
Astronomiyada masofalar shkalasi — masofalarni o‘lchash bilan bog‘liq astronomikmuammolar majmuasining umumiy nomi. Yulduzlarning joylashuvini aniq o‘lchash astrometriyaning bir qismidir.
Ko‘plab astronomik obyektlarmasofalar shkalasini yaratishda ishlatiladi va ular ma’lum yorituvchanlikkaega bo‘lgan muayyan sinflarga mansub. Bunday obyektlar standart shamlardeb ataladi. Ularning ko‘rinma yorqinligini o‘lchab, yorituvchanligini bilgan holda, ulargacha bo‘lgan masofani teskari kvadratlar qonuni asosida hisoblash mumkin.
Tarixi
Galaktik masofalar shkalasini yaratish
Trigonometrik parallaks bo‘yicha

Parallaks — manbaning osmon sferasigaproyeksiyalanishi natijasida hosil bo‘ladigan burchak. Parallaksning ikki turi farqlanadi: yillik va guruh parallaksi.
Yillik parallaks — yulduzning massa markazidan qaralganda Yer orbitasining o‘rtacha radiusi ko‘rinadigan burchak. Yerning orbita bo‘ylab harakati tufayli har qanday yulduzning osmon sferasidagi ko‘rinma o‘rni doimiy ravishda o‘zgaradi: yulduz ellips chizadi va bu ellipsning katta yarim o‘qi yillik parallaksga teng bo‘ladi. Ma’lum parallaks qiymatidan foydalanib, Evklid geometriyasi qonunlariga asosan, Yer orbitasi markazidan yulduzgacha bo‘lgan masofani quyidagicha topish mumkin:
- ,
bu yerda D — izlanayotgan masofa, R — Yer orbitasining radiusi; taxminiy tenglik esa kichik burchak uchun (burchak radianlardaifodalanganda) yozilgan. Ushbu formula usulning asosiy qiyinchiligini yaqqol ko‘rsatadi: masofa ortgani sari parallaks qiymati giperbolik ravishda kamayadi. Shu sababli uzoq yulduzlargacha bo‘lgan masofani o‘lchash katta texnik qiyinchiliklar tug‘diradi.
Guruh parallaksining mohiyati quyidagicha: agar biror yulduzlar to‘dasi Yerga nisbatan sezilarli tezlikda harakatlansa, proyeksiya qonunlariga ko‘ra, uning yulduzlari harakatining ko‘rinma yo‘nalishlari radiant deb ataladigan bitta nuqtada tutashadi. Radiantning o‘rni yulduzlarning xususiy harakatlari va Doppler effektitufayli yuzaga kelgan spektral chiziqlar siljishidan aniqlanadi. Shundan so‘ng to‘dagacha bo‘lgan masofa quyidagi munosabat yordamida topiladi:
bu yerda μ va Vr — mos ravishda to‘dadagi yulduzning burchak tezligi (yiliga yoy sekundlarida ) va radial tezligi (km/s); λ — Quyosh–yulduz va yulduz–radiant yo‘nalishlari orasidagi burchak, D esa parseklardaifodalangan masofadir. Faqat Giada yulduzlar to‘dasi sezilarli guruh parallaksiga ega. Biroq Hipparcos sun’iy yo‘ldoshi uchirilguniga qadar eski obyektlar masofa shkalasini faqat shu usul bilan kalibrlash mumkin edi.
Sefeidlar va RR Lira turidagi yulduzlar yordamida
Masofalarni sefeidlar va RR Lira turidagi yulduzlar orqali aniqlashda yagona masofalar shkalasi ikki tarmoqqa — yosh va keksa obyektlar shkalalariga ajraladi. Sefeidlar asosan yaqinda yulduzlar hosil bo‘lgan hududlarda joylashgani sababli yosh obyektlar hisoblanadi. RR Lira turidagi o‘zgaruvchan yulduzlar esa keksa tizimlarda, ayniqsa bizning galosi bo‘lgan Galaktikamizning sharsimon yulduz to‘dalarida ko‘p uchraydi.
Har ikkala tur o‘zgaruvchan yulduzlardir, biroq sefeidlar yaqinda shakllangan obyektlar bo‘lsa, RR Lira turidagi yulduzlar bosh ketma-ketlikdan chiqqan, A–F spektral sinflariga mansub gigantlardir. Ular asosan sharsimon to‘dalarning «rang–yulduz kattaligi» diagrammasidagi gorizontal tarmoqda joylashadi. Ammo ulardan standart sham sifatida foydalanish usullari farqlanadi:
- Sefeidlarda «pulsatsiya davri — mutlaq yulduz kattaligi» orasida aniq bog‘liqlik mavjud. Bu, ehtimol, sefeidlar massalarining turlicha bo‘lishi bilan bog‘liq.
- RR Lira turidagi yulduzlarning o‘rtacha mutlaq yulduz kattaligi deyarli bir xil bo‘lib, .
Mazkur usul yordamida masofalarni aniqlash bir qator qiyinchiliklarga ega:
- Alohida yulduzlarni ajratib ko‘rsatish kerak. Somon yo‘li doirasida bu unchalik qiyin emas, biroq masofa ortgan sari yulduzlar orasidagi burchak kichrayadi.
- Changning yorug‘likni yutishini va uning fazoda notekis taqsimlanganini hisobga olish zarur.
Bundan tashqari, sefeidlar uchun «pulsatsiya davri — yorituvchanlik» bog‘liqligining nol nuqtasini aniq belgilash jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. XX asr davomida uning qiymati muntazam o‘zgarib kelgan, demak, shu yo‘l bilan hisoblangan masofalar bahosi ham o‘zgargan. RR Lira turidagi yulduzlarning yorituvchanligi deyarli o‘zgarmas bo‘lsa-da, og‘ir elementlar konsentratsiyasiga ma’lum darajada bog‘liq.
Yangi yulduzlar yordamida
qarang: Yangi yulduz#Yangi yulduzlar masofa ko‘rsatkichi sifatida
Vilson–Bappu effekti yordamida
Vilson–Bappu effekti — mutlaq yulduz kattaligining V filtridagi qiymati (MV) bilan K1 va K2 deb ataladigan, yulduz atmosferasidagi ionlashgan Ca II emissiya chiziqlarining yarim kengligi o‘rtasidagi kuzatiladigan bog‘liqlikdir. Ushbu chiziqlarning markazi 3933,7 Å ga to‘g‘ri keladi. Bu bog‘liqlikni 1957-yilda Olin S. Vilson va M. K. Vaynu Bappu kashf etgan. Uning zamonaviy ko‘rinishi quyidagicha:
- ,
bu yerda W0 — chiziqning angstremda ifodalangan kengligi.
Ushbu usuldan masofa ko‘rsatkichi sifatida foydalanishning asosiy kamchiliklari quyidagilardan iborat:
- Bog‘liqlikning ko‘rinishi yashirin parametrlarga qarab o‘zgarishi mumkin.
- Yulduz qo‘shaloq tizim tarkibida bo‘lishi mumkin.
- Yulduz o‘zgaruvchan bo‘lib, bu holat chiziq kengligini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.
Galaktikadan tashqari masofalar shkalasini yaratish
Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlar yordamida

Odatda barcha fotometrik usullarga xos umumiy cheklovlardan tashqari, bu usulning quyidagi kamchiliklari va hal qilinmagan muammolari qayd etiladi:
- K-tuzatish muammosi. Gap shundaki, o‘lchanadigan kattalik butun spektr bo‘yicha integrallangan bolometrik intensivlik emas, balki qabul qilgichning muayyan spektral diapazonidagi intensivlikdir. Bu shuni anglatadiki, turli qizil siljish qiymatlariga ega manbalarning intensivligi spektrning turli diapazonlarida o‘lchanadi. Ushbu farqni hisobga olish uchun K-tuzatish deb ataladigan maxsus tuzatma kiritiladi.
- Masofaning qizil siljishga bog‘liqlik egri chizig‘i turli observatoriyalarda har xil asboblar bilan o‘lchanadi. Bu nurlanish oqimlarini kalibrlashda va boshqa jihatlarda muammolar tug‘diradi.
- Ilgari barcha Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlar zich qo‘shaloq tizimdagi portlovchi oq mittilar bo‘lib, ikkinchi komponent qizil giganthisoblanadi, deb o‘ylangan. Ammo hozir ularning hech bo‘lmaganda bir qismi ikki oq mittining qo‘shilishi natijasida yuzaga kelishi mumkinligi haqida dalillar paydo bo‘ldi. Demak, bu kichik tur standart sham sifatida foydalanishga endi mos kelmaydi.
- O‘ta yangi yulduz yorituvchanligining uning ajdod yulduzi kimyoviy tarkibiga bog‘liqligi.
Aynan o‘ta yangi yulduzlar chaqnashlarini kuzatish orqali 1998-yilda ikki kuzatuvchi guruhi Koinot kengayishining tezlashishinianiqlagan. Hozirgi paytda kengayishning tezlashayotgani deyarli shubha tug‘dirmaydi. Biroq faqat o‘ta yangi yulduzlar kuzatuvlari asosida tezlashish miqdorini aniq belgilab bo‘lmaydi: katta zqiymatlarida xatoliklar hanuz juda yuqori, shuning uchun boshqa kuzatuvlar ham zarur.
2020-yilda koreyalik tadqiqotchilar guruhi ushbu turdagi o‘ta yangi yulduzlar yorituvchanligi yulduz tizimlarining kimyoviy tarkibi va yoshi bilan juda katta ehtimollikda bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. Shuning uchun ulardan galaktikalararo masofalarni, jumladan Koinot kengayish tezligini aniqlashda foydalanish xatolikka olib kelishi mumkin.
Gravitatsion linzalar yordamida

Agar katta massali jism yonidan yorug‘lik nuri o‘tsa, u og‘adi. Shunday qilib, katta massali jism parallel yorug‘lik nurlari dastasini ma’lum bir fokusgato‘plab, tasvir hosil qilishi mumkin; bunda bir nechta tasvir yuzaga kelishi ehtimoli ham bor. Bu hodisa gravitatsion linzalanishdeb ataladi. Agar linzalanayotgan obyekt o‘zgaruvchan bo‘lsa va uning bir nechta tasviri kuzatilsa, masofani o‘lchash imkoniyati paydo bo‘ladi. Sababi, nurlar linzaning gravitatsion maydonidagi turli sohalardan o‘tganida tasvirlar orasida turlicha vaqt kechikishi kuzatiladi (bu hodisa Quyosh tizimidagi Shapiro effektiga o‘xshaydi).
Agar tasvir koordinatasi ξ va manba koordinatasi η uchun tegishli tekisliklarda (rasmga qarang) xarakterli masshtab sifatida ξ0=Dl va η0=ξ0Ds/Dl (bu yerda D — burchak masofasi) olinsa, unda i va j raqamli tasvirlar orasidagi vaqt kechikishini quyidagicha yozish mumkin:
bu yerda x=ξ/ξ0 va y=η/η0 — mos ravishda manba va tasvirning burchak o‘rinlari, с — yorug‘lik tezligi, zl — linzaning qizil siljishi, ψ esa tanlangan modelga bog‘liq og‘ish potensialidir. Ko‘pchilik hollarda linzaning haqiqiy potensialini modda radial simmetriktaqsimlangan, potensial esa cheksizlikka intiladigan model bilan yaxshi yaqinlashtirish mumkin, deb hisoblanadi. Shunda kechikish vaqti quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
Biroq amalda bu usul galaktika galosining potensial modeli qanday tanlanishiga sezilarli darajada bog‘liq. Masalan, o‘lchangan H0 qiymati SBS 1520+530 galaktikasi uchun tanlangan modelga qarab 46 dan 72 км/(с·Мпк) gacha o‘zgaradi.
Qizil gigantlar yordamida
Eng yorqin qizil gigantlarning mutlaq yulduz kattaligi bir xil: −3.0m±0.2m. Shuning uchun ular standart sham vazifasini bajara oladi. Bu hodisani kuzatuvlarda birinchi bo‘lib Sendij 1971-yilda aniqlagan. Taxmin qilinishicha, bu yulduzlar massasi Quyosh massasidan kichik bo‘lgan yulduzlarning qizil gigantlar tarmog‘idagi birinchi ko‘tarilishining yuqori nuqtasida yoki gigantlarning asimptotik tarmog‘ida joylashgan.
Usulning asosiy afzalligi shundaki, qizil gigantlar yulduzlar hosil bo‘ladigan va chang zichligi yuqori hududlardan uzoqda joylashgan. Shu sababli yorug‘likning yutilishini hisobga olish ancha osonlashadi. Ularning yorituvchanligi ham yulduzlarning o‘ziga va ularni o‘rab turgan muhitga xos metallilikka juda kam bog‘liq. Ushbu usulning asosiy muammosi — galaktika yulduzlari tarkibini kuzatish orqali qizil gigantlarni ajratib olishdir. Buning ikki yo‘li mavjud:
- Klassik usul — tasvirdagi chegaralarni ajratish. Bunda odatda Sobel filtriqo‘llanadi. Pasayish boshlanadigan joy izlanayotgan burilish nuqtasidir. Ba’zan Sobel filtri o‘rnida yaqinlashtiruvchi funksiya sifatida Gauss funksiyasi ishlatiladi. Bunda chegarani ajratish funksiyasi kuzatuvlarning fotometrik xatolariga bog‘liq bo‘ladi. Yulduzning yorqinligi kamaygani sari usul xatolari ham ortadi. Natijada o‘lchash mumkin bo‘lgan eng kichik yorqinlik asbob-uskunalar imkon bergan chegaradan ikki yulduz kattaligiga yomonroq bo‘ladi.
- Ikkinchi yo‘l — maksimal ehtimollik usuli bilan yorituvchanlik funksiyasini tuzish. Bu yondashuv qizil gigantlar tarmog‘ining yorituvchanlik funksiyasi darajali funksiya orqali yaxshi yaqinlashtirilishiga asoslanadi:
- bu yerda a — 0,3 ga yaqin koeffitsiyent, m — kuzatiladigan yulduz kattaligi. Asosiy muammo — maksimal ehtimollik usulida hosil bo‘ladigan qatorlarning ayrim hollarda yaqinlashmasligidir.
Sunyayev–Zeldovich effekti yordamida
Issiq elektronlar bilan ta’sirlashish oqibatida intensivligi o‘zgaradigan radionurlanish relikt foniga xos bo‘lib, bu hodisa teskari Kompton effekti orqali issiq elektronlar mavjud bo‘lgan yulduzlararo va galaktikalararo gazda yuz beradi va Sunyayev–Zeldovich effektideb ataladi. Effekt uni 1969-yilda bashorat qilgan olimlar — R. A. Sunyayev va Ya. B. Zeldovichsharafiga nomlangan. Sunyayev–Zeldovich effekti yordamida galaktikalar to‘dasiningdiametrini o‘lchash mumkin. Shu tufayli galaktikalar to‘dalaridan standart chizg‘ich sifatida foydalanib, Koinot masofalar shkalasini tuzish mumkin. Amalda bu effektni 1978-yildan kuzata boshlashgan. Hozir galaktikalar to‘dalari kataloglari uchun mazkur effekt asosida kosmik («Plank») va yerdagi (Janubiy qutb teleskopi, Sunyaev–Zel’dovich Array) observatoriyalaridan olingan ma’lumotlardan foydalaniladi.
Talli–Fisher bog‘liqligi yordamida
qarang: Talli–Fisher bog‘liqligi
Faol yadroli galaktikalar yordamida
qarang: Faol yadroli galaktika
Mazerlar yordamida
qarang: Kosmik mazer
Sirt yorqinligi yordamida
qarang: Sirt yorqinligi
Adabiyotlar
- Pskovskiy Yu. P. Kosmik obyektlargacha bo‘lgan masofalar (aniqlash usullari) // Kosmos fizikasi (kichik ensiklopediya) / R. A. Sunyayev tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 569—573.
- Trifonov Ye. D. Quyosh tizimi qanday o‘lchangan // Tabiat. — Fan, 2008. — № 7. — B. 18—24.
- Kerroll, Bredli U.; Ostli, Deyl A. Zamonaviy astrofizikaga kirish. — Xarlou, Buyuk Britaniya: Pearson Education Limited, 2014. — ISBN 978-1-292-02293-2.
- Koinotni o‘lchash: kosmologik masofalar pillapoyasi, Stiven Uebb, mualliflik huquqi 2001.
- Pasachoff, J. M.(ingliz tilida); Filippenko, A.(ingliz tilida). Kosmos: yangi ming yillikdagi astronomiya (ingliz tilida). — 4-nashr. — Kembrij: Cambridge University Press, 2013. — ISBN 978-1-107-68756-1.
- Astrofizika jurnali, Sharsimon yulduz to‘dalari yorituvchanlik funksiyasi masofa ko‘rsatkichi sifatida: dinamik ta’sirlar, Ostriker va Gnedin, 5-may, 1997-yil.
- Astronomiyada masofalarni o‘lchashga kirish, Richard de Greyis, Chichester: John Wiley & Sons, 2011, ISBN 978-0-470-51180-0.
Havolalar
- Vibe D. Cheksizlik sari pillapoya. vokrugsveta.ru.
- Drozdovskiy I. Galaktikalargacha bo‘lgan masofalarni aniqlash usullari. nature.web.ru. Murojaat qilingan sana: 3-oktabr, 2009-yil. Quyidagidan arxivlangan: asl nusxa 19-yanvar, 2012-yil.
- Rastorguyev A. S. Koinotdagi masofalar shkalasi. Astronet.
- Yastjembskiy I. A. Masofalar shkalasi (Fizika ensiklopediyasi). femto.com.ua.