
Koinotning tezlashib kengayishi — 1990-yillarning oxirida nihoyatda uzoqda joylashgan «standart shamlar» (Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlar) yorqinligining kutilganidan pastligi aniqlanib, bu holat Koinotning tezlashib kengayishi sifatida talqin qilinishidir. Boshqa galaktikalargacha bo‘lgan masofa ularning yorug‘ligidagi qizilga siljishni o‘lchash orqali aniqlanadi. Xabbl qonuniga ko‘ra, uzoq galaktikalardan kelayotgan yorug‘likning qizilga siljish miqdori bu galaktikalargacha bo‘lgan masofaga to‘g‘ri proporsional. Masofa bilan qizilga siljish miqdori o‘rtasidagi bog‘lanish Xabbl parametri deb ataladi (yoki unchalik aniq bo‘lmagan nom bilan Xabbl doimiysi).
Biroq Xabbl parametrining qiymatini avval biror usul bilan aniqlash kerak. Buning uchun masofasi boshqa usullar orqali hisoblab chiqilgan galaktikalarning qizilga siljish qiymatlarini o‘lchash zarur. Astronomiyada shu maqsadda «standart shamlar», ya’ni yorqinligi ma’lum bo‘lgan osmon jismlaridan foydalaniladi. Kosmologik kuzatuvlar uchun eng qulay «standart shamlar» Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlardir. Ular juda yorqin bo‘ladi va faqat «oq mitti» turidagi keksa yulduzning massasi Chandrasekar chegarasiga yetgandagina portlaydi. Bu chegara qiymati katta aniqlik bilan ma’lum. Demak, bir xil masofada joylashgan va portlayotgan barcha Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlarning kuzatiladigan yorqinligi deyarli bir xil bo‘lishi kerak; bunda dastlabki yulduzning aylanishi va tarkibiga tegishli tuzatishlarni kiritish maqsadga muvofiq. Turli galaktikalardagi o‘ta yangi yulduzlarning kuzatiladigan yorqinligini taqqoslab, o‘sha galaktikalargacha bo‘lgan masofani aniqlash mumkin.
Kashf etilishi
Aynan 1998-yilda Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlarni kuzatish chog‘ida Xabbl qonuni asosida masofasi aniqlangan uzoq galaktikalardagi bunday yulduzlarning yorqinligi kutilganidan past ekani ma’lum bo‘ldi. Boshqacha aytganda, «standart shamlar» (Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlar) usuli bilan hisoblangan galaktikalargacha bo‘lgan masofa Xabbl parametrining ilgari belgilangan qiymati asosida hisoblangan masofadan katta bo‘lib chiqdi. Shundan shunday xulosa qilindi: Koinot shunchaki kengaymayapti, balki uning kengayishi tezlashmoqda.
Ushbu kashfiyot uchun Sol Perlmutter, Brayan P. Shmidt va Adam Riss quyidagi mukofotlarga sazovor bo‘lgan: astronomiya bo‘yicha Shao mukofoti (2006-yil) hamda fizika bo‘yicha Nobel mukofoti (2011-yil).
Keyinchalik bu kuzatuvlar quyidagi boshqa dalillar bilan ham tasdiqlandi: relikt nurlanishni o‘lchash, gravitatsion linzalanishni o‘rganish, nukleosintez, xususan Katta portlash davrida yengil elementlar yadrolarining hosil bo‘lishi haqidagi ma’lumotlar[manba 3599 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Olingan barcha ma’lumotlar Lambda-CDM modeliga yaxshi mos keladi.
Oqibatlari
Ilgari mavjud bo‘lgan kosmologik modellar Koinot kengayishi sekinlashadi, deb hisoblagan. Ular Koinot massasining asosiy qismini ham ko‘rinadigan, ham ko‘rinmaydigan modda (qorong‘i materiya) tashkil etadi, degan taxminga tayangan. Kengayishning tezlashayotganini ko‘rsatgan yangi kuzatuvlarga asoslanib, manfiy bosimga ega noma’lum turdagi energiya mavjudligi taxmin qilindi (qarang: holat tenglamalari). Bu energiyaga quyidagi nom berildi: «qorong‘i energiya».
Koinotning tezlashib kengayishi haqidagi tasavvur uning evolyutsiyasiga doir bir qator noodatiy oqibatlarga olib keladi. Xususan, unchalik qat’iy bo‘lmagan ayrim farazlar asosida tezlashib kengayayotgan Koinotda quyidagi holatga erishish prinsipial jihatdan imkonsizligi isbotlangan: termodinamik muvozanat.
Agar Katta portlash farazidan voz kechilib, uning o‘rniga qora tuynuk kosmologiyasiga asoslanilsa, olamning mutlaqo boshqacha manzarasi yuzaga keladi. Bunday holda tezlashish qora tuynuk ichidagi cheksiz kengayib borayotgan fazoga tabiiy qulash sifatida qaraladi. Relikt nurlanish Shvarsshild sferasidan o‘tilganidan keyin ma’lum bir vaqtda yuzaga keladi. Umuman, avval Katta portlash paytidan boshlab hisoblangan barcha vaqt oralig‘ini endi shu ondan boshlab hisoblash kerak bo‘ladi. Asosiy farq shundaki, qora tuynukka qulashni nazarda tutuvchi sanoq sistemasida bu ondan oldingi tarix ham mavjud bo‘ladi.
Tanqid
Aynan 2019-yil oxirida koreyalik olimlar Ia turidagi o‘ta yangi yulduzlar yorqinligi bilan ular joylashgan galaktikalarning yoshi o‘rtasida juda yuqori (99,5 %) korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatuvchi kuzatuv ma’lumotlarini taqdim etdilar. Bu kuzatilgan yorqinlik bilan qizilga siljish o‘rtasidagi nomuvofiqlikni to‘liq tushuntiradi va shu tariqa Koinot kengayishining tezlashishini inkor etadi. Mualliflar qorong‘i energiyaning mavjudligi masalasini maqola doirasidan tashqarida qoldirgan; skeptiklar esa ushbu natijalarni qorong‘i energiya mavjudligi haqidagi farazni rad etishga tatbiq qilib bo‘lmasligini ta’kidlaydilar, chunki hozircha faqat uni hisob-kitoblarga kiritish orqali tushuntirilayotgan boshqa ko‘plab kosmologik ma’lumotlar ham bor.
Adabiyotlar
- Jons, Mark H.; Robert J. Lemborn (2004). Galaktikalar va kosmologiyaga kirish. Kembrij universiteti nashriyoti. 244-bet. ISBN 978-0-521-83738-5.
- Blinnikov S. I., Dolgov A. D. Kosmologik tezlashish // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 2019. — 189-jild. — 561—602-betlar. — doi:10.3367/UFNr.2018.10.038469.
Havolalar
- «NOVA: Koinotning kengayishi. Qorong‘i materiya va energiya» — «Da Vinci Learning» telekanali, 2000-yil (video)