

Suyuq kristalli displey (LCD ekran, LCD; suyuq kristalli indikator, LCD indikator; ingl. liquid-crystal display, LCD) — ekran bo‘lib, unda suyuq kristallardan foydalaniladi.
LCD indikatorli oddiy qurilmalar (elektron soatlar, termometrlar, pleyerlar, telefonlar va boshqalar) monoxrom yoki 2—5 rangli displeyga ega bo‘lishi mumkin. Tezkor svetodiodli yoritish paydo bo‘lishi bilan arzon segmentli va matritsali ko‘p rangli LCD indikatorlar ham paydo bo‘ldi; ularda ranglarni ketma-ket yoritish[ingl.] yoki TMOS[ingl.]texnologiyasidan foydalaniladi. Hozirda ko‘p rangli tasvir odatda RGBtriadalari yordamida, inson ko‘zining burchak bo‘yicha ajrata olish qobiliyati cheklanganligidan foydalanib hosil qilinadi.
Displey suyuq kristallar asosida grafik yoki matnli axborotni ko‘rsatish uchun kompyuter monitorlarida (shu jumladan noutbuklarda), televizorlarda, telefonlarda, raqamli fotoapparatlarda, elektron kitoblarda, navigatorlarda, planshetlarda, elektron tarjimonlarda, kalkulyatorlarda, soatlarda va hokazolarda, shuningdek, boshqa ko‘plab elektron qurilmalarda ishlatiladi.
Faol matritsali suyuq kristalli displey (TFT LCD, ingl. thin-film transistor — yupqa plyonkali tranzistor) — suyuq kristalli displeyning turi bo‘lib, unda faol matritsadan foydalaniladi; uni yupqa plyonkali tranzistorlar boshqaradi[manba 1179 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Tarixi
Suyuq kristallar 1888-yilda avstriyalik botanik F. Raynitser[ingl.]tomonidan kashf etilgan. 1927-yilda rossiyalik fizik V. K. Frederiks tomonidan Frederiks o‘tishikashf etildi. Bugungi kunda u suyuq kristalli displeylarda keng qo‘llaniladi.
1960-yillarda RCA kompaniyasida suyuq kristallardagi elektrooptik effektlar va suyuq kristalli materiallarni axborot aks ettirish qurilmalarida qo‘llash imkoniyatlari o‘rganildi. 1964-yilda Jorj Xaylmayer ilk suyuq kristalli displeyni dinamik sochilish (DSM) effekti asosida yaratdi. 1968-yilda RCA kompaniyasi ilk bor monoxrom suyuq kristalli ekranni taqdim etdi. 1973-yilda Sharp DSM-LCD displeyiga ega ilk LCD kalkulyatorni ishlab chiqardi. Suyuq kristalli displeylar elektron soatlar, kalkulyatorlar va o‘lchash asboblaridaqo‘llanila boshlandi. Keyinchalik oq-qora tasvirni aks ettiradigan matritsali displeylar paydo bo‘ldi[manba 1179 kundan beri ko‘rsatilmagan].
1970-yil dekabrida Shveytsariyaning Hoffmann-LaRoche kompaniyasi buralgan nematik effektni (TN-effect) patentladi. 1971-yilda Jeyms Fergason AQSHda shunga o‘xshash patent oldi va ILIXCO kompaniyasi (hozirgi LXD Incorporated[ingl.]) TN effektiga asoslangan dastlabki LCD displeylarni ishlab chiqardi. TN texnologiyasi kalkulyatorlar va ilk elektron soatlarni ishlab chiqarishda qo‘llanilgan, ammo katta ekranlar uchun yaroqsiz edi.
1983-yilda Shveytsariyada passiv matritsali LCD displeylar uchun yangi nematik material — STN (Super-TwistedNematic) ixtiro qilindi. Biroq bunday matritsalar o‘tayotgan oq yorug‘likka sariq yoki ko‘kimtir tus berardi. Ushbu kamchilikni bartaraf etish uchun Sharp korporatsiyasi mutaxassislari Double STN nomli konstruksiyani ixtiro qildi. 90-yillarda DSTN displeylari faol matritsali qimmat displeylarga arzonroq muqobil sifatida past narxli noutbuklarda keng qo‘llanildi; 90-yillarning oxirida esa HPA texnologiyasiga asoslangan passiv matritsali displeylar taqdim etildi.
1987-yilda Sharp ilk rangli suyuq kristalli displeyni yaratdi; uning diagonali 3 duym, 1988-yilda esa dunyodagi ilk 14 duymli rangli TFT LCD displeyini yaratdi[ingl.].
1983-yilda Casio kompaniyasi LCD ekranli ilk ko‘chma oq-qora TV-10 televizorini, 1984-yilda LCD ekranli ilk ko‘chma rangli TV-1000 televizorini, 1992-yilda esa ilk videokamerani — LCD displeyli QV-10 modelini chiqardi.
1990-yillarda turli kompaniyalar TNva STN[ingl.]displeylariga muqobil texnologiyalarni ishlab chiqa boshladi. 1990-yilda Germaniyada yangi texnologiya patentlandi — IPS (In-Plane Switching), Gyunter Baur usuliga asoslangan.
1992-yilda Yaponiyaning EIZO kompaniyasi (NANAO) stol usti LCD monitorlarining ilk tijoriy modeli — FA-1020 ni, diagonali 10,4 duym bo‘lgan ekranga ega holda, taqdim etdi. Yuqori narxi sababli model bozorda katta muvaffaqiyat qozonmadi. Shaxsiy kompyuterlar uchun stol usti rangli LCD monitorlarini ommaviy ishlab chiqarish 1990-yillarning ikkinchi yarmida boshlandi. Bozor kashshoflaridan Taxan 1996-yil avgustida Crystalvision 650 modelini taqdim etdi; uning diagonali 14,5 duym, o‘lchamliligi 1024x768 nuqta bo‘lib, 256 rangni aks ettirardi.
2007-yilda LCD televizorlarning tasvir sifati elektron-nur trubkali (ENT) televizorlarnikidan oshib ketdi. 2007-yilning to‘rtinchi choragida LCD televizorlar jahon savdosi hajmi bo‘yicha birinchi marta ENT televizorlardan o‘zib ketdi.
2016-yilda Panasonic kompaniyasi 1 000 000:1 kontrastlik nisbatiga ega, OLEDbilan raqobatlasha oladigan IPS LCD panellarini yaratdi. Keyinchalik ushbu texnologiya ikki qatlamli, ikki panelli LCD displeylar yoki LMCL (Light Modulatory Cell Layer) LCD displeylari sifatida ommaviy ishlab chiqarishga joriy etildi. Unda bitta o‘rniga 2 ta suyuq kristall qatlam ishlatiladi va u mini-svetodiodli yoritish hamda kvant nuqtalari qatlamlari bilan birga qo‘llanishi mumkin.
2019-yildan boshlab televizor ishlab chiqarishga mo‘ljallangan suyuq kristalli panellarning dunyodagi eng yirik yetkazib beruvchisi Xitoyning BOE Technologykompaniyasi bo‘ldi. 2021-yil holatiga ko‘ra boshqa yetkazib beruvchilar — LG Display (2022-yilgacha), Tayvanning Innolux Corporation[ingl.], Samsung.
Texnik tavsiflari
LCD displeylarning eng muhim tavsiflari:
- matritsa turi — LCD displey qaysi texnologiya asosida ishlab chiqarilganiga qarab belgilanadi;
- matritsa sinfi; ISO 13406-2 standarti nuqsonli piksellar soniga ko‘ra matritsalarni to‘rtta sinfga ajratadi: «ishlamaydigan piksellar»;
- o‘lchamlilik — gorizontal va vertikal o‘lchamlarning piksellardaifodalanishi. ENTmonitorlaridan farqli ravishda LCD displeylar bitta qat’iy belgilangan o‘lchamlilikka ega, boshqa o‘lchamliliklarni qo‘llab-quvvatlash esa interpolyatsiya orqali amalga oshiriladi (ENT monitorlarida ham qizil, yashil va ko‘k nuqtalardan tashkil topgan piksellar soni qat’iy bo‘ladi, biroq texnologiyaning o‘ziga xosligi sababli nostandart o‘lchamlilikni chiqarishda interpolyatsiya talab etilmaydi);
- nuqta o‘lchami (piksel o‘lchami) — qo‘shni piksellar markazlari orasidagi masofa. Jismoniy o‘lchamlilik bilan bevosita bog‘liq;
- ekran tomonlari nisbati (proporsional format) — kenglikning balandlikka nisbati (5:4, 4:3, 3:2 (15÷10), 8:5 (16÷10), 5:3 (15÷9), 16:9 va boshqalar);
- ko‘rinadigan diagonal — panelning diagonal bo‘yicha o‘lchangan o‘lchami. Displey yuzasi formatga ham bog‘liq: diagonali bir xil bo‘lganda 4:3 formatli monitorning yuzasi 16:9 formatli monitornikidan kattaroq bo‘ladi;
- kontrastlik — yoritish yorqinligi belgilangan holatda eng yorug‘ va eng qorong‘i nuqtalar yorqinliklarining nisbati. Ayrim monitorlarda qo‘shimcha lampalar yordamida moslashuvchan yoritish darajasi qo‘llaniladi; ular uchun keltiriladigan kontrastlik qiymati (dinamik kontrastlik deb ataladi) statik tasvirga taalluqli emas;
- yorqinlik — displey chiqaradigan yorug‘lik miqdori (odatda kvadrat metrga to‘g‘ri keladigan kandelalarda o‘lchanadi);
- javob vaqti — piksel yorqinligini o‘zgartirishi uchun zarur bo‘lgan eng qisqa vaqt. Ikki ko‘rsatkichdan iborat:
- buferlash vaqti (input lag). Uning katta bo‘lishi tezkor o‘yinlarga xalaqit beradi; odatda ko‘rsatilmaydi; tezkor videotasvirga olishda kineskop bilan taqqoslab o‘lchanadi. 2011-yil holatiga ko‘ra 20—50 msoralig‘ida; ayrim dastlabki modellarda bu qiymat 200 ms gacha yetgan;
- almashtirish vaqti. Monitor tavsiflarida ko‘rsatiladi. Uning katta bo‘lishi video sifatini pasaytiradi; o‘lchash usullari turlicha. 2016-yil holatiga ko‘ra deyarli barcha monitorlarda e’lon qilingan almashtirish vaqti 1—6 ms;
- ko‘rish burchagi — kontrastlik belgilangan darajagacha kamayadigan burchak. Turli matritsa turlari va ishlab chiqaruvchilar uni har xil hisoblaydi, shu bois ko‘pincha taqqoslab bo‘lmaydi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar monitorning texnik tavsifida, masalan, quyidagi ko‘rish burchaklarini ko‘rsatadi: CR 5:1 — 176/176°, CR 10:1 — 170/160°. CR qisqartmasi (ingl. contrast ratio) ekranga tik qaralgandagi kontrastlikka nisbatan ko‘rsatilgan ko‘rish burchaklaridagi kontrastlik darajasini bildiradi. Misolda 170°/160° ko‘rish burchaklarida ekran markazidagi kontrastlik kamida 10:1, 176°/176° burchaklarida esa kamida 5:1 bo‘ladi.
Tuzilishi
Displey konstruktiv jihatdan quyidagi elementlardan tashkil topadi:
- LCD matritsa (dastlab — yassi shisha plastinalar to‘plami bo‘lib, ularning qatlamlari orasida suyuq kristallarjoylashgan; 2000-yillarda esa egiluvchan polimerlar asosidagi materiallar qo‘llanila boshlandi);
- yorug‘lik manbalari ( orqa yoritish uchun);
- kontakt simlari to‘plami;
- korpus, ko‘pincha plastik, mustahkamlik beruvchi metall ramkali.
Butun matritsadagi har bir katakni alohida boshqarish mumkin, biroq kataklar soni ortishi bilan bu murakkablashadi, chunki zarur elektrodlar soni ham oshadi. Shu sababli deyarli hamma joyda satr va ustunlar bo‘yicha manzillash qo‘llaniladi.
Kataklardan o‘tadigan yorug‘lik tabiiy — taglikdan qaytgan yorug‘lik bo‘lishi mumkin (yoritishsiz LCD displeylarda). Ammo ko‘pincha sun’iy yorug‘lik manbaiishlatiladi; bu tashqi yoritishga bog‘liqlikni yo‘qotish bilan birga, hosil bo‘lgan tasvir xususiyatlarini barqarorlashtiradi.

LCD matritsa pikselining tarkibi:
- ikkita shaffof elektrod;
- elektrodlar orasida joylashgan molekulalar qatlami;
- ikkita qutblovchi filtr, ularning qutblanish tekisliklari (odatda) bir-biriga perpendikulyar bo‘ladi.
Agar filtrlar orasida suyuq kristallar bo‘lmaganida, birinchi filtrdan o‘tgan yorug‘lik ikkinchi filtrda deyarli to‘liq to‘silib qolardi.
LCD matritsa turlari
TN texnologiyasi (Twisted Nematic — buralgan nematik). Elektrodlarning suyuq kristallar bilan tutashgan yuzasiga mikroskopik parallel egatchalar tushirilgan. Suyuq kristallning quyi qatlamidagi molekulalar ushbu egatchalarga kirib, belgilangan yo‘nalishda joylashadi. Molekulalararo ta’sirlashuv natijasida molekulalarning keyingi qatlamlari ham ketma-ket tartiblanadi. TN matritsasida ikki plastina (plyonka) egatchalarining yo‘nalishlari o‘zaro perpendikulyar bo‘ladi. Shu sababli kuchlanish bo‘lmaganda molekulalar oraliq yo‘nalishlardan spiral hosil qiladi; texnologiya nomi ham shundan kelib chiqqan. Ushbu vintsimon tuzilma yorug‘likni shunday sindiradiki, ikkinchi filtrga yetguncha uning qutblanish tekisligi buriladiva yorug‘lik undan yo‘qotishsiz o‘tadi. Birinchi filtr qutblanmagan yorug‘likning yarmini yutishini hisobga olmaganda, katakni shaffof deb hisoblash mumkin.
Agar elektrodlarga kuchlanish berilsa, molekulalar elektr maydoniyo‘nalishi bo‘ylab joylashishga intilib, vintsimon tuzilmani buzadi. Bunga elastiklik kuchlari qarshilik ko‘rsatadi; kuchlanish o‘chirilganda molekulalar dastlabki holatiga qaytadi. Maydon kuchi yetarlicha katta bo‘lsa, deyarli barcha molekulalar parallel joylashadi va tuzilma shaffofligini yo‘qotadi. Kuchlanishnio‘zgartirish orqali shaffoflik darajasini boshqarish mumkin.
Ta’minot kuchlanishi sinusoidal yoki to‘g‘ri burchakli shakldagi, 30—1000 Gts chastotali o‘zgaruvchan tok kuchlanishi bo‘lishi kerak. Ishchi kuchlanishda doimiy tarkibiy qism bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi: u suyuq kristallar qatlamida elektroliz jarayonini yuzaga keltirib, displey xizmat muddatini keskin qisqartiradi. Har bir katakka murojaat qilinganda maydon qutblarini almashtirish ham mumkin (chunki shaffoflik o‘zgarishi tok yoqilganda uning qutblanishidan qat’i nazar sodir bo‘ladi).

Asosiy kamchiliklari — ranglarni uzatish sifatining pastligi, kichik ko‘rish burchaklari va kontrastlikning pastligi; afzalligi esa yuqori yangilanish tezligidir.
STN (Super Twisted Nematic — kuchli buralgan nematik) texnologiyasi. Birinchi va oxirgi kristallni yo‘naltiruvchi tagliklardagi egatchalar o‘zaro 200° dan katta burchak hosil qiladi, odatiy TN dagidek 90° emas.
Double STN texnologiyasi. Ikki qatlamli DSTN katagi ikkita STN katagidan iborat bo‘lib, ulardagi molekulalar ishlash davomida qarama-qarshi yo‘nalishda buriladi. Faol katakda (kuchlanish beriladigan) suyuq kristall soat miliga teskari yo‘nalishda 240° ga, passiv katakda esa soat mili yo‘nalishida 240° ga buriladi.
DSTN — Dual-ScanTwisted Nematic texnologiyasi. Ekran ikki qismga bo‘linadi va har biri alohida boshqariladi.
IPS (In-Plane Switching) texnologiyasi.

Gyunter Baur LCD katagining yangi sxemasini taklif qildi. Unda molekulalar odatdagi holatda spiral bo‘lib buralmaydi, balki ekran tekisligiga parallel ravishda bir-biriga parallel joylashadi. Pastki va yuqori polimer plyonkalardagi egatchalar ham o‘zaro parallel. Boshqaruvchi elektrodlar pastki taglikda joylashgan. P va A filtrlari qutblanish tekisliklari orasidagi burchak 90°. O‘chiq holatda (OFF) yorug‘lik A qutblovchi filtridan o‘tmaydi.
VA (Vertical Alignment) texnologiyasi. VA matritsalarida kuchlanish o‘chirilganda kristallar ekran tekisligiga perpendikulyar joylashib, qutblangan yorug‘likni o‘tkazadi, lekin ikkinchi qutblagich uni to‘sadi. Bu chuqur va sifatli qora rangni hosil qiladi. Kuchlanish berilganda molekulalar 90° ga og‘adi.
Shunday qilib, to‘laqonli monitor LCD displeyi bilan kiruvchi videosignalga ishlov beradigan yuqori aniqlikdagi elektronika, LCD matritsa, yoritishmoduli, quvvat bloki va boshqaruv elementlariga ega korpusdan tashkil topadi. Monitorning umumiy xususiyatlarini aynan shu qismlarning yig‘indisi belgilaydi, garchi ayrim tavsiflari boshqalariga qaraganda muhimroq bo‘lsa-da.
Afzalliklari va kamchiliklari



Suyuq kristalli displeylarning afzalliklariga ENTbilan solishtirganda o‘lchami va massasining kichikligini kiritish mumkin. ENT dan farqli ravishda, LCD monitorlarda ko‘zga ko‘rinadigan miltillash, fokuslash nuqsonlari va nurlarni bir nuqtaga keltirishdagixatolar, magnit maydonlardan keladigan xalaqitlar, tasvir geometriyasi va aniqligi bilan bog‘liq muammolar yo‘q. LCD monitorlarning elektr energiyasi sarfi model, sozlamalar va aks ettirilayotgan tasvirga qarab, o‘lchami o‘xshash ENT va plazma ekranlarinikiga teng yoki sezilarli darajada — hatto besh baravargacha — kam bo‘lishi mumkin. LCD monitor energiya sarfining 95 % qismi yoritish lampalari yoki LED yoritish matritsasining quvvatiga bog‘liq (ingl. backlight — orqa yoritish) LCD matritsasi.
Elektron soatlar, kalkulyatorlar va shu kabi qurilmalarda ishlatiladigan, faol yoritishsiz kichik LCD displeylar nihoyatda kam energiya sarflaydi (tok kuchi yuzlab nanoamperdan bir necha mikroampergacha). Shu sababli bunday qurilmalar galvanik elementlarni almashtirmasdan bir necha yilgacha avtonom ishlashi mumkin.
Texnologiyalar
LCD displeylarni ishlab chiqarishdagi asosiy texnologiyalar: TN+film, IPS (SFT, PLS) va MVA. Ular sirtlar, polimer, boshqaruv plastinasi va oldingi elektrodgeometriyasi bilan farqlanadi. Muayyan ishlanmalarda qo‘llangan suyuq kristall xususiyatlariga ega polimerning tozaligi va turi katta ahamiyatga ega.
2003-yilda SXRD texnologiyasi (ingl. Silicon X-tal Reflective Display — kremniyli qaytaruvchi suyuq kristall matritsa) asosida yaratilgan LCD monitorlarning javob vaqti 5 ms.
Kompaniyalar — Sony, Sharp va Philips birgalikda PALC texnologiyasini ishlab chiqdi (ingl. plasma addressed liquid crystal — suyuq kristallarni plazma orqali boshqarish, shuningdek, Plasmatron[ingl.]). Unda LCD panellarning afzalliklarini (yorqinlik, ranglarning to‘yinganligi, kontrastlik) plazma panellarining afzalliklari (gorizontal va vertikal bo‘yicha katta ko‘rish burchaklari, yuqori yangilanish tezligi) bilan birlashtirishga urinishdi. Yorqinlikni boshqarish uchun gaz razryadli plazma kataklari, ranglarni filtrlash uchun esa LCD matritsa ishlatildi. Texnologiya keyinchalik rivojlantirilmadi.
TN+film

TN + film (Twisted Nematic + film) — eng oddiy texnologiya. Uning nomidagi «film» so‘zi ko‘rish burchagini oshirish uchun qo‘llanadigan «qo‘shimcha qatlam»ni anglatadi (taxminan 90 dan 150° gacha). Hozir «film» qo‘shimchasi ko‘pincha tushirib qoldiriladi va bunday matritsalar oddiygina TN deb ataladi. TN panellarining kontrastligi va ko‘rish burchaklarini yaxshilash usuli hozircha topilmagan. Bu turdagi matritsalarning javob vaqti hozirda eng yaxshilaridan biri bo‘lsa-da, kontrastlik darajasi yuqori emas.
TN + film matritsasi quyidagicha ishlaydi: subpiksellarga kuchlanish berilmasa, suyuq kristallar (va ular o‘tkazadigan qutblangan yorug‘lik) ikki plastina orasida gorizontal tekislikda bir-biriga nisbatan 90° ga buriladi. Ikkinchi plastinadagi filtr qutblanish yo‘nalishi birinchisinikiga nisbatan aynan 90° burchak ostida bo‘lgani uchun yorug‘lik undan o‘tadi. Qizil, yashil va ko‘k subpiksellar to‘liq yoritilsa, ekranda oq nuqta hosil bo‘ladi.
Texnologiyaning afzalliklari — zamonaviy matritsalar orasida eng qisqa javob vaqti (1 ms) va nisbatan arzon tannarx. Shu bois TN matritsali monitorlar dinamik videoo‘yin ishqibozlariga mos keladi. Kamchiliklari — ranglarni eng yomon aks ettirishi va ko‘rish burchaklarining eng kichikligidir.
IPS (SFT)

IPS (ingl. in-plane switching) yoki SFT (super fine TFT) texnologiyasini Hitachi va NEC kompaniyalari 1996-yilda ishlab chiqqan.
Bu kompaniyalar mazkur texnologiyani turlicha nomlaydi: NEC — «SFT», Hitachi esa «IPS» deb ataydi.
Texnologiya TN + film kamchiliklarini bartaraf etish uchun mo‘ljallangan edi. IPS yordamida ko‘rish burchagi 178° gacha kengaytirilib, yuqori kontrastlik va sifatli rang uzatishga erishilgan bo‘lsa-da, javob vaqti past darajada qoldi.
2008-yil holatiga ko‘ra, IPS (SFT) texnologiyasida tayyorlangan matritsalar LCD monitorlar orasida RGB rangining to‘liq 24 bitlik chuqurligini — har bir kanalga 8 bitdan — doim uzata oladigan yagona matritsalar edi. 2012-yilga kelib har kanalga 6 bit ajratadigan IPS (LG.Displays ishlab chiqargan e-IPS) matritsali ko‘plab monitorlar chiqarildi. Eski TN matritsalarida ham, ayrim MVA matritsalarida ham har kanalga 6 bit to‘g‘ri keladi. Ranglarni juda yaxshi uzatishi tufayli IPS matritsalari fotosuratlarga ishlov berish va 3D modellashtirishda qo‘llaniladi.
IPS matritsasiga kuchlanish berilmasa, suyuq kristall molekulalari burilmaydi. Ikkinchi filtr har doim birinchisiga perpendikulyar bo‘lib, yorug‘likni o‘tkazmaydi. Shuning uchun qora rangning aks etishi deyarli mukammaldir. Tranzistor ishdan chiqsa, «nosoz» piksel IPS panelida TN matritsasidagi kabi oq emas, qora bo‘ladi.
Kuchlanish berilganda suyuq kristall molekulalari dastlabki holatiga nisbatan perpendikulyar burilib, yorug‘likni o‘tkazadi.
IPS ning takomillashtirilgan turi — H-IPSbo‘lib, u IPS texnologiyasining barcha afzalliklarini saqlagan holda javob vaqtini qisqartiradi va kontrastlikni oshiradi. Eng yaxshi H-IPS panellarining rang uzatish sifati oddiy ENT monitorlaridan qolishmaydi. H-IPS va arzonroq e-IPS diagonali 20 duymdan boshlanadigan panellarda keng qo‘llaniladi. LG Display, Dell, NEC, Samsung, Chimei Innolux ushbu texnologiya bo‘yicha panellar ishlab chiqaruvchi yagona kompaniyalar bo‘lib qolmoqda.
AS-IPS (Advanced Super IPS — kengaytirilgan super-IPS) texnologiyasi ham 2002-yilda Hitachi korporatsiyasi tomonidan yaratilgan. Asosiy takomillashtirishlar oddiy S-IPS panellari kontrastligini oshirib, uni S-PVA panellarinikiga yaqinlashtirishga qaratildi. AS-IPS nomi NEC korporatsiyasining LG Display konsorsiumi yaratgan S-IPS texnologiyasiga asoslangan monitorlari (masalan, NEC LCD20WGX2) uchun ham ishlatiladi.
H-IPS A-TW (Horizontal IPS with Advanced True White Polarizer) — NEC korporatsiyasi uchun LG Display tomonidan yaratilgan. Oq rangni tabiiyroq ko‘rsatish va tasvir buzilmasdan ko‘rish burchaklarini kengaytirish uchun TW (True White — «haqiqiy oq») rang filtriga ega H-IPS panelidir (burchak ostidan qaralganda LCD panellarning yaltirash effekti, ya’ni «glow» effekti bartaraf etiladi). Bunday panellar yuqori sifatli professional monitorlar tayyorlashda qo‘llaniladi.
AFFS (Advanced Fringe Field Switching, norasmiy nomi — S-IPS Pro) — IPS texnologiyasining keyingi takomillashtirilgan ko‘rinishi bo‘lib, BOE Hydis kompaniyasi tomonidan 2003-yilda ishlab chiqilgan. Elektr maydon kuchlanganligining oshirilishi yanada kengroq ko‘rish burchaklari va yuqoriroq yorqinlikka erishish, shuningdek, piksellar orasidagi masofani kamaytirish imkonini berdi. AFFS asosidagi displeylar asosan planshet kompyuterlarda, Hitachi Displays ishlab chiqargan matritsalarda qo‘llaniladi.
AHVA (Advanced Hyper-Viewing Angle) texnologiyasi AU Optronicskompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Nomi -VA bilan tugashiga qaramay, bu VA (Vertical Alignment) emas, IPS texnologiyasining turidir.
PLS
PLS matritsasi (plane-to-line switching) Samsung kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va birinchi marta 2010-yil dekabrida namoyish etilgan.
Samsung PLS texnologiyasining tavsifini bermagan. Mustaqil tadqiqotchilarning IPS va PLS matritsalarini mikroskop ostida solishtirishi hech qanday farqni aniqlamadi. PLS ning IPS turi ekanini Samsung korporatsiyasi LG ga qarshi da’vosida bilvosita tan oldi: da’voda LG qo‘llayotgan AH-IPS texnologiyasi PLS texnologiyasining modifikatsiyasi ekani ta’kidlangan.
| Nomi | Qisqa belgilanishi | Yili | Afzalligi | Izohlar |
|---|---|---|---|---|
| Super fine TFT | SFT | 1996 | Keng ko‘rish burchaklari, chuqur qora rang | Ko‘pchilik panellar, shuningdek, tabiiy rang uzatishni (har kanalga 8 bit)qo‘llab-quvvatlaydi. Rang uzatish yaxshilangani sari yorqinlik biroz pasaydi. |
| Advanced SFT | A-SFT | 1998 | Yaxshiroq javob vaqti | Texnologiya A-SFT (Advanced SFT, Nec Technologies Ltd., 1998-yil) bosqichigacha rivojlanib, javob vaqtini sezilarli qisqartirdi. |
| Super-advanced SFT | SA-SFT | 2002 | Yuqori shaffoflik | Nec Technologies Ltd. tomonidan 2002-yilda yaratilgan SA-SFT texnologiyasi shaffoflikni A-SFT ga nisbatan 1,4 baravar oshirdi. |
| Ultra-advanced SFT | UA-SFT | 2004 | Yuqori shaffoflik Rang uzatish Yuqori kontrastlik | SA-SFT ga qaraganda 1,2 baravar yuqori shaffoflikka, 70 % NTSC rang diapazonini qamrashga va kontrastlikni oshirishga imkon berdi. |
| Nomi | Qisqa belgilanishi | Yili | Afzalligi | Shaffoflik/ kontrastlik |
Izohlar |
|---|---|---|---|---|---|
| Super TFT | IPS | 1996 | Keng ko‘rish burchaklari | 100/100 Asosiy daraja | Ko‘pchilik panellar, shuningdek, tabiiy rang uzatishni (har kanalga 8 bit)qo‘llab-quvvatlaydi. Bu yaxshilanishlar javob vaqtining uzayishi hisobiga erishildi: dastlab u taxminan 50 ms edi. IPS panellari ham juda qimmat bo‘lgan. |
| Super-IPS | S-IPS | 1998 | Rang siljishi yo‘q | 100/137 | IPS ning o‘rnini S-IPS (Super-IPS, Hitachi Ltd., 1998-yil) egalladi. U IPS texnologiyasining barcha afzalliklarini saqlab, javob vaqtini qisqartirdi. |
| Advanced super-IPS | AS-IPS | 2002 | Yuqori shaffoflik | 130/250 | Hitachi Ltd. tomonidan 2002-yilda ishlab chiqilgan AS-IPS asosan an’anaviy S-IPS panellari kontrastligini oshirib, ularni ayrim S-PVA panellaridan keyingi o‘ringa olib chiqdi. |
| IPS-provectus | IPS-Pro | 2004 | Yuqori kontrastlik | 137/313 | IPS Alpha panellari texnologiyasi kengroq rang gammasi va PVA hamda ASV displeylariga teng keladigan kontrastlikni burchak ostidagi yaltirashsiz ta’minlaydi. |
| IPS alpha | IPS-Pro | 2008 | Yuqori kontrastlik | IPS-Pro ning keyingi avlodi | |
| IPS alpha next gen | IPS-Pro | 2010 | Yuqori kontrastlik | Hitachi texnologiyani Panasonic kompaniyasiga topshirdi |
| Nomi | Qisqa belgilanishi | Yili | Izohlar |
|---|---|---|---|
| Super-IPS | S-IPS | 2001 | LG Display Hitachi Super-IPS texnologiyasiga asoslangan panellarning asosiy ishlab chiqaruvchilaridan biri bo‘lib qolmoqda. |
| Advanced super-IPS | AS-IPS | 2005 | Kengaytirilgan rang gammasi va kontrastlik yaxshilangan. |
| Horizontal IPS | H-IPS | 2007 | Kontrastlik yana oshirilgan va ekran yuzasi vizual jihatdan bir tekisroq qilingan. Bundan tashqari, NEC ning qutblovchi plyonkasiga asoslangan Advanced True Wide Polarizer texnologiyasi qo‘shilib, kengroq ko‘rish burchaklari ta’minlangan va yon tomondan qaralganda yorug‘lik sizib chiqishi bartaraf etilgan. Professional grafik ishlarda ishlatiladi. |
| Enhanced IPS | e-IPS | 2009 | Kengroq apertura mavjudligi to‘liq ochilgan piksellarning yorug‘lik o‘tkazuvchanligini oshiradi. Bu ishlab chiqarish xarajati va energiya sarfi pastroq yoritish lampalaridan foydalanishga imkon beradi. Diagonal ko‘rish burchagi yaxshilangan, javob vaqti 5 ms gacha qisqartirilgan. |
| Professional IPS | P-IPS | 2010 | 1,07 milliard rangni (30 bitlik rang chuqurligi) ta’minlaydi. Subpikselning mumkin bo‘lgan yo‘nalishlari ko‘proq (1024 ta, 256 taga qarshi) va haqiqiy ranglar (true color) chuqurligi yaxshiroq. |
| Advanced high performance IPS | AH-IPS | 2011 | Rang uzatish yaxshilangan, o‘lchamlilik va PPIoshirilgan, yorqinlik ko‘paytirilgan, energiya sarfi kamaytirilgan. |
VA/MVA/PVA
Yangi VA texnologiyasi ( vertical alignment — vertikal tekislash) 1996-yilda Fujitsukompaniyasi tomonidan taqdim etilgan. VA matritsasida kuchlanish o‘chirilganda suyuq kristallar ikkinchi filtrga nisbatan perpendikulyar tekislangan bo‘lib, yorug‘likni o‘tkazmaydi. Kuchlanish berilganda kristallar 90° ga buriladi va ekranda yorug‘ nuqta paydo bo‘ladi. IPS matritsalari kabi, kuchlanish bo‘lmaganida piksellar yorug‘likni o‘tkazmaydi, shu sababli nosoz piksellar qora nuqta bo‘lib ko‘rinadi.
VA texnologiyasining davomchisi MVA (multi-domain vertical alignment) texnologiyasi bo‘ldi. Fujitsu uni TN va IPS texnologiyalari o‘rtasidagi murosa sifatida ishlab chiqdi. MVA matritsalarining gorizontal va vertikal ko‘rish burchaklari 160° ni (zamonaviy monitorlarda 176—178° gacha) tashkil etadi. Tezlashtirish texnologiyalari (RTC) tufayli ular javob vaqti bo‘yicha TN+Film dan uncha ortda qolmaydi. Biroq ular TN+Film dan ranglar chuqurligi va ranglarni aniq qayta aks ettirish bo‘yicha ancha ustun.
MVA texnologiyasining afzalliklari — ekranga tik qaralganda chuqur qora rang, kristallarning vintsimon tuzilmasi va qo‘sh magnit maydonining yo‘qligi.
MVA ning S-IPS ga nisbatan kamchiliklari: ekranga tik qaralganda soyadagi tafsilotlarning yo‘qolishi va tasvir rang balansi ko‘rish burchagiga bog‘liqligi.
MVA ning o‘xshash texnologiyalari:
- PVA (patterned vertical alignment), ishlab chiqaruvchi — Samsung;
- Super PVA , Sony-Samsung (S-LCD) tomonidan;
- Super MVA , ishlab chiqaruvchi — Chi Mei Optoelectronics[ingl.];
- ASV (advanced super view), shuningdek, ASVA (axially symmetric vertical alignment) deb ataladi; ishlab chiqaruvchi — Sharp. ASV texnologiyasining keyingi rivojlanishi — UV2A (Ultraviolet-induced Multi-domain Vertical Alignment);
- AMVA , ishlab chiqaruvchi — AU Optronics[ingl.].
MVA/PVA matritsalari narxi va iste’mol xususiyatlari bo‘yicha TN bilan IPS o‘rtasidagi murosa hisoblanadi. Biroq VA matritsalarining zamonaviy modellari IPS dan sezilarli ustun bo‘lishi, faqat OLED va QLED dan ortda qolishi mumkin.
Yoritish
Suyuq kristallarning o‘zi yorug‘lik chiqarmaydi. Suyuq kristalli displeydagi tasvir ko‘rinishi uchun yorug‘lik manbaikerak. Qaytgan yorug‘likda (aks ettirish asosida) va o‘tuvchi yorug‘likda (o‘tkazish asosida) ishlaydigan displeylar mavjud. Yorug‘lik manbai tashqi (masalan, tabiiy kunduzgi yorug‘lik) yoki ichki (yoritish tizimi) bo‘lishi mumkin. Ichki yoritish lampalari suyuq kristallar qatlamining orqasida joylashib, uni to‘liq yoritishi yoki shisha displeyning yon tomonida o‘rnatilishi mumkin (yon yoritish). LCD displey ish sifatini belgilovchi asosiy parametr — ekranda ko‘rsatilgan belgi va fon o‘rtasidagi kontrastlikdir.
Tashqi yoritish
Qo‘l soatlari va mobil telefonlarning monoxrom displeylari asosan tashqi yoritishdan (kunduzgi yoki sun’iy lampalar yorug‘ligidan) foydalanadi. Displeyning orqa shisha plastinasiga oynasimon yoki xira aks ettiruvchi qatlam (plyonka) joylashtiriladi. Qorong‘ida ishlatish uchun bunday displeylar yon yoritish bilan jihozlanadi. Shuningdek, transflektiv displeylarmavjud bo‘lib, ularning aks ettiruvchi (oynasimon) qatlami yarim shaffof, yoritish lampalari esa uning orqasiga o‘rnatiladi.
Cho‘g‘lanma lampalar bilan yoritish
Ilgari monoxrom LCD displeyli qo‘l soatlarida juda kichik cho‘g‘lanma lampalarishlatilgan. Hozirda asosan elektroluminessent yoritish, kamroq hollarda esa svetodiodli yoritish qo‘llaniladi.
Elektroluminessent panel
Ayrim soatlar va asbob indikatorlarining monoxrom LCD displeylarida yoritish uchun elektroluminessent panel ishlatiladi. Bu panel kristallofosforning (masalan, rux sulfidining) yupqa qatlami bo‘lib, unda elektroluminessensiya — elektr toki ta’sirida yorug‘lik chiqarish sodir bo‘ladi. Odatda ko‘kimtir-yashil yoki sariq-to‘q sariq rangda nur tarqatadi.
Gaz razryadli («plazmali») lampalar bilan yoritish
XXI asrning dastlabki o‘n yilligida LCD displeylarning aksariyatida bir yoki bir nechta gaz razryadli lampalar bilan yoritish qo‘llanilgan (ko‘pincha sovuq katodli — CCFL, garchi keyinchalik EEFLlampalari ham ishlatila boshlagan bo‘lsa-da). Bunday lampalarda yorug‘lik manbai gaz orqali elektr razryadi o‘tganda hosil bo‘ladigan plazmadir. Bunday displeylarni plazmali displeylarbilan adashtirmaslik kerak, chunki plazmali displeylarda har bir piksel mustaqil yorug‘lik chiqaradi va mitti gaz razryadli lampadan iborat bo‘ladi.
Svetodiodli (LED) yoritish
2007-yildan boshlab svetodiodlar (LED) bilan yoritiladigan LCD displeylar keng tarqaldi. Savdoda LED TV yoki LED displey deb ataladigan bunday LCD displeylarni haqiqiy LED displeylarbilan adashtirmaslik kerak: haqiqiy LED displeyda har bir piksel mustaqil yorug‘lik chiqaradigan mitti svetodioddir.
RGB-LED yoritish
RGB-LED yoritishda yorug‘lik manbalari qizil, yashil va ko‘k svetodiodlardir. U keng rang qamrovinita’minlaydi, biroq qimmatligi sababli iste’mol bozorida boshqa yoritish turlari bilan almashtirildi.
WLED yoritish
WLED yoritishda oq svetodiodlar yorug‘lik manbai vazifasini bajaradi. Bular ko‘k svetodiodlar bo‘lib, ustiga ko‘k nurning katta qismini kamalakning deyarli barcha ranglariga aylantiradigan lyuminofor qatlami qoplangan. «Sof» yashil va qizil ranglar o‘rniga keng spektr hosil bo‘lgani uchun bunday yoritishning rang qamrovi boshqa turlarnikidan torroq. 2020-yil holatiga ko‘ra rangli LCD displeylar uchun eng keng tarqalgan yoritish turidir.
GB-LED (GB-R LED) yoritish
GB-LED yoritishda yorug‘lik manbalari yashil va ko‘k svetodiodlardan iborat bo‘lib, ular nurlanishning bir qismini qizil nurga aylantiradigan lyuminofor bilan qoplangan. Bunday yoritish nisbatan keng rang qamrovini ta’minlaydi, lekin ancha qimmat turadi.
Kvant nuqtalaridan foydalanadigan LED yoritish (QLED, NanoCell)
Kvant nuqtali yoritishda dastlabki yorug‘lik manbalari ko‘k svetodiodlardir. Ulardan chiqqan nur ko‘k yorug‘likni yashil yoki qizil yorug‘likka aylantiradigan maxsus nanozarrachalarga (kvant nuqtalariga) tushadi. Kvant nuqtalari svetodiodlarning o‘ziga, plyonkaga yoki shishaga joylashtirilishi mumkin. Bunday yoritish keng rang qamrovini ta’minlaydi. Samsung bu texnologiyani QLED, LG — NanoCell deb ataydi. Sony ushbu texnologiya uchun Triluminos nomini ishlatadi; ilgari esa Sony bu nomni RGB-LED yoritishiga nisbatan qo‘llagan.
Adabiyotlar
- Miroshnichenko S. P., Serba P. V. «Shaxsiy elektronika» kursi bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. Suyuq kristalli monitorlar. — Taganrog: TRTU nashriyoti, 2005. — 24 b.
- Muxin I. A. Suyuq kristalli monitorlarning rivojlanishi // BROADCASTING Televideniye va radioeshittirish : jurnal. — 2005-yil mart, 2005-yil iyun—iyul. — № 2 (46), 4 (48). — 55—56-b. (№ 2), 71—73-b. (№ 4).
- Muxin I. A. LCD monitorni qanday tanlash kerak? // Kompyuter-biznes-bozor : jurnal. — 2005-yil yanvar. — № 4 (292). — 284—291-b..
- Muxin I. A. Zamonaviy yassi panelli axborot aks ettirish qurilmalari // BROADCASTING Televideniye va radioeshittirish : jurnal. — 2004-yil yanvar—fevral. — № 1 (37). — 43—47-b..
- Muxin I. A., Ukrainskiy O. V. Suyuq kristalli panellar namoyish etadigan televizion tasvir sifatini oshirish usullari. — «Zamonaviy televideniye» ilmiy-texnik konferensiyasi ma’ruzasi materiallari. — Moskva: TRTU nashriyoti, 2006.
Havolalar
Wikimedia Omborida ushbu mavzuga oid mediafayllar mavjud: Suyuq kristalli displey- Artamonov O. Zamonaviy LCD monitorlarning parametrlari. F-Center (5-oktabr, 2004-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel, 2019-yil.
- Zamonaviy LCD monitorlar sharhlari va sinovlari
- LCD modullarini ishlab chiqarish texnologiyalari, shisha turlari, yoritish va montaj turlari (rus tilida). Mikroelektronika bozori. Elektron komponentlar ma’lumotnomasi. Murojaat qilingan sana: 5-aprel, 2019-yil.
- Yassi panelli televizor tanlaymiz: LCD va plazma texnologiyalarini taqqoslash. tom's hardware (11-mart, 2005-yil). Murojaat qilingan sana: 5-aprel, 2019-yil.
- Harf-raqamli LCD displey (o‘quv filmi)