Boze–Eynshteyn statistikasi nima

Boze — Eynshteyn statistikasi — bir xil bozonlar (nol yoki butun sonli spingaega zarralar) tizimiga qo‘llaniladigan kvant statistikasi. Bunday zarralarga, masalan, fotonlar va geliy-4atomlari kiradi. Bu statistika bozonlarning o‘rtacha soni ni belgilangan energiyali εi holatlarda, tizim termodinamik muvozanatda bo‘lganda, qanday bo‘lishini aniqlaydi:

ni=giexp⁡(εi−μkT)−1,

bu yerda gi — aynish karraliligi (zarraning mavjud holatlari soni, energiyasi εi), μ — kimyoviy potensial, k — Bolsman doimiysi, T — mutlaq harorat. Agar gi=1bo‘lsa, sathlarning zarralar bilan bandlik sonini ifodalovchi funksiya — Boze — Eynshteyn funksiyasi:

F(ε,T)=1exp⁡(ε−μkT)−1.

1924-yilda Shatyendranat Boze tomonidan fotonlarni tavsiflash uchun taklif etilgan. 1924–1925-yillarda Albert Eynshteyn uni spini butun sonli atomlar tizimlariga umumlashtirdi.

Boze — Eynshteyn statistikasining xususiyatlari

Boze — Eynshteyn, Fermi — Dirak va Maksvell statistikalaridagi ni qiymatlarining taqqoslanishi.

Boze — Eynshteyn funksiyasi quyidagi xususiyatlarga ega:

  • o‘lchamsiz;
  • faqat quyidagi shart bajarilganda aniqlanadi: ε > μ;
  • qiymatlari haqiqiy sonlar bo‘lib, 0 dan +∞;
  • energiya ortishi bilan kamayadi;
  • harorat pasayganda kamayish yanada keskinlashadi;
  • yuqori haroratlarda va/yoki zarralar konsentratsiyasi past bo‘lganda Maksvell — Bolsman statistikasiga;
  • chegaraviy holatda kT≫ε−μ funksiya quyidagi taqsimotga o‘tadi: Reley taqsimoti F=kT/(ε−μ).

Fermi — Dirak statistikasi bilan taqqoslash

Boze — Eynshteyn funksiyasi Fermi — Dirak funksiyasigao‘xshash bo‘lib, u bir xil fermionlar — yarim butun spinli va Pauli prinsipiga bo‘ysunadigan zarralar tizimini tavsiflash uchun qo‘llaniladi (bitta kvant holatini bir vaqtning o‘zida bittadan ortiq zarra egallay olmaydi).

Farq shundaki, Boze — Eynshteyn formulasining maxrajida birlik ayiriladi, Fermi — Dirak formulasida esa shu o‘rinda qo‘shish belgisi turadi. Natijada F(ε,T) ning ikki statistika bo‘yicha qiymatlari kimyoviy potensialga yaqin va undan past energiyalarda sezilarli darajada farq qiladi. Yuqori energiyalarda ε esa ikkala statistika bir-biriga yaqinlashadi va klassik Maksvell statistikasi bilan mos keladi F=exp⁡[(μ−ε)/kT].

Matematik va fizik ma’nosi

Boze — Eynshteyn funksiyasi F(ε,T) kvant holatlarining bandlik koeffitsiyentlarini (inglizcha occupancy factor) belgilaydi. Uni ko‘pincha «taqsimot» deb atashadi, biroq ehtimollar nazariyasi nuqtayi nazaridan u na taqsimot funksiyasi, na taqsimot zichligihisoblanadi. Uni qandaydir ehtimollik sifatida ham talqin qilib bo‘lmaydi.

Holatlarning bandligini ko‘rsatuvchi F(ε,T) funksiya bu holatlarning mavjudligi haqida hech narsa demaydi. Energiyalari diskret tizimlarda ularning mumkin bo‘lgan qiymatlari ε1, ε2 va hokazo ro‘yxat bilan belgilanadi, uzluksiz energiya spektriga ega tizimlarda esa holatlar «holatlar zichligi» ρ(ε) (J-1 yoki J-1m-3).

Boze — Eynshteyn statistikasining qo‘llanilishi

Kvant effektlarini e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan, aynan bir xil zarralardan tashkil topgan tizimlar Fermi — Dirak yoki Boze — Eynshteyn statistikasiga bo‘ysunadi. Kvant effektlari quyidagi hollarda namoyon bo‘ladi: zarralar konsentratsiyasi (N/V)≥nq. Bu yerda nq — kvant konsentratsiyasi; bu holda zarralar orasidagi o‘rtacha masofa o‘rtacha de Broyl to‘lqin uzunligiga teng bo‘ladi. Bu berilgan haroratdagi ideal gaz uchun o‘rinlidir. Konsentratsiya nq bo‘lganda to‘lqin funksiyalari zarralar orasida bir-biriga «tegadi», ammo deyarli ustma-ust tushmaydi.

Boze — Eynshteyn statistikasini qo‘llash shartlari — tizimdagi zarralararo o‘zaro ta’sirning kuchsizligi ( ideal kvant gaziholati) va haroratning aynish haroratidan past bo‘lishidir.

Boze — Eynshteyn statistikasi (xuddi Fermi — Dirak statistikasikabi) aynan bir xil zarralarni kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan farqlab bo‘lmasligi prinsipiga bog‘liq. Biroq Fermi — Dirak statistikasiga fermionlar (ularga Pauli taqiqlash prinsipiamal qiladigan zarralar), Boze — Eynshteyn statistikasiga esa bozonlarbo‘ysunadi. Chunki kvant konsentratsiyasi harorat ortishi bilan oshadi, aksariyat fizik tizimlar yuqori haroratlarda klassik Maksvell — Bolsman statistikasigabo‘ysunadi. Bundan istisno — juda yuqori zichlikdagi tizimlar, masalan, oq mittilar.

Fermionlardan farqli ravishda, bozonlar Pauli taqiqlash prinsipiga bo‘ysunmaydi — bitta holatni bir vaqtning o‘zida istalgancha zarra egallashi mumkin. Shu sababli past haroratda bozonlarning xatti-harakati fermionlarnikidan keskin farq qiladi. Harorat pasayganda bozonlar eng past energiyali bitta holatda to‘planadi va Boze — Eynshteyn kondensatini hosil qiladi.

Keltirib chiqarish va tavsiflash

Gamiltonian o‘zaro ta’sirlashmaydigan zarralar tizimi uchun alohida zarralar gamiltonianlarining yig‘indisiga teng. Tizim gamiltonianining xos funksiyalari alohida zarralar gamiltonianlari xos funksiyalarining ko‘paytmasi tarzida ifodalanadi. Tizim gamiltonianining xos qiymatlari (energiyasi) esa alohida zarralar energiyalarining (gamiltonianlarning xos qiymatlarining) yig‘indisiga teng. Agar berilgan energiya sathida εi joylashgan zarralar soni ni bo‘lsa, tizimning umumiy energiyasi quyidagi vaznli yig‘indiga teng: E=∑i=0∞niεi, tizimning to‘lqin funksiyasi esa quyidagi ko‘paytmaga teng

ψ(r)=ψ(r1,r2,...,rn)=ψi1(r1)ψi2(r2)...ψin(rn),

bu yerda ψik — quyidagi energiya sathining to‘lqin funksiyasi: εik.

Berilgan energiya sathidagi tizim holatining ehtimolligi umumiy ko‘rinishda quyidagicha aniqlanadi (katta kanonik ansambl):

W(E)=eΩ+μn−EΘg(E),

bu yerda g(E) — ushbu energiya sathining aynish karraliligi.

Yuqorida tasvirlangan to‘lqin funksiya uchun zarralar koordinatalarining o‘rinlarini almashtirish to‘lqin funksiyasini o‘zgartiradi, ya’ni yangi mikroholat hosil qiladi. Demak, bunday to‘lqin funksiyasini tanlash zarralarni mikroskopik darajada farqlash mumkinligini nazarda tutadi. Biroq makroskopik jihatdan ular bir xil holatga mos keladi. Shuning uchun makroholatlarni tavsiflashda bunday to‘lqin funksiya uchun bir xil makroholat statistik yig‘indida bir necha bor hisobga olinmasligi maqsadida yuqoridagi formulani n! ga bo‘lish kerak.

Biroq ma’lumki, to‘lqin funksiyalarining ixtiyoriy chiziqli kombinatsiyasi ham Shredinger tenglamasining yechimi bo‘ladi. Zarralar aynan bir xil, ya’ni mikroskopik darajada farqlanmaydigan bo‘lgani sababli, koordinatalar o‘rinlarini almashtirish to‘lqin funksiyasini o‘zgartirmaydigan chiziqli kombinatsiyani tanlash zarur, ya’ni

ψ=∑PPψ,

bu yerda P — zarralar koordinatalari o‘rinlarini almashtirish amali. Bundan tashqari, Pauli teoremasiga ko‘ra, bozonlarning to‘lqin funksiyalari simmetrik bo‘ladi, ya’ni koordinatalarni almashtirganda manfiy birlikka ko‘paytirish ham to‘lqin funksiyasini o‘zgartirmaydi. Bunday to‘lqin funksiyalari aynimagan holatlarni tavsiflaydi, shuning uchun g(E)=1. Bundan tashqari, yuqorida aytilganidek, n!ga bo‘lish zarurati yo‘qoladi, chunki tanlangan to‘lqin funksiya uchun o‘rin almashtirishlar yangi mikroholatlarni yuzaga keltirmaydi. Shunday qilib, berilgan holat ehtimolligi quyidagi bandlik sonlari bilan ifodalanadi, nl:

W(n0,n1,...)=eΩ+∑l=0∞ni(μ−εi)Θ.

Bundan quyidagini ko‘rsatish mumkin:

Ω=Θ∑i=0∞ln⁡(1−e(μ−εi)/Θ).

Berilgan holatdagi zarralar o‘rtacha sonini ushbu miqdor orqali μi bo‘yicha qarama-qarshi ishorali xususiy hosila sifatida ifodalash mumkin; bunda shartli ravishda μ har bir iuchun farq qiladi, deb olinadi. U holda Boze — Eynshteyn statistikasiga ko‘ra, berilgan holatdagi zarralarning o‘rtacha soni quyidagicha bo‘ladi

n‾i=1e(εi−μ)/kT−1,

bu yerda εi>μ, ni — holatdagi zarralar soni; holat indeksi i, εi — holat energiyasi; holat indeksi i.

Variatsiyalar va umumlashtirish

Adabiyotlar

Havolalar

  1. ↑ Satyendranath Bose. Planck’s law and the light quantum hypothesis // Journal of Astrophysics and Astronomy. — 1994-03. — Т. 15, вып. 1. — С. 3–7. — ISSN 0250-6335. — doi:10.1007/bf03010400.
  2. 1 2 Schopper H. (Ed.) // Electron - Positron Interactions Архивная копия от 10 мая 2021 на Wayback Machine. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag. 1992. P. 133

Ushbu maqolani yozishda «Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya» (1998—2007), nashridan olingan materiallardan foydalanilgan. Ular «Qazaq ensiklopediyasi» tahririyati tomonidan quyidagi litsenziya asosida taqdim etilgan: Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.