Plank gipotezasi nima

Plank gipotezasi — gipoteza bo‘lib, uni 14-dekabr kuni, 1900-yilda Maks Plank ilgari surgan. Unga ko‘ra, issiqlik nurlanishida energiya uzluksiz emas, balki alohida kvantlar (porsiyalar) ko‘rinishida chiqariladi va yutiladi. Bunday har bir porsiya — kvantning energiyasi ℰ nurlanishning chastotasiga ν proporsionaldir:

ℰ=hν=ℏω,

bu yerda h yoki ℏ=h2π — proporsionallik koeffitsiyenti bo‘lib, keyinchalik Plank doimiysi deb atalgan. Ushbu gipoteza asosida Plank jismning harorati bilan shu jism chiqaradigan nurlanish orasidagi bog‘lanishning nazariy ifodasini — Plank formulasini — taklif etdi.

Keyinchalik Plank gipotezasi tajriba yo‘li bilan tasdiqlandi.

Bu gipotezaning ilgari surilishi kvant mexanikasining tug‘ilish nuqtasi deb hisoblanadi.

Tarixiy sharoit

XIX asr oxiriga kelib, klassik fizika kuzatilgan nurlanish spektrini tushuntirib bera olmagan jism — mutlaq qora jism. Reley — Jins formulasi esa energiyaning erkinlik darajalari bo‘yicha teng taqsimlanishi qonuniga asoslanib, past chastotalar sohasidagi nurlanishni to‘g‘ri tasvirlagan, biroq ultrabinafsha sohada energiya zichligi cheksiz ortib borishini bashorat qilgan. Bu hodisa «ultrabinafsha falokati».

Gipotezaning ilgari surilishi

14-dekabr (1900-yil) kuni bo‘lib o‘tgan Germaniya fizika jamiyati yig‘ilishida Plank o‘z formulasining nazariy keltirib chiqarilishini taqdim etdi. Bu energiya nurlanishi va yutilishi uzluksiz kechadi degan tasavvurdan voz kechishni talab qilardi. U osillyatorlar (atomlar) energiyasi faqat muayyan eng kichik porsiya — kvantga karrali bo‘lgan diskret qiymatlarni qabul qilishi mumkin deb taxmin qildi. Ushbu kvantning energiyasi hν. Olingan Plank formulasi barcha chastotalar diapazonida tajriba natijalariga nihoyatda yaxshi mos keldi.

Ahamiyati

Plank gipotezasining ilgari surilishi kvant mexanikasining tug‘ilishi deb hisoblanadi. Keyinchalik Albert Eynshteyn (1905) kvantlash g‘oyasini fotoeffektni tushuntirish uchun, Nils Bor (1913) esa atom tuzilishi nazariyasini yaratish uchun qo‘lladi. Plank doimiysi h fundamental fizik doimiylardan biriga aylandi, energiyaning diskretligi tamoyili esa zamonaviy mikrodunyo fizikasining asosini tashkil etdi

Havolalar

  • Plank postulati — Erik Vayshteynning World of Physics («Fizika olami») sayti (ingliz tilida)