Elektron komponentlar (radiodetallar) — tarkibiy qismlar, ya’ni elektron sxemalarning elementlari.
Elektron komponentlarning so‘zlashuv tilidagi nomi[manba 3184 kundan beri ko‘rsatilmagan] — «radiodetallar» atamasi shundan kelib chiqqanki, XX asr boshlarida keng tarqalgan va mutaxassis bo‘lmagan kishilar uchun texnik jihatdan murakkab bo‘lgan birinchi elektron qurilma radiobo‘lgan. Dastlab «radiodetallar» atamasi radioqabul qilgichlarishlab chiqarishda qo‘llaniladigan elektron komponentlarni anglatgan; keyinchalik bu kundalik nom radio bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan boshqa radioelektron komponentlar va qurilmalarga ham nisbatan ishlatila boshlangan.
Tasniflanishi
Volt-amper xarakteristikasining turiga ko‘ra
Elektron komponentlar volt-amper xarakteristikasining (VAX) turiga (yoki elektr zanjiridaishlash usuliga) ko‘ra ikkita guruhga ajratiladi:
- passiv yoki chiziqli elektron komponentlar — VAX chiziqli xarakterga ega bo‘lgan komponentlar;
- aktiv yoki nochiziqli elektron komponentlar — VAX nochiziqli xarakterga ega bo‘lgan komponentlar.
Quyidagi elektron komponentlar passiv hisoblanadi:
- deyarli barcha radioelektron apparaturaning elektron sxemalarida mavjud bo‘lgan asosiy komponentlar:
- rezistor — elektr zanjirida elektr qarshiligidan foydalanish uchun mo‘ljallangan element;
- kondensator — elektr zanjirida elektr sig‘imidan foydalanish uchun mo‘ljallangan element;
- induktivlik g‘altaklari (induktiv g‘altaklar) — elektr zanjirida induktivligidan foydalanish uchun mo‘ljallangan element.
- Quyidagi elektron komponentlar elektromagnit induksiya hodisasidan foydalanadi:
- Quyidagi elektron komponentlar elektromagnitlar asosida ishlaydi:
- pyezoelektrik komponentlar:
- kechiktirish liniyalari, radioelektronikada qo‘llaniladi;
- elektr zanjirlarini ulash va uzish uchun turli moslamalar — kalitlar, ular elektr zanjirlarini hosil qilish uchun qo‘llaniladi;
- saqlagichlar, ular zanjirlarni ortiqcha kuchlanish va qisqa tutashuvdan himoya qilish uchun qo‘llaniladi;
- indikatorlar, ular yorug‘lik signallarini hosil qilish uchun qo‘llaniladi;
- dinamiklar (aniqrog‘i, dinamik kallaklari — karnaylarning ovoz chiqaruvchi elementlari), ular tovush signallarini hosil qilish uchun qo‘llaniladi;
- mikrofon va videokamera, ular signal hosil qilish uchun qo‘llaniladi;
- antennalar, ular radioto‘lqinlarni uzatish yoki qabul qilish uchun qo‘llaniladi;
- akkumulyatorlar, ular qurilmalarning elektr tarmog‘idan mustaqil ishlashi uchun qo‘llaniladi.
Quyidagilar aktiv elektron komponentlarga kiradi:
- vakuumli asboblar (elektronika rivojlanishi bilan paydo bo‘lgan):
- elektron lampalar:
- va boshqalar;
- yarimo‘tkazgichli asboblar (keyinchalik keng tarqalgan):
- diod, stabilitron;
- varikap;
- varistor;
- tranzistor: maydoniy, bipolyar, izolatsiyalangan zatvorli bipolyar tranzistor (IGBT), statik induksiyali bipolyar tranzistor;
- tiristor, simistor;
- va ular asosidagi yanada murakkab majmualar — integral sxemalar (mikrosxemalar) — raqamli va analog;
- fotoelektrik elektron komponentlar:
- fotorezistor;
- fotodiod;
- fototranzistor;
- optron (optojuftlik);
- quyosh batareyasi.
Montaj usuliga ko‘ra
Texnologik jihatdan, ya’ni montajusuliga ko‘ra elektron komponentlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
- kavsharlash orqali hajmiy montaj qilish uchun mo‘ljallangan;
- kavsharlash orqali sirtga montaj qilishga mo‘ljallangan elementlar; ular o‘rnatiladigan asos — bosma platalar;
- panelga o‘rnatish uchun sokolga ega bo‘lgan (radiolampalar va boshqalar).
Vazifasiga ko‘ra
Axborotni aks ettirish qurilmalari:
- elektron indikator;
- bayroqchali indikator yoki blinker (eskirgan);
- elektron-nur trubkasi;
- gaz razryadli indikator;
- yorug‘lik diodli indikator (YDI);
- suyuq kristalli indikator (SKI);
- cho‘g‘lanma indikator;
- yetti segmentli indikator.
Akustik qurilmalar va datchiklar:
- mikrofon;
- dinamik, karnay;
- tenzorezistor;
- pyezokeramik nurlatgich;
- elektrostatik nurlatgich;
- elektromagnit tovush olgich.
Termoelektrik qurilmalar:
Antenna qurilmalari:
Ulovchi elementlar:
- bosma plata;
- elektr ulagich;
- sim, kabel yoki simlar tutami.
Elektr va magnit kattaliklarini o‘lchash vositalari:
- ampermetr yoki galvanometr — tok kuchini o‘lchash asbobi;
- voltmetr — kuchlanishni o‘lchash asbobi;
- ommetr yoki o‘lchash ko‘prigi — qarshilikni o‘lchash asbobi;
- LC-metr — induktivlikni va sig‘imni o‘lchash asbobi;
- multimetr — kuchlanish, tok kuchi va qarshilikni (odatdagi, eng ko‘p uchraydigan funksiyalarida), shuningdek, sig‘imni (kamdan-kam) va induktivlikni (kamdan-kam) o‘lchaydi; bundan tashqari, kuchaytirish koeffitsiyentini aniqlash uchun tranzistorlarning parametrlarini tekshiradi va haroratni o‘lchaydi;
- o‘lchash asbobi — ichki qarshilikni (ingl. equivalent series resistance — ekvivalent ketma-ket qarshilik, ESR) elektrolitik kondensatorlarda o‘lchash uchun mo‘ljallangan;
- ossillograf — elektr signalining amplituda va vaqt parametrlarini o‘rganishga mo‘ljallangan asbob;
- skopometr — quyidagi asboblarning funksiyalarini birlashtiradi: ossillograf va multimetr;
- chastotomer — elektr signali chastotasini o‘lchash asbobi;
- mantiqiy analizator — raqamli sxemalarni tekshirishga mo‘ljallangan asbob;
- spektr analizatori — signallar spektrining taqsimotini o‘lchash asbobi;
- vektorli spektr analizatori — spektr analizatoriga o‘xshash, ammo raqamli demodulyatsiya funksiyalari ham mavjud bo‘lgan asbob;
- elektrometr — elektr maydoni kuchlanganligini o‘lchash asbobi.
Adabiyotlar
- Frolov A. D. Radiodetallar va uzellar // M.: Oliy maktab. — 1975. — 440 b.
- Volgov V. A. Radioelektron apparaturaning detallari va uzellari / V. A. Volgov. − M. : Energiya, 1967. − 544 b.