Ionosfera nima

Atmosferaning tuzilishi. Mezosfera va termosfera ionosferaning tarkibiy qismlaridir.
Geosferalar
Ichki:
• Yer po‘sti
- Materik
- Okean
• Mantiya
- Astenosfera
- Yuqori
- Quyi
• Yadro
- Tashqi
- Ichki
Tashqi:
• Litosfera
- Stratisfera
• Gidrosfera
• Atmosfera
- Troposfera
- Stratosfera
- Mezosfera
- Termosfera
• Ionosfera
• Magnitosfera
= Ekzosfera
Majmuaviy:
• Geografik
• Biosfera
- Biogeosfera
- Ekosfera
- Pedosfera
• Kriosfera
- Glyatsiosfera
- Xionosfera
= Barisfera
= Tektonosfera
Antropogen:
Noosfera
Antroposfera
Texnosfera
Kakosfera
Yerning tuzilishi

Ionosfera, umumiy ma’noda — sayyora atmosferasining yuqori konsentratsiyadagi erkin ionlar va elektronlar bilan boyigan, ionlashgan yuqori qismi. Unga ultrabinafsha va rentgen nurlanishi, shuningdek, kosmik nurlar ta’sir qiladi. Ionosferadagi ionlar va elektronlar gravitatsiya va magnit maydonlari ta’sirida bo‘ladi. Yerda ionosfera — atmosferaning asosan mezosfera, mezopauza va termosferadan iborat yuqori qismi bo‘lib, u asosan Quyosh nurlanishi ta’sirida ionlashadi.

Yer ionosferasi (bundan keyin aynan sayyoramiz ionosferasi haqida so‘z yuritiladi) neytral atomlar va molekulalardan (asosan azot N va kislorod O), shuningdek, kvazineytral plazmadan iborat gaz aralashmasidir. Unda manfiy zaryadlangan zarrachalar soni musbat zaryadlangan zarrachalar soniga taxminan teng. Ionlashish darajasi 60 kilometr balandlikdayoq sezilarli bo‘la boshlaydi.

Ionosferaning tuzilishi

Gaz harorati va erkin elektronlar konsentratsiyasining balandlikka bog‘liqligi.

1920-yillarning boshlarida sovet olimi M. V. Shuleykin ionosferada elektronlar konsentratsiyasining kamida ikkita mahalliy maksimumi bo‘lishi kerakligini aniqladi: biri taxminan 100 km, ikkinchisi esa 200 km balandlikda. Yer yuzasining turli nuqtalarida uzoqdagi radiostansiyalar maydon kuchlanganligini o‘lchash natijalarini tahlil qilib, u ionosferada bulut shaklidagi notekis tuzilmalar bor, degan xulosaga ham keldi. Radioto‘lqinlar bunday bulutsimon tuzilmalardan qaytishi natijasida qabul qiluvchi qurilma antennasiga ikki yoki undan ortiq nur yetib kelishi mumkin. Ular qo‘shilganda qabul qilinayotgan signal kuchayishi yoki susayishi (so‘nishi) mumkin. M. V. Shuleykin ishining natijasi ionosferada radioto‘lqinlarning sinishi haqidagi zamonaviy nazariya asoslarining ishlab chiqilishi bo‘ldi. Uning ionosferaning radioto‘lqinlar tarqalishiga ta’siri haqidagi ishlari keyinchalik L. A. Jekulin, V. L. Ginzburg va boshqa bir qator mahalliy olimlarning tadqiqotlarida rivojlantirildi. Zaryadlangan zarrachalar konsentratsiyasining N balandlik bo‘yicha taqsimlanishiga qarab ionosfera D, E va F (yozgi kunduzgi va ba’zan buzilishlar kuzatiladigan davrlarda ikki qatlamga — F1 va F2).

D sohasi

Ionosferaning D sohasida (60—90 km) zaryadlangan zarrachalar konsentratsiyasi Nmax~ 10²—10³ sm−3 — ionlashish darajasi past sohadir. Ushbu sohada ionlashishning asosiy manbai rentgen nurlanishini taratuvchi Quyosh. Qo‘shimcha kuchsiz ionlashish manbalari ham ozroq rol o‘ynaydi: 60—100 km balandlikda yonib ketadigan meteoritlar, kosmik nurlar, shuningdek, yuqori energiyali magnitosfera zarrachalari (ular bu qatlamga magnit bo‘ronlari paytida kirib keladi).

Qatlam D tungi vaqtda ionlashish darajasining keskin pasayishi bilan ham tavsiflanadi.

Aynan D qatlamida klaster ionlarining tarkibi va ular ishtirokida kechadigan jarayonlar eng batafsil o‘rganilgan.

E sohasi

Ionogramma — plazma zichligining (kritik chastota orqali o‘lchanadi) Yer sathidan balandlikka bog‘liqligi

Ionosferaning E sohasi (90—120 km) plazma zichligining Nmax~ 105 sm−3 gacha yetishi bilan tavsiflanadi. U muntazam E qatlami va nomuntazam, sporadik qatlamga bo‘linadi. Muntazam E qatlamida kunduzi elektronlar konsentratsiyasi ortadi, chunki ionlashishning asosiy manbai Quyoshning qisqa to‘lqinli nurlanishidir. Bundan tashqari, bu qatlamda ionlar rekombinatsiyasi juda tez kechadi va tunda ionlar zichligi 10³ sm−3 gacha kamayishi mumkin. Bu jarayonga ionlar konsentratsiyasi nisbatan yuqori bo‘lgan yuqoriroqdagi F sohasidan zaryadlarning diffuziyasi hamda tungi ionlashish manbalari (Quyoshning geokorona nurlanishi, meteorlar, kosmik nurlar va boshqalar) qarshi ta’sir ko‘rsatadi.

100—120 km balandliklarda deyarli har doim ES deb ataluvchi, juda yupqa (0,5—1 km), ammo zich sporadik qatlam kuzatiladi. Bu kichik qatlamning o‘ziga xos xususiyati — zondlovchi radioto‘lqinlarning qaytishidir. Bu hodisa E sohasi uchun g‘ayrioddiy darajada yuqori bo‘lgan elektronlar konsentratsiyasi (ne ≥ 105 sm−3) bilan bog‘liq. Ushbu elektronlar ionosferaning shu sohasidan qaytuvchi o‘rta va hatto qisqa radioto‘lqinlarning tarqalishiga sezilarli ta’sir qiladi.

Ionosferaning E qatlami erkin zaryad tashuvchilar konsentratsiyasining nisbatan yuqoriligi sababli o‘rta va qisqa to‘lqinlarning tarqalishida muhim rol o‘ynaydi. E qatlami ba’zan quyidagi nom bilan ham ataladi: «Kennelli[ingl.] — Xevisayd».

F sohasi

Ionosferaning F sohasi deb hozir 130—140 km dan yuqorida joylashgan butun ionosferaga aytiladi. Ionlar hosil bo‘lishining maksimumi 150—200 km balandliklarda kuzatiladi. Biroq diffuziya va ionlarning nisbatan uzoq yashashi tufayli hosil bo‘lgan plazma maksimal ionlashish sohasidan yuqoriga ham, pastga ham tarqaladi. Shu sababli F sohasida elektronlar va ionlarning maksimal konsentratsiyasi 250—400 km balandliklarda kuzatiladi.

Kunduzi Quyoshning kuchli ultrabinafsha nurlanishi tufayli elektronlar konsentratsiyasining taqsimlanishida «pog‘ona» ham paydo bo‘ladi. Bu pog‘ona F1 (150—200 km) sohasi deb ataladi. U qisqa radioto‘lqinlarning tarqalishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Undan yuqorida joylashgan F sohasining qismi F2 qatlami deb ataladi. Bu yerda zaryadlangan zarrachalar zichligi eng yuqori qiymatga yetib, N ~ 105—106 sm−3.

Yuqori balandliklarda kislorodning yengil ionlari (400—1000 km balandliklargacha), undan ham yuqorida esa vodorod ionlari (protonlar) va oz miqdorda geliy atomlari ustunlik qiladi.

F sohasining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u radioto‘lqinlarni aynan qisqa (dekametrli) to‘lqinlar diapazonida bir necha megagersdan 10 megagersgacha bo‘lgan chastotalarda qaytaradi. Bu esa bunday radiosignallarni katta masofalarga uzatish imkonini beradi.[manba 4723 kundan beri ko‘rsatilmagan]

F sohasining ion tarkibi Quyosh faolligiga bog‘liq bo‘lsa-da, ionosfera elektromagnit to‘lqinlarni — chastotasi < 10 MGs bo‘lgan hollarda ham — barqaror qaytaradi.

F qatlamini kashf etgani uchun ingliz fizigi Edvard Viktor Eplton 1947-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Ionosferani modellashtirish

Ionosfera modeli — ionosfera plazmasi xususiyatlarining quyidagi omillarga bog‘liq ravishda taqsimlanishidir:

  • geografik joylashuv;
  • balandlik;
  • yilning kuni;
  • shuningdek, Quyosh va geomagnit faollik.

Geofizika masalalarida ionosfera plazmasining holatini to‘rtta asosiy parametr yordamida tavsiflash mumkin:

Radioto‘lqinlarning tarqalishi, masalan, faqat elektronlar konsentratsiyasining taqsimlanishiga bog‘liq.

Odatda ionosfera modeli kompyuter dasturi ko‘rinishida bo‘ladi. U plazma xususiyatlarining fazoda taqsimlanishini belgilovchi fizik qonunlarga (ionlar va elektronlarning Quyosh nurlanishi, neytral atmosfera va Yer magnit maydoni bilan o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda) asoslanishi mumkin. Shuningdek, model ko‘plab tajriba ma’lumotlarining statistik o‘rtacha qiymatlariga asoslanishi ham mumkin. Eng ko‘p qo‘llanadigan modellardan biri — International Reference Ionosphere (IRI, Xalqaro etalon ionosfera) modeli bo‘lib, u ko‘plab o‘lchovlarni statistik qayta ishlash asosida yaratilgan hamda yuqorida sanab o‘tilgan ionosferaning to‘rtta asosiy ko‘rsatkichini hisoblay oladi. IRI modelini yaratish va takomillashtirish loyihasi xalqaro bo‘lib, COSPAR va URSI kabi tashkilotlar tomonidan moliyalashtiriladi. IRI modeli uchun asosiy ma’lumot manbalari quyidagilardir:

IRI modeli har yili yangi tajriba ma’lumotlari paydo bo‘lishi bilan yangilanadi. Bundan tashqari, u 2009-yilda rasman Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) tomonidan TS16457 xalqaro standarti sifatida qabul qilingan.

Ionosferani modellashtirishning samarali usullaridan biri ma’lumotlarni assimilyatsiya qilish (data assimilation) deb ataladi. Bu usulning mohiyati — tezkor ravishda olinadigan tajriba ma’lumotlari yordamida ionosferaning fizik modeliga tuzatish kiritishdir. O‘rganilayotgan jarayonlar fizikasiga asoslangan oddiy ionosfera modeli plazma holatiga ta’sir qiladigan omillarning barchasini qamrab ololmaydi. Buning sababi shundaki, ayrim zarur kattaliklarni tajribada o‘lchash qiyin (masalan, termosfera balandliklaridagi shamol tezligi, atmosferadan kosmik nurlarning o‘tishi va boshqalar). Bundan tashqari, hatto yaxshi o‘rganilgan omillarning, masalan, Quyosh faolligining ta’sirini ham oldindan aytish qiyin.

Shu sababli plazma xususiyatlari taqsimotini yuqori aniqlikda ifodalay oladigan model real vaqt rejimida ionosfera holati haqidagi tajriba ma’lumotlarini o‘zlashtirishi kerak. Bunday yondashuvda foydalaniladigan ma’lumotlar ochiq, dolzarb va bundan tashqari, tezkor yangilanadigan bo‘lishi lozim. Bu talablarga javob beradigan eng muhim ma’lumot manbalaridan biri — GPS va GLONASS sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlarining signallarini qabul qiluvchi yerusti stansiyalari tarmog‘idir. Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya signali tarqalishi haqidagi ma’lumotlar asosida uning yo‘li bo‘ylab elektronlarning umumiy miqdorini taxminan hisoblash mumkin. Ushbu ma’lumotlar, jumladan, SOPAC arxivida mavjud bo‘lib, bir nechta arxivda muntazam yangilanadi. Hozir dunyoda assimilyatsiya turidagi bir nechta model mavjud. Ulardan biri — AQSH Mudofaa vazirligi moliyalashtirgan GAIM modelidir. Rossiyada bu yo‘nalishdagi ishlar «Markaziy aerologik observatoriya» federal davlat muassasasida olib borilmoqda.

Tadqiqotlar tarixi

1901-yilda Gulyelmo Markoni 152 metrlik antenna yordamida Nyufaundlend orolidagi (hozir Kanada hududi) Sent-Jons shahrida Atlantika okeani orqali uzatilgan telegraf radiosignalini qabul qilganini e’lon qildi. Uzatuvchi stansiya Angliyaning Kornuoll hududida joylashgan edi. Keyinchalik o‘sha davrdagi uskunalar bilan bunday signalni qabul qilishning mumkinligi rad etilgan, biroq Markonining bayonoti keyingi nazariy tadqiqotlarga turtki bergan bo‘lishi mumkin. 1902-yilda Markoni uskunalari yordamida Atlantika okeani orqali amalga oshirilgan radioaloqalar ishonchli faktlar deb hisoblanadi.

Ingliz fizigi Oliver Xevisayd 1902-yilda atmosferada ionlashgan qatlam mavjudligini taxmin qildi. Uning nazariyasiga ko‘ra, Yerning egriligiga qaramay, radiosignal sayyora atrofida tarqalishi mumkin edi. Xevisayddan mustaqil ravishda amerikalik elektrotexnika muhandisi Artur Kennelli Yevropa va Amerika o‘rtasida Atlantika orqali qisqa to‘lqinlarni uzoq masofadan qabul qilish tajribalarini o‘tkazgan. Ular Yer atrofida radioto‘lqinlarni qaytara oladigan ionlashgan atmosfera qatlami mavjud deb taxmin qilishdi. Bu qatlam dastlab Xevisayd—Kennelli qatlami, keyinchalik esa ionosfera deb ataldi. Ehtimol, Xevisayd va Kennellining taxminlari hamda mutlaq qora jism uchun Maks Plank keltirib chiqargan nurlanish qonuni radioastronomiyaning 1932-yildan boshlab jadal rivojlanishiga (shuningdek, qabul qiluvchi—uzatuvchi turidagi yuqori chastotali tizimlar yaratilishiga) turtki bo‘lgan.

1926-yilda shotland fizigi Robert Uotson-Uatt yangi «ionosfera» atamasini fanga kiritdi. Mazkur atama ishlatilgan maktub faqat 1969-yilda Nature jurnalida chop etildi:

«So‘nggi paytlarda atmosfera qatlamlarini tavsiflovchi “stratosfera” va “troposfera” kabi atamalar ilmiy hamjamiyat lug‘atida tobora mustahkam o‘rin egallamoqda... Atmosferaning ionlashish darajasi yuqori va zaryadlangan zarrachalarning erkin yugurish yo‘li uzun bo‘lgan sohasini ifodalovchi “ionosfera” atamasi ham shu qatorga juda mos keladigandek ko‘rinadi».

1947-yilda Edvard V. Epltonga fizika bo‘yicha Nobel mukofoti 1927-yilda ionosfera mavjudligini tasdiqlagani uchun, «Atmosferaning yuqori qatlamlari fizikasi bo‘yicha tadqiqotlari, xususan, Eplton deb ataluvchi qatlamni kashf etgani uchun» degan asos bilan berildi.

Lloyd Berkner ionosferaning balandligi va zichligini birinchi bo‘lib o‘lchagan olim bo‘lib, bu qisqa radioto‘lqinlar tarqalishi nazariyasining ishlab chiqilishiga shubhasiz yordam bergan. Moris Uilks va Jon Retkliff ionosferada juda uzun radioto‘lqinlarning tarqalishini o‘rgandilar. Vitaliy Ginzburg elektromagnit to‘lqinlarning plazmada, xususan ionosferada tarqalish nazariyasini ishlab chiqdi.

1962-yilda asosiy maksimumdan yuqoridagi ionosferani o‘rganish uchun Kanadaning Alouette-1 sun’iy yo‘ldoshi uchirildi. U muvaffaqiyatli ishlaganidan so‘ng ionosferani o‘lchash va tadqiq qilish maqsadida Alouette-2 1965-yilda, ikkita ISIS sun’iy yo‘ldoshi esa 1969 va 1971-yillarda uchirildi.

2019: Ionosfera aloqalarini tadqiq etuvchi apparat (Ionospheric Connection Explorer)[ingl.] (ICON) 11-oktabr 2019-yilda quyidagi raketa-tashuvchi yordamida uchirilgan: «Pegas».

Havolalar