Boze–Eynshteyn kondensati nima

Boze–Eynshteyn kondensati (Boze–Eynshteyn kondensati, Boze kondensati) — moddaning alohida agregat holati bo‘lib, uning asosini bozonlar tashkil etadi. Bu bozonlar o‘ta past haroratlargacha, ya’ni mutlaq nolga yaqin darajagacha (kelvinning milliondan bir qismidan ham past) sovitiladi. Bunday o‘ta sovuq holatda ko‘p sonli atomlar o‘zlarining mumkin bo‘lgan eng past kvant holatlariga o‘tadi va kvant effektlari makroskopik darajada namoyon bo‘la boshlaydi.

Uning mavjudligi kvant mexanikasi qonunlari ga muvofiq Albert Eynshteyn tomonidan Shatyendranat Bozening ishlari asosida 1925-yilda nazariy jihatdan bashorat qilingan. 70 yil o‘tib, 1995-yilda birinchi Boze kondensati Qo‘shma laboratoriya astrofizikasi institutida (JILA; bu institut Boulderdagi Kolorado universiteti va Milliy standartlar institutiga qarashli) Erik Kornell va Karl Viman tomonidan olindi. Olimlar rubidiy atomlaridan iborat gazni 170 nanokelvin (nK) (1,7⋅10−7 K) darajagacha sovitdilar. Shu ish uchun ular Volfgang Ketterle bilan birga (Massachusets texnologiya instituti tadqiqotchisi) 2001-yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldilar.

Nazariya

Sovitish uskunalari yordamida atomlarni sekinlashtirish Boze yoki Boze–Eynshteyn kondensati deb ataladigan o‘ziga xos kvant holatini olish imkonini beradi. Boze va Eynshteyn ishlari natijasida Boze–Eynshteyn statistikasiga bo‘ysunadigan Boze gazi tushunchasi yuzaga keldi. Bu statistika butun sonli spinga ega, bozonlar deb ataladigan aynan bir xil zarrachalarning statistik taqsimotini tavsiflaydi. Bozonlar, jumladan, fotonlar kabi alohida elementar zarrachalar hamda butun atomlar bir xil kvant holatida birgalikda bo‘lishi mumkin. Eynshteyn bozon atomlarini juda past haroratlargacha sovitish ularning mumkin bo‘lgan eng past kvant holatiga o‘tishiga (boshqacha aytganda, kondensatsiyalanishiga) olib keladi, deb taxmin qilgan. Bunday kondensatsiya natijasida moddaning yangi fazasi yuzaga keladi.

Bu o‘tish kritik haroratdan pastda sodir bo‘ladi. Ichki erkinlik darajalari bo‘lmagan va o‘zaro ta’sirlashmaydigan zarrachalardan tashkil topgan bir jinsli uch o‘lchamli gaz uchun kritik harorat quyidagi formula bilan aniqlanadi:

Tc=(nζ(3/2))2/3h22πmkB,

bu yerda Tc — kritik harorat, n — zarrachalar konsentratsiyasi, m — massa, h — Plank doimiysi, kB — Bolsman doimiysi, ζ — Riman dzeta-funksiyasi, ζ(3/2)=2,6124….

Eynshteyn modeli

Jami N ta o‘zaro ta’sirlashmaydigan zarrachadan iborat to‘plamni ko‘rib chiqamiz. Ularning har biri ikkita holatdan birida, |0⟩ yoki |1⟩. bo‘lishi mumkin. Agar ikkala holatning energiyasi bir xil bo‘lsa, mumkin bo‘lgan barcha konfiguratsiyalar bir xil ehtimollikka ega.

Farqlanadigan zarrachalar uchun 2N xil turli konfiguratsiya mavjud. Chunki har bir zarracha mustaqil ravishda va teng ehtimol bilan |0⟩ yoki |1⟩. holatini egallaydi. Bunda deyarli barcha konfiguratsiyalarda |0⟩ holatidagi hamda |1⟩ holatidagi zarrachalar soni deyarli teng bo‘ladi. Bu muvozanat statistik hodisadir: ikkala holatdagi zarrachalar soni orasidagi farq qancha kichik bo‘lsa, tizimdagi shuncha ko‘p konfiguratsiya (mikroholat) shu muvozanatni yuzaga keltiradi.

Agar zarrachalarni bir-biridan farqlab bo‘lmaydigan deb hisoblasak, tizimda atigi N+1 xil konfiguratsiya bo‘ladi. Har bir konfiguratsiya uchun K ta zarracha |1⟩ holatida (va N−K ta zarracha |0⟩ holatida) bo‘lishini belgilash mumkin; bunda K 0 dan N gacha o‘zgarishi mumkin. Barcha konfiguratsiyalar bir xil ehtimollikka ega bo‘lgani uchun statistik jihatdan biror holatda to‘planish yuz bermaydi — |1⟩, holatidagi zarrachalar ulushi [0, 1] oralig‘ida bir tekis taqsimlanadi. Quyidagi konfiguratsiyalar bir xil ehtimollikka ega: barcha zarrachalar |0⟩, holatida bo‘lgan vaziyat; zarrachalarning yarmi |0⟩ holatida, qolgan yarmi |1⟩, holatida bo‘lgan vaziyat; yoki barcha zarrachalar birgalikda joylashgan |1⟩.

Endi ikkala holatning energiyalari har xil deb faraz qilaylik (aniqlik uchun |1⟩ holatidagi zarracha energiyasi |0⟩, holatidagidan E miqdorga yuqori bo‘lsin). U holda T haroratda zarracha |0⟩ holatida bo‘lishi ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi. Ehtimollar nisbati quyidagiga teng: exp⁡(−E/kBT).

Farqlanadigan zarrachalar holatida ularning birinchi va ikkinchi holatlardagi soni teng bo‘lmaydi. Shunga qaramay, bandliklar nisbati birga yaqin bo‘ladi. Buning sababi — tizimning yuqorida ta’riflangan statistik xususiyati: u zarrachalar soni kam farqlanadigan konfiguratsiyalarga intiladi (bunday makroholatlarga eng ko‘p konfiguratsiyalar mos keladi).

Aksincha, zarrachalar bir-biridan farqlanmasa, ularning holatlar bo‘yicha taqsimoti |0⟩, holati tomon sezilarli siljiydi. Zarrachalar soni ko‘paygan sari bu siljish kuchayadi, chunki holatlardagi zarrachalar soni farqini kichik saqlashga yo‘naltirilgan statistik bosim bo‘lmaydi. Tizimning xatti-harakati faqat zarrachaning (har qanday chekli haroratda) energiyasi pastroq sathni egallash ehtimoli yuqoriroq ekaniga bog‘liq bo‘ladi.

Har bir K qiymati farqlanmaydigan zarrachalar uchun tizimning muayyan holatini belgilaydi. Bu holatning ehtimoli Bolsman taqsimoti bilan tavsiflanadi. Bunda tizimning K holatidagi energiyasi KE ga tengligi hisobga olinadi (chunki aynan K ta zarracha energiyasi E bo‘lgan sathni egallaydi). Tizimning shu holatda bo‘lish ehtimoli:

P(K)=Ce−KE/kBT=CpK.

Yetarlicha katta N qiymatlarda normallash koeffitsiyenti C quyidagiga teng: (1−p). |1⟩ holatidagi zarrachalarning kutilayotgan soni N→∞ limitda ∑n>0Cnpn=p/(1−p) ga teng. Katta N qiymatlarda bu miqdor deyarli o‘sishdan to‘xtab, doimiy qiymatga yaqinlashadi. Ya’ni zarrachalar ko‘p bo‘lganda yuqori energiya sathining nisbiy bandligi nihoyatda kichik bo‘ladi. Shunday qilib, termodinamik muvozanatda bozonlarning aksariyati eng past energiyali holatda, zarrachalarning faqat kichik qismi esa boshqa holatda bo‘ladi. Bu holat energiya sathlari orasidagi farq qanchalik kichik bo‘lishidan qat’i nazar yuz beradi.

Endi har biri raqamlangan va |k⟩. deb belgilangan impuls holatlaridan birida bo‘lishi mumkin bo‘lgan zarrachalardan tashkil topgan gazni ko‘rib chiqamiz. Agar zarrachalar soni muayyan haroratda mavjud holatlar sonidan ancha kam bo‘lsa, ular turli sathlarda bo‘ladi. Ya’ni bu chegaraviy holatda gaz klassik gazdek tutadi. Zichlik ortishi yoki harorat pasayishi bilan mavjud har bir energiya sathiga to‘g‘ri keladigan zarrachalar soni oshadi. Bir payt kelib, har bir holatdagi zarrachalar soni shu holat uchun mumkin bo‘lgan eng katta qiymatga yetadi. Shundan boshlab barcha qo‘shimcha zarrachalar energiyasi eng past holatga o‘tishga majbur bo‘ladi.

Muayyan zichlikda fazaviy o‘tish haroratini hisoblash uchun uyg‘ongan holatlardagi zarrachalarning maksimal sonini ifodalovchi formulani barcha mumkin bo‘lgan impulslar bo‘yicha integrallash kerak, p/(1−p):

N=V∫d3k(2π)3p(k)1−p(k)=V∫d3k(2π)31ek22mkBT−1,
p(k)=e−k22mkBT.

Bu integralni hisoblab, kerakli o‘lchov birliklariga moslikni ta’minlash uchun ħ ko‘paytuvchisini kiritganda, avvalgi bo‘limda berilgan kritik harorat formulasi kelib chiqadi. Demak, bu integral kritik harorat va zarrachalar konsentratsiyasini kimyoviy potensial juda kichik bo‘ladigan sharoitlar uchun aniqlaydi. Boze–Eynshteyn statistikasiga ko‘ra, μ Boze kondensati hosil bo‘lishi uchun qat’iy nolga teng bo‘lishi shart emas; biroq μ tizimning asosiy holati energiyasidan kichik bo‘ladi. Shu bois ko‘pchilik energiya sathlarini o‘rganishda kimyoviy potensialni taxminan nol deb olish mumkin. Faqat asosiy holat tadqiq etilayotgan vaziyatlar bundan mustasno.

Tarix

1924-yilda Zeitschrift für Physik jurnalida Shatyendranat Bozening kvant statistikasiga oid yorug‘lik kvantlari (hozir fotonlar deb ataladi) haqidagi maqolasi chop etildi. Unda u Plankning kvant nurlanish qonunini klassik fizikaga murojaat qilmasdan keltirib chiqargan edi. Dastlab Boze maqolani Eynshteynga yubordi. Maqola Eynshteynga shu qadar katta taassurot qoldirdiki, u matnni ingliz tilidan nemis tiliga o‘zi tarjima qilib, nashr qilish uchun Bozega qaytarib yubordi. Eynshteynning qo‘lyozmasi uzoq vaqt yo‘qolgan deb hisoblangan, biroq 2005-yilda u quyidagi oliygoh kutubxonasidan topildi: Leyden universiteti.

1925-yilda Bozening ishlariga tayanib, Eynshteyn Boze–Eynshteyn kondensatining mavjudligini kvant mexanikasi qonunlaridan kelib chiqib nazariy jihatdan bashorat qildi. Keyinchalik Eynshteyn boshqa ishlarida Bozening g‘oyalarini kengaytirdi. Ularning izlanishlari natijasida Boze gazi tushunchasi shakllandi. Bu gaz Boze–Eynshteyn statistikasiga bo‘ysunadi. Mazkur statistika butun sonli spinga ega, bir-biridan farqlanmaydigan va hozir bozonlar deb ataladigan zarrachalarning statistik taqsimotini tavsiflaydi. Bozonlar, jumladan, fotonlar hamda geliy-4 kabi atomlar bir xil kvant holatini egallashi mumkin. Eynshteyn bozon atomlari juda past haroratgacha sovitilganda ular mavjud eng past kvant holatiga tushishi (yoki «kondensatsiyalanishi») va natijada moddaning yangi shakli yuzaga kelishini taxmin qilgan.

1938-yilda Frits London Boze–Eynshteyn kondensatini o‘ta oquvchanlik bilan 4Heda, shuningdek o‘ta o‘tkazuvchanlik bilan bog‘liq mexanizm deb taxmin qildi.

1995-yilda Erik Kornell va Karl Viman AQSHning Milliy standartlar va texnologiyalar instituti vakillari sifatida lazer yordamida sovitish usuli bilan taxminan 2 mingta rubidiy-87 atomini 20 nanokelvin haroratgacha sovitib, gazlarda Boze–Eynshteyn kondensati mavjudligini tajribada tasdiqladilar. Shu yutuq uchun ular Volfgang Ketterle bilan birga (Ketterle to‘rt oy o‘tib natriy atomlaridan atomlarni magnit tuzoqda ushlab turish tamoyili orqali Boze–Eynshteyn kondensatini olgan) 2001-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldilar.

2000-yilda Garvard universiteti olimlari yorug‘likni 0,2 mm/s dan ham ancha past tezlikkacha sekinlashtirishdi. Buning uchun yorug‘likni rubidiyning Boze–Eynshteyn kondensatiga yo‘naltirishdi. Bungacha muhitda rasmiy qayd etilgan eng past yorug‘lik tezligi 60 km/soat dan biroz yuqori edi. Bunda yorug‘lik natriy bug‘idan o‘tayotgan bo‘lib, harorat −272 °C bo‘lgan.

2010-yilda birinchi marta Boze–Eynshteyn kondensati fotonlardan olindi.

2012-yilga kelib o‘ta past 10−7 K va undan past haroratlarda ko‘plab alohida izotoplardan Boze–Eynshteyn kondensatlarini olishga muvaffaq bo‘lindi. Bular quyidagi izotoplardir: (7Li, 23Na, 39K, 41K, 85Rb, 87Rb, 133Cs, 52Cr, 40Ca, 84Sr, 86Sr, 88Sr, 174Yb, 164Dy hamda 168Er).

2014-yilda Sovuq atomlar laboratoriyasi (Cold Atom Laboratory, CAL) NASA xodimlari hamda Kaliforniya texnologiya institutining Pasadenadagi olimlari Boze–Eynshteyn kondensatini yaratishga muvaffaq bo‘ldilar. Buning uchun ular Xalqaro kosmik stansiyada ishlash uchun mo‘ljallangan qurilmaning Yerdagi prototipidan foydalandilar. Vaznsizlik sharoitida Boze–Eynshteyn kondensatini yaratishga mo‘ljallangan to‘liq ishlaydigan qurilma 2018-yil yozida Xalqaro kosmik stansiyaga yuborildi. 2020-yilda ushbu qurilmada ilk bor stansiya bortida Boze–Eynshteyn kondensati olindi.

2018-yilda rossiyalik fiziklar Igor Tkachev rahbarligida nazariya ishlab chiqdilar. Unga ko‘ra, yulduz kattaligidagi, bozonlardan tashkil topgan obyektlar mavjud bo‘lishi mumkin. Bu bozonlar gravitatsion o‘zaro ta’sir natijasida chekli vaqt ichida Boze–Eynshteyn kondensatini hosil qiladi. Bunday faraziy obyektlar sovuq qorong‘i modda nomzodlari deb qaraladi.

2020-yilda tadqiqotchilar o‘ta o‘tkazuvchan Boze–Eynshteyn kondensati yaratilganini va Boze–Eynshteyn kondensati rejimidan o‘ta o‘tkazuvchanlik rejimiga «uzluksiz o‘tish» mavjud bo‘lishi mumkinligini ma’lum qildilar. Bunday o‘ta o‘tkazuvchanlik quyidagi nazariya doirasida tavsiflanadi: Bardin–Kuper–Shriffer nazariyasi.

2022-yilda tadqiqotchilar birinchi marta Boze–Eynshteyn kondensatini uzluksiz rejimda hosil qilganliklarini xabar qildilar. Ilgari bug‘lantirib sovitish imkoniyatlarining cheklanganligi sababli tadqiqotchilar faqat impulsli rejimda ishlay olganlar. Bu rejimda ish sikli nihoyatda samarasiz bo‘lib, atomlarning 99 % dan ortig‘i Boze–Eynshteyn kondensati holatiga o‘tishdan oldin yo‘qotilgan. Kondensatsiyaning uzluksiz rejimda borishi uchun sharoit yaratish Boze–Eynshteyn kondensatini tajribaviy o‘rganishda muhim bosqich bo‘ldi.

Havolalar