuniyatlar asosida «turlar–maydon» turidagi bog‘liqlikni aniqlash haqidagi g‘oyalar (SAR).
• Klasterlashgan Puasson taqsimoti (clustered poisson). «Jamoaning fazoviy tuzilishini nuqtaviy jarayon asosida tavsiflash: bunda maydon bo‘ylab “ona” nuqtalar joylashadi va ularning atrofiga ma’lum tarzda “qiz” nuqtalar taqsimlanadi».
• Entropiyani maksimallashtirish (MaxEnt). Bu axborot nazariyasi usullari va umumtizimiy formal nazariyalarning biologiyaga kirib borishi uzoq vaqtdan beri davom etayotganini aks ettiradi.

Dastlabki yondashuvda turlarning biologik xilma-xilligi ikki belgi — tur boyligi va bir tekis taqsimlanganlik bilan tavsiflanadi.

Tur boyligi ekotizimda uchraydigan turlar sonini ifodalaydi, bir tekis taqsimlanganlik esa hayvonlar sonining turlar bo‘yicha qanchalik teng taqsimlanganini ko‘rsatadi. Bu tarkibiy qismlarni ajratishning sababi shundaki, kamdan-kam istisnolarni hisobga olmaganda, ekotizimlarda bir trofik darajaga, ekologik yoki taksonomik guruhga mansub organizmlar orasida biomassa asosiy qismining shakllanishiga juda oz sonli turlar hissa qo‘shadi.

Inventarizatsion xilma-xillikni miqdoriy baholash uchun xilma-xillik o‘lchovlari yoki ularga ikkiyoqlama mos keluvchi konsentratsiya o‘lchovlari qo‘llanadi. Eng xilma-xil jamoa biologik evolyutsiyaning «strategik zaxirasi» deb qaraladi. Demak, bunday jamoalarni miqdoriy aniqlash ularga muhofaza maqomini berish imkonini yaratadi. Bunga yaqin tushuncha — jamoa turlar tarkibining bir tekis taqsimlanganligi (evenness yoki equitability).

Miqdoriy baholashning yana bir yo‘nalishi kamyob va ko‘p uchraydigan turlar ulushini hamda ularning umumiy jamoa tuzilishiga ta’sirini aniqlashdir. Bunga yaqin yo‘nalish — turlarning ustunlik darajasini baholash bo‘lib, uning doirasida tur ahamiyati tushunchasi qo‘llanadi. Tur ahamiyati deganda uning ekotizimdagi o‘rni, ya’ni biomassasi, soni va boshqa ko‘rsatkichlari nazarda tutilishi mumkin.

Bu sohadagi yana bir (juda mashhur va muhim) yo‘nalish — jamoada hali aniqlanmagan (unseen) turlar sonini bashorat qilishdir. Buning uchun quyidagilar qo‘llanadi: vaqt qatorlari tahlili usullariga asoslangan oddiy statistik ekstrapolyatsiyalar, «turlar–maydon» bog‘liqligi egri chiziqlari, fraktal qonuniyatlarga asoslangan modellar tuzish va boshqalar.

A. V. Markov va A. V. Korotayev biologik xilma-xillikning makrodinamikasini matematik tavsiflash uchun musbat teskari aloqaning giperbolik modellaridan foydalanish mumkinligini ko‘rsatganlar.

Biologik turlarning yo‘q bo‘lib ketishi Yerda hayot rivojlanishining tabiiy jarayonidir. Evolyutsiya davomida turlar bir necha bor ommaviy qirilib ketgan. Bunga Perm davridagi ommaviy qirilish misol bo‘ladi: bu hodisada barcha trilobitlar yo‘q bo‘lib ketgan.

XVII asrdan boshlab turlarning yo‘q bo‘lib ketishini tezlashtiruvchi asosiy omil insonning xo‘jalik faoliyati bo‘ldi. Shu davr mobaynida amfibiyalarning 120 turi, qushlarning 94 turi va sutemizuvchilarning 63 turi yo‘q bo‘lib ketgan. Umuman olganda, xilma-xillikning kamayishiga resurslar iste’molining ortishi, turlar va ekotizimlarga beparvo munosabat, tabiiy resurslardan foydalanish sohasida yetarlicha puxta o‘ylanmagan davlat siyosati, biologik xilma-xillik ahamiyatini tushunmaslik hamda Yer aholisi sonining o‘sishi.

Ayrim turlarning yo‘q bo‘lib ketishiga odatda yashash muhitining buzilishi va haddan tashqari ko‘p ovlanish sabab bo‘ladi. Ekotizimlar vayron qilinishi tufayli o‘simlik va hayvonlarning yuzlab turlari allaqachon yo‘q bo‘lib ketgan. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi ma’lumotlariga ko‘ra, 1600-yildan beri o‘simlik va hayvonlarning 844 turi yo‘qolgan. Ovlanadigan hayvonlar, ayniqsa xalqaro bozorda yuqori baholanadigan turlar haddan tashqari ko‘p ovlashdan zarar ko‘rmoqda. Kolleksion qiymatga ega noyob turlar, shuningdek, «an’anaviy xitoy tabobati»da noqonuniy foydalaniladigan turlar ham xavf ostida. Quruqlikdagi yirik hayvonlarning aksariyat turlari (yirik tuyoqlilar, mushuksimonlar, fillar, karkidonlar hamda vazni 20 kg dan ortiq boshqa hayvonlar) faqat muhofaza etiladigan hududlarda (qo‘riqxonalar va milliy bog‘larda) saqlanib qolgan.

Boshqa sabablar qatoriga boshqa hududlardan keltirilgan turlarning ta’siri, ozuqa bazasining yomonlashuvi, qishloq xo‘jaligi va ovchilik-baliqchilik obyektlarini himoya qilish maqsadida ataylab yo‘q qilish kiradi.

G‘arb olimlarining baholashicha, so‘nggi yillarda o‘simliklarning 33,5 ming turi (ma’lum turlarning 14 % i) yo‘qolib ketish xavfi ostida. Yerda yashovchi qush turlarining 2/3 qismida (jami 9,6 ming tur) son kamaymoqda. Barcha qush va sutemizuvchi turlarining 11 % i yo‘qolish xavfi ostida, yana 14 % i esa mavjud tendensiyalar davom etsa, yo‘qolish yoqasiga kelib qoladi. Baliq turlarining 30 % i (24 ming turdan) ham qirilib ketish xavfi ostida. AQSHning Dyuk universiteti olimlari XXI asrda dunyo o‘simlik va hayvon turlarining oltinchi ommaviy qirilib ketishi yoqasida turganini, inson faoliyati esa bu jarayonni 1000 marta tezlashtirayotganini ta’kidlashadi.

Biologik xilma-xillikning xavotirli darajada kamayib borayotgani haqidagi qarash keng tarqalgan bo‘lsa-da, unga qarama-qarshi fikr ham mavjud. Koronavirus pandemiyasi davrini qamrab olgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ilmiy hamjamiyat biologik xilma-xillikni jiddiy darajada kam baholashi mumkin: Brisben chekkasida uy ijaraga olgan uch olim bir yil davomida uyning ichida va atrofida zamburug‘lar, o‘simliklar hamda hayvonlarning 1150 xil turini qayd etgan.

Biologik xilma-xillikni saqlashga qaratilgan muhofaza faoliyatining asosiy tamoyillari:

• Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar (qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar) tashkil etish; bunday hududlar biotsenozlarni saqlashda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular yo‘qolish xavfi ostidagi va noyob turlarning yashashi uchun zarur. Masalan, yirik yirtqich hayvonlar (sherlar, yo‘lbarslar, qoplonlar) oziq piramidasining eng yuqori pog‘onasida turadi. Ularning yashab qolishi uchun o‘simliklardan tortib yirik o‘txo‘r tuyoqli hayvonlargacha bo‘lgan butun oziq zanjirini saqlash zarur. Tabiatda 1 ta Ussuri yo‘lbarsining yashashi uchun unga 300—800 km² kattalikdagi tayga ov hududi kerak bo‘ladi. Yevropada noyob hasharotlar va kichik hayvonlarni muhofaza qilish uchun mikroqo‘riqxonalar, shuningdek, muhofaza etiladigan hududlar o‘rtasida populyatsiyalar almashinuvini ta’minlash uchun «yashil yo‘laklar» tashkil etilmoqda.
• yovvoyi tabiatda yo‘qolib ketishi yoki yashash muhiti barbod bo‘lishi ehtimoliga qarshi, yo‘qolish xavfi ostidagi hayvonlarning tutqunlikda barqaror ko‘payadigan populyatsiyalarini yaratish. Bunga David bug‘usi, oriks antilopasi, Prjevalskiy oti misol bo‘la oladi: ular yovvoyi tabiatda qirilib ketgan, lekin tutqunlikda saqlanib qolgan va keyinchalik muhofaza hududlariga qayta kiritilgan.
• Afrika, Osiyo, Okeaniya va Lotin Amerikasining tropik hududlarida o‘simlik va hayvonot dunyosi eng tez yo‘qolmoqda. Bu yerlarda dunyoning eng kambag‘al aholisi istiqomat qiladi. Ular tirikchilik uchun tropik o‘rmonlarning qolgan qismlarini kesib, ekin maydonlari va yaylovlar ochish maqsadida yoqishga, savannalarni o‘zlashtirishga hamda brakonyerlik bilan shug‘ullanishga majbur. Shu sababli rivojlanayotgan mamlakatlarda qashshoqlikni bartaraf etish ushbu hududlar ekotizimlarini saqlash uchun ham muhimdir.
• Ekologik ma’rifat
• Noyob va yo‘qolish xavfi ostidagi hayvon hamda o‘simlik turlarini ovlash yoki yig‘ishni davlatlar va davlatlararo darajada taqiqlash. Tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi buzilishini nazorat qilish va buning uchun qat’iy javobgarlik choralarini qo‘llash.
• Tabiatdan oqilona foydalanish, jumladan, milliy bog‘larda xorijiy turizmni rivojlantirish, shuningdek, ov hayvonlariga nisbatan ekologik asoslangan kvotalar doirasida maxsus ov qo‘riqxonalarida ov qilish litsenziyalarini sotish — qo‘riqlanadigan hududlar va noyob turlar muhofazasi uchun qo‘shimcha mablag‘ olish maqsadida.
• Yo‘qolish xavfi ostidagi turlar genomlarini kriokonservatsiya qilish (muzlatib saqlash).

• Iqtisodiy — biologik xilma-xillikni mamlakatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlariga kiritish; biologik xilma-xillikdan olinishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy daromadlar, jumladan, bevosita (tibbiyot, seleksiya va farmatsiya uchun xomashyo va materiallar va boshqalar) hamda bilvosita (ekoturizm) daromadlar, shuningdek, yo‘qotilgan biologik xilma-xillikni tiklash xarajatlarini hisobga olish.
• Boshqaruvga oid — davlat va tijorat muassasalari, armiya va flot, nodavlat birlashmalar, mahalliy aholi hamda keng jamoatchilikni qo‘shma faoliyatga jalb etish orqali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish.
• Huquqiy — biologik xilma-xillikka oid ta’rif va tushunchalarni tegishli barcha qonunchilik normalariga kiritish, uni saqlashning huquqiy asoslarini yaratish.
• Ilmiy — qaror qabul qilish tartiblarini formallashtirish, biologik xilma-xillik indikatorlarini izlash, uning kadastrlarini tuzish va monitoring tashkil etish.
• Ta’limiy — biologik xilma-xillikni muhofaza qilish bo‘yicha mutaxassislarni o‘qitish va tayyorlash maqsadida atrof-muhit muhofazasi hamda evolyutsion biologiya sohasidagi ilg‘or bilimlarga asoslangan ta’lim dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish.
• Ekologik-ma’rifiy — aholini ekologik jihatdan o‘qitish, biologik xilma-xillikni biosferaning eng muhim tarkibiy qismi sifatida muhofaza qilish g‘oyalarini yoyish.

20-dekabr 2006-yilda Bosh Assambleya o‘zining 61/203-sonli rezolyutsiyasi bilan 2010-yilni Xalqaro biologik xilma-xillik yili deb e’lon qildi.

19-dekabr 2008-yilda Assambleya barcha a’zo davlatlarni 2010-yilgacha biologik xilma-xillikni yo‘qotish sur’atini sezilarli darajada kamaytirish bo‘yicha majburiyatlarini bajarishga hamda tegishli strategiya va dasturlarida ushbu muammoga yetarlicha e’tibor qaratishga chaqirdi (63/219-sonli rezolyutsiya). Assambleya barcha a’zo davlatlarga Xalqaro biologik xilma-xillik yilini o‘tkazish uchun tub xalqlar va mahalliy jamoalar vakillarini o‘z ichiga olgan milliy qo‘mitalar tuzishni taklif etdi va barcha xalqaro tashkilotlarni ham ushbu voqeani nishonlashga chaqirdi.

Xalqaro biologik xilma-xillik yilini qo‘llab-quvvatlash maqsadida Assambleya 2010-yilda o‘zining oltmish beshinchi sessiyasi davomida davlat, hukumat va delegatsiya rahbarlari ishtirokida bir kunlik yuqori darajadagi yig‘ilish o‘tkazishni rejalashtirgan edi.

BMT qaroriga ko‘ra, 2011—2020-yillar biologik xilma-xillik o‘n yilligi deb e’lon qilingan.

2016-yilda biologik xilma-xillikka Parij shahrining faxriy fuqaroligi.

• Brodskiy A. K. Biologik xilma-xillik muammolariga kirish: rasmlar bilan bezatilgan ma’lumotnoma / Taqrizchilar: A. F. Alimov, G. A. Noskov, V. F. Levchenko; Sankt-Peterburg davlat universiteti. — Sankt-Peterburg: DEAN, 2002. — 144 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-93630-231-8narx
• Biologik xilma-xillikni saqlash va suv sifati: ekotizimlarda teskari aloqalarning o‘rni // Fanlar akademiyasi ma’ruzalari (DAN). 2002. 382-jild. № 1. 138-141-betlar
• Maksakovskiy V. P. 34-bob: Tirik tabiat genofondining qashshoqlashuvi va uni muhofaza qilish // Dunyoning geografik manzarasi: oliy o‘quv yurtlari uchun qo‘llanma. I kitob: Dunyoning umumiy tavsifi. Insoniyatning global muammolari / V. P. Maksakovskiy. — Moskva, 2008. — ISBN 978-5-358-05275-8.
• Lebedeva N. V., Drozdov N. N., Krivolutskiy D. A. Biologik xilma-xillik. — Moskva: Vlados, 2004. — 432 bet — (Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma). — 10 000 nusxa — ISBN 5-691-01098-0.
• Shvars Ye. A. Biologik xilma-xillikni saqlash: jamoalar va ekotizimlar / Mas’ul muharrir: A. V. Kojarinov; Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Moskva: KMK ilmiy nashrlar shirkati, 2004. — 112 bet — ISBN 5-87317-156-4.

• Oltoy–Sayan ekomintaqasining biologik xilma-xilligi — Biodiversity of Altai-Sayan Ecoregion .
• BMT Taraqqiyot dasturi/Global ekologik jamg‘arma loyihasi «Oltoy–Sayan ekomintaqasining Rossiya qismidagi biologik xilma-xillikni saqlash».
• «Biologik xilma-xillik» loyihasi «Practical Science» saytida.
• Evolyutsiyaga oid kichik kutubxona «Evolyutsiya muammolari» veb-sahifasida.
• «Yashil portal» — ekologiya va tabiatni muhofaza qilishga oid havolalar to‘plami.
• Borinskaya S. A. Xalqlarning genetik xilma-xilligi // «Tabiat», № 10, 2004-y.
• Bronevich M. A. «Tirik tabiatda biologik xilma-xillikning o‘rni», referat.
• Markov A. V., Korotayev A. V. Fanerozoyda dengiz va quruqlik biotalari xilma-xilligining giperbolik o‘sishi va jamoalar evolyutsiyasi // Umumiy biologiya jurnali^[ukr.]. 2008. № 3. 175—194-betlar.
• Yelena Naymark. Biologik xilma-xillik ham, aholi soni kabi, giperbola bo‘ylab o‘sadi (yuqorida tilga olingan A. V. Markov va A. V. Korotayevning shu nashrda e’lon qilingan maqolasi haqidagi jurnalistik maqola (Umumiy biologiya jurnali^[ukr.]), 2007-y.)
• Olimlar Yer tarixidagi oltinchi ommaviy qirilish boshlanganidan ogohlantirmoqda — The Guardian, 2017-07-10.
• TDU Biologiya instituti Rossiyalik va xorijlik talabalar uchun ingliz tilida «Biologik xilma-xillik» magistratura dasturini ishga tushirdi.
• Biologik xilma-xillik. «Fan» rukni . TASS. — ushbu mavzudagi barcha so‘nggi yangiliklarni o‘qish. Murojaat qilingan sana: 7-avgust 2023-yil. Arxivlangan sana: 7-avgust 2023-yil.