Benzin haqida

Shisha idishdagi benzin

Benzin — yengil uglevodorodlardan tashkil topgan, qaynash harorati +33 dan +205 °C gacha bo‘lgan (aralashmalarga bog‘liq) yonuvchan aralashma. Zichligi taxminan 0,71…0,76 g/sm³. Yonish issiqligi taxminan 10 600 kkal/kg (44,4 MJ/kg, 32,7 MJ/litr). Muzlash harorati taxminan −70 °C (maxsus qo‘shimchalar qo‘llanganda).

Benzin motor yoqilg‘isi sifatida hamda sanoat organik sintezida xomashyo sifatida ishlatiladi.

Benzin kanistrlari

Etimologiyasi

Bu so‘z fransuz tilidan kelib chiqqan (frans. Benzine) bo‘lib, «benzol» degan ma’noni anglatadi. Benzol mustaqil kimyoviy modda bo‘lsa-da, benzin tarkibida ham uchraydi.

Olinishi

Bazaviy benzin turlarini olish

Sisterna-vagonlar Rossiya temiryo‘llarida (20) benzin tashishda ishlatiladi

To‘g‘ridan to‘g‘ri haydash orqali olingan benzinlar

Uzoq vaqt davomida benzin rektifikatsiya (haydash) va muayyan harorat oralig‘ida qaynab ajraladigan fraksiyalarni neftdanajratish yo‘li bilan olingan (100 °C gacha — I navli benzin, 110 °C gacha — maxsus benzin, 130 °C gacha — II navli benzin). Biroq bu benzinlarning umumiy xususiyati — oktan soniningpastligidir. Umuman olganda, motor usulida aniqlangan oktan soni 65 dan yuqori bo‘lgan to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzinni olish kam uchraydi va faqat Ozarbayjon, O‘rta Osiyo, Krasnodar o‘lkasi va Saxalinneftidan mumkin. Ammo hatto shu neftlardan olingan distillyatlarda ham fraksiyani ajratishning yakuniy harorati oshgani sari oktan soni keskin pasayadi. Shu sababli butun benzin fraksiyasidan (qaynashning tugash harorati 180 °C) kam foydalaniladi. Ural–Volga havzasi, Qozog‘istonva G‘arbiy Sibir konlari neftida normal tuzilishli parafin uglevodorodlari ustunlik qiladi; shu bois ulardan to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash bilan olingan benzinlarning oktan soni past bo‘ladi. Bu neftni qayta ishlovchilarni 1930-yillardayoq 90-95 °C gacha qaynaydigan fraksiyani ajratishga undagan, toki unga n-geptan, yoki og‘irroq fraksiyalarni ham ajratib, keyin normal parafinlarni chiqarib tashlash uchun aniq rektifikatsiyalashga undagan. Bunday «denormallashtirish» orqali to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzinning oktan sonini 74-76 gacha ko‘tarish mumkin, biroq maqsadli mahsulot chiqishi ancha kamayadi. Hozir neftdan QB–180 °C fraksiyasi ajratilib, so‘ng QB–62 °C yoki QB–85 °C fraksiyalariga qayta bo‘linadi. Oxirgi distillyatlar tayyor benzin tarkibida ishlatiladi yoki ularni qo‘shimcha qayta ishlashga yuborishadi (izomerizatsiya jarayoniga).

Alkil-benzin

Alkil-benzin C7 va C8 uglevodorodlari izomerlari aralashmasidan iborat bo‘lib, izobutanni butilenlar bilan alkillash jarayonida olinadi. Alkil-benzin avtomobil va aviatsiya benzinlarining tarkibiy qismi sifatida keng qo‘llanadi hamda uning tadqiqot usulidagi oktan soni (OCHIM) 90—93 ga teng. Alkillash xomashyosiga propilen va amilenlarni ham qo‘shib, alkil-benzin olish mumkin.

Alkil-benzin ishlab chiqarishda AQSH yetakchilik qiladi (yiliga 40 mln tonnadan ortiq). Rossiyada yiliga 1 mln tonnadan kam alkil-benzin ishlab chiqariladi. Bunga Rossiyada keng tarqalmagan katalitik kreking jarayonida olinadigan butan-butilen fraksiyasi resurslarining yetishmasligi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, Rossiyadagi alkillash texnologiyasi eskirgan va samaradorligi past bo‘lib qolgan, natijada ortiqcha xomashyo yoqib yuborilgan.

XX asrning birinchi yarmida oktan sonini oshirish maqsadida kreking va riformingjarayonlari qo‘llana boshlandi. Ular to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzinning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan normal alkanlarning to‘g‘ri zanjirlarini mos ravishda tarmoqlangan alkanlar va aromatik birikmalarga aylantiradi.

Tarixi

1825-yilda ingliz fizigi Maykl Faradey xom neftni haydash bo‘yicha ko‘plab tajribalar o‘tkazib, uning yengil fraksiyalaridan biri — yengil uglevodorodlarning yonuvchan aralashmasi bo‘lgan benzinni ajratib olishga muvaffaq bo‘lgan. Neft Kichik Osiyo mamlakatlaridan biridan keltirilgani sababli unga dastlab arabcha «Yava xushbo‘y moddasi» yoki «xushbo‘y modda» nomi berilgan.

1910-yillar

Benzin dvigatellari rivojlanishining dastlabki davrida samolyotlar avtomobil yoqilg‘isida uchgan, chunki ular uchun maxsus aviatsiya benzini hali ishlab chiqilmagan edi. Bu dastlabki yoqilg‘ilar «to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan» benzin deb atalgan va xom neftdan kerosinolish paytida hosil bo‘ladigan qo‘shimcha mahsulot bo‘lgan. O‘sha davrda kerosin chiroqlar uchun yoqilg‘i sifatida ishlatilgan. Benzin ishlab chiqarish hajmi 1916-yilgacha kerosin ishlab chiqarish hajmidan oshmagan. Dastlabki benzinlar xom neftni haydash mahsuloti bo‘lib, qayta ishlangan mahsulotlar yoki boshqa xomashyo qo‘shilmagan. Ularning tarkibi aniq ma’lum bo‘lmagan, sifati esa turli hududlardan olingan, tarkibi va nisbatlari har xil xom neftga kuchli bog‘liq bo‘lgan. Benzinning asosiy ko‘rsatkichi avval Bome shkalasi bo‘yicha solishtirma og‘irlik, keyinchalik esa qaynash harorati bilan aniqlanadigan uchuvchanlik (bug‘ hosil qilish qobiliyati) bo‘lgan. Bu xususiyat ishlab chiqaruvchilar uchun asosiy mezonga aylangan. Sharqiy hududlar neftidan tayyorlangan ilk benzinlar Bome shkalasi bo‘yicha ancha yuqori natija (65 dan 80 gacha) ko‘rsatgan va «Pensilvania High test» yoki shunchaki «High test» deb atalgan.

1910-yilda avtomobillar ishlab chiqarish va benzin iste’moli ko‘payishi benzinga talabni oshirdi. Ayni paytda elektr tarmoqlarining rivojlanishi kerosinga talabni kamaytirdi va mahsulotlarni yetkazib berishda muammo tug‘dirdi. Neft sanoati o‘ziga xos qiyin vaziyatga tushib qoldi: kerosin ortiqcha ishlab chiqarilar, benzin esa yetishmasdi, neftdan olinadigan bu ikki mahsulotning o‘zaro nisbatini o‘zgartirishning imkoni yo‘q edi. Muammoning yechimi 1911-yilda topildi: Bertin jarayonining rivojlanishi xom neftni termik kreking qilishga imkon berdi va og‘ir uglevodorodlardan benzin olish hajmi oshdi. Ichki bozorda talab kamaygan kerosinni sotish uchun tashqi bozorlar ham kengaytirildi. O‘sha davrda kreking bilan olingan yangi benzinlar zararli ta’sir ko‘rsatmaydi, degan fikr mavjud edi. Bundan tashqari, yengil va og‘ir fraksiyalarni aralashtirish amaliyoti tarqalib, bunday benzinlar «aralash» benzin deb atala boshlandi.

Asta-sekin uchuvchanlik benzin sifatini baholashda Bome shkalasidan muhimroq mezonga aylandi. 1917-yil iyunida o‘sha vaqtda AQSHning eng yirik neftni qayta ishlash kompaniyasi bo‘lgan Standard Oil benzinning eng muhim xususiyati uning uchuvchanligi ekanini e’lon qildi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, benzinning oktan ko‘rsatkichi 40 dan 60 gacha, ayrim hollarda esa 50 dan 65 gacha bo‘lgan.

AQSH Birinchi jahon urushiga kirishidan avval uning Yevropadagi ittifoqchilari Borneo, Yava va Sumatrada qazib olingan neftdan tayyorlangan yoqilg‘idan foydalangan. Bu yoqilg‘i harbiy samolyotlarning qoniqarli ishlashini ta’minlagan. AQSH 1917-yil aprelida Birinchi jahon urushiga qo‘shilgach, benzinning asosiy yetkazib beruvchisiga aylandi. Biroz vaqt o‘tib, dvigatellar yomonroq ishlay boshlagani va avtomobillar uchun mo‘ljallangan yoqilg‘i samolyotlarga mos kelmasligi aniqlandi. Bir qancha jangovar texnika yo‘qotilgach, yoqilg‘i sifatiga alohida e’tibor qaratildi. 1937-yilda o‘tkazilgan keyingi sinov parvozlari oktan soni 13 punktga (100 dan 87 gacha) pasaysa, dvigatel unumdorligi 20 % ga kamayishi va parvozga ko‘tarilish masofasi 45 % ga uzayishini ko‘rsatdi.

AQSH, 1918—1929-yillar

1917-yildan 1919-yilgacha termik kreking yo‘li bilan olingan yoqilg‘idan foydalanish ikki baravar ko‘paydi. Tabiiy benzin iste’moli ham keskin oshdi. Bu davrda ko‘plab shtatlarda motor yoqilg‘isiga talablar joriy qilindi, biroq ular o‘zaro kelishilmagan va turli nuqtayi nazarlardan hech biri to‘liq qoniqarli emas edi. Yoqilg‘i ishlab chiqaruvchilar to‘yinmagan birikmalar ulushini me’yorlashtira boshladi (termik kreking mahsulotlari foydalanish va saqlash paytida smolalanishga olib kelar, to‘yinmagan uglevodorodlar esa faolroq bo‘lib, tarkibida smolalanishni kuchaytiradigan aralashmalar ko‘proq bo‘lardi). 1922-yilda AQSH hukumati aviatsiya benzinining birinchi rasmiy texnik talablarini e’lon qildi. Aviatsiya benzini uchun «jangovar» va «ichki» deb atalgan ikki toifa belgilandi. Ular qaynash harorati, rangi, oltingugurt miqdori va smola hosil bo‘lish sinoviga bog‘liq edi. Smola hosil bo‘lishi sinovi natijasida termik kreking bilan olingan yoqilg‘idan foydalanish to‘xtatildi. Aviatsiya yoqilg‘isi yana to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan fraksiyaviy benzinlarga, shu turdagi aralash benzinlarga yoki termik kreking mahsulotlari qayta ishlangan benzinlarga qaytdi. Bu holat 1929-yilgacha davom etdi.

Avtomobil sanoati termik kreking benzini talabining ortishiga xavotir bilan qaradi. Termik kreking jarayonida ko‘p miqdorda mono- va diolefinlar hosil bo‘lib, smolalanish xavfini oshirardi. Benzinning uchuvchanligi ham shu qadar pasayardiki, yoqilg‘i bug‘lanmay, o‘t oldirish shamlariga yopishib qolardi. Natijada dvigatel qiyin ishga tushar va yomonroq ishlardi.

Avtomobil ishlab chiqaruvchilari yoqilg‘i sifatining izchil pasayishidan qattiq norozi bo‘lib, yetkazib beruvchilar uchun sifat standartlarini joriy etishni taklif qildi. Yoqilg‘i ishlab chiqaruvchilari esa avtomobil ishlab chiqaruvchilarini mashinalarning tejamkorligini oshirishga yetarli e’tibor qaratmayotganlikda aybladi. Bu tortishuv «Yoqilg‘i muammosi» nomi bilan ma’lum. Ikki soha o‘rtasidagi ziddiyat kuchayib, tomonlar bir-birini muammoni hal etish uchun yetarli harakat qilmayotganlikda ayblardi. Amerika neft instituti «Yoqilg‘i muammosi»ni hal qilishga bag‘ishlangan konferensiya chaqirgandan keyingina yechim topildi; 1920-yilda Yoqilg‘ini tadqiq qilish bo‘yicha qo‘shma qo‘mita tashkil etildi. Ikki sanoat vakillaridan tashqari, Avtomobil muhandislari jamiyati ham qatnashdi. Xolis tadqiqotlar o‘tkazish uchun AQSH Standartlar byurosi tanlandi. Tadqiqotlarning aksariyati yoqilg‘i uchuvchanligi va sarfi, dvigatelni ishga tushirish osonligi, karterdagi moyning yoqilg‘i bilan suyulishi hamda tezlanish masalalariga bag‘ishlandi.

Etillangan benzin haqidagi bahslar, 1924—1925-yillar

Termik kreking benzinlaridan foydalanish ortgani sababli «g‘ayritabiiy yonish» muammosi yuzasidan xavotir kuchaydi. Detonatsiyaga qarshi qo‘shimchalar ustida tadqiqotlar boshlandi. 1910-yillarning ikkinchi yarmida A. X. Gibson, Garri Rikardo, Tomas Midjli-kichik va Tomas Boyd g‘ayritabiiy yonishni o‘rganishga kirishdi. 1916-yil boshida Charlz F. Kettering qo‘shimchalarni ikkita yo‘nalishda o‘rgandi: «yuqori foizli» (ko‘p miqdorda etanol qo‘shiladigan) va «past foizli» (bir gallonga 2-4 gramm yetarli bo‘ladigan). «Past foizli» qo‘shimchalar ustidagi izlanishlar natijasida detonatsiyaga qarshi xususiyatga ega tetraetilqo‘rg‘oshin 1921-yil dekabrida Midjli va Boyd tomonidan kashf etildi. Bu kashfiyot benzin sifatini oshirish bosqichini boshlab berdi va neftni qayta ishlash ishlab chiqarishining keng miqyosda rivojlanishi bilan bir davrga to‘g‘ri keldi. Kettering tetraetilqo‘rg‘oshinni patentlab, uni boshqa yechimlarga muqobil sifatida targ‘ib qila boshladi.

Qo‘rg‘oshindan foydalanish xavfli ekani allaqachon isbotlangan edi. Garvard universitetidan Robert Uilson va Reyd Xant, Yel universitetidan Yandell Xenderson hamda Potsdamdagi nemis institutidan Charlz Kraus bu xavf haqida Ketteringni bevosita ogohlantirgan. Kraus uzoq yillar tetraetilqo‘rg‘oshin bilan ishlagan va uni dissertatsiyasini ko‘rib chiqqan komissiya a’zolaridan birining o‘limiga sabab bo‘lgan «yashirincha ta’sir qiluvchi yovuz zahar» deb atagan. 27-oktabr 1924-yilda mamlakat bo‘ylab gazetalar Nyu-Jersi shtatining Elizabet shahri yaqinidagi neftni qayta ishlash zavodi ishchilarining qo‘rg‘oshindan zaharlanishi haqida xabar berdi. 30-oktabrgacha qurbonlar soni 5 nafarga yetdi. Noyabrda Nyu-Jersi ishchilar komissiyasi Beyvey neftni qayta ishlash zavodini yopdi. Keyinchalik bu hodisa ayblovlar asosida hakamlar hay’ati tomonidan tekshirildi, ammo 1925-yil fevraligacha hech kim jazolanmadi. Nyu-York, Filadelfiya va Nyu-Jersida qo‘rg‘oshinli benzindan foydalanish taqiqlandi. General Motors, DuPont va tetraetilqo‘rg‘oshin ishlab chiqarish uchun tuzilgan Ethyl Corporation kompaniyasining hamkorlari bo‘lgan Standard Oil dvigatel samaradorligini ta’minlovchi hamda undagi taqillashni oldini oluvchi etillangan benzinning muqobili yo‘qligini bildirdi.

Ikkinchi jahon urushi

Germaniya

Neft va uni qayta ishlash mahsulotlari, ayniqsa yuqori oktanli aviatsiya benzini Germaniyaning urush olib borishiga imkon bergan asosiy resurslardan biri edi. Germaniyada aviatsiya benzinining deyarli hammasi sintetik yoqilg‘i zavodlarida ishlab chiqarilgan: u ko‘mir va ko‘mir smolasini gidrogenlash orqali olingan. Bu usul 1930-yillarda yoqilg‘i ta’minotida mustaqillikka erishish maqsadida ixtiro qilingan. O‘sha paytda 2 xil yoqilg‘i bor edi: B-4 yoki ko‘k nav va C-3 yoki yashil nav; ular umumiy ishlab chiqarishning 3 choragini tashkil qilgan. B-4 89 oktanli yoqilg‘iga, C-3 esa taxminan Amerikadagi 100 oktanli yoqilg‘iga teng kelgan. Ittifoqchilar qo‘lga kiritgan nemis samolyotlari yoqilg‘ini tahlil qilish imkonini berdi. Natijada ular Germaniyada qanday benzin ishlab chiqarilishini bilib oldi va jangovar samolyotlarning ishlashida ustunlikka erishish uchun «oktan poygasi» boshlandi. Urush davomida C-3 yanada takomillashtirilib, Amerikadagi 150 oktanli yoqilg‘i darajasiga yetkazildi.

AQSH

1944-yil boshida Amerika neft instituti prezidenti va Neft sanoati harbiy kengashi raisi shunday degan: «Ittifoqchilar Birinchi jahon urushida neft to‘lqinida suzib g‘alabaga yetgan bo‘lishi mumkin, ammo, shubhasiz, bundan ham keng ko‘lamli Ikkinchi jahon urushida biz yoqilg‘i qanotlarida g‘alaba sari uchmoqdamiz». 1941-yil dekabrida AQSHda 385 000 ta faol quduq bo‘lib, ular yiliga 1,4 milliard barrel neft berardi; 100 oktanli aviatsiya benzini kuniga 40 000 barrel zaxira bilan ishlab chiqarilardi. 1944-yilga kelib AQSH yiliga 1,5 milliard barrel neft (jahon ishlab chiqarishining 67 %) ishlab chiqardi. Neft sanoatida 122 ta 100 oktanli aviatsiya benzini zavodi mavjud bo‘lib, ularning umumiy quvvati kuniga 400 000 barrelga yetdi, ishlab chiqarish esa 10 baravardan ko‘proq oshdi.

SSSR

SSSRda avtomobil benzinining turli markalari bo‘lgan: A-56, A-66, A-70, A-72, A-74, A-76, AI-93, AI-95 («Ekstra» deb ham atalgan) va B-70 (aviatsiya benzini). Birinchi harf benzin qaysi transport vositasiga mo‘ljallanganini, raqam esa oktan sonini bildirgan. A-56, A-66, A-70 va keyinroq A-72 benzinlari 1930—1960-yillarda ishlab chiqarilgan quyi klapanli dvigatelli avtomobillar uchun mo‘ljallangan. A-74, keyinchalik A-76 va AI-93 benzinlari 1960—1980-yillarda ishlab chiqarilgan yuqori klapanli dvigatelli avtomobillarga mos kelgan. AI-95 benzini asosan xorijiy mashinalar yoki ZIL va Chayka rusumli hukumat limuzinlari uchun ishlatilgan. AI-93 va AI-95 markalaridagi «I» harfi oktan soni tadqiqot usulida aniqlanganini bildirgan. SSSR parchalangach, 1990-yillarda A-76 AI-80, AI-93 esa AI-92 markasi bilan almashtirildi. 1980-yillar boshida A-66, taxminan o‘n yil keyin esa A-72 benzini ishlab chiqarilishi tugatildi.

Avtomobil benzini sifatini oshirish

Avvalo, benzinning sifatini oktan soniga qarab belgilanadigan markasi bilan adashtirmaslik kerak: masalan, pastroq markali A-76 benzini yuqori oktanli benzindan albatta sifatsiz degani emas, balki boshqa ish sharoitlari uchun mo‘ljallangan. Eng avvalo, dvigateldagi siqish darajasi pastroq va yoqilg‘ining to‘liq bug‘lanishi hamda yonishi sekinroq bo‘lgani sababli ish aylanishlari kamroq bo‘ladigan sharoitlar nazarda tutiladi. Past oktanli yoqilg‘ida yengil va yuqori aylanishli dvigatel yaratish mumkin emas. Shu sababli A-66 davridagi benzinda ishlagan eski dvigatellar bugun odatiy hisoblangan taxminan 100 ot kuchi quvvatida ham 5 litrgacha hajm, daqiqasiga 4-6 ming maksimal aylanish va 250—350 kg massa (zamonaviy yuqori aylanishli muqobildan ikki baravar og‘ir)ga ega bo‘lishi mumkin edi.

A-76 benzini to‘liq va maqbul sharoitlarda yongan taqdirda atrof-muhitga ko‘proq zarar yetkazadi, deb hisoblashga asos yo‘q. Ammo past oktanli yoqilg‘i uchun bunday sharoitni yaratish qiyinroq: unda oson bug‘lanadigan tarkibiy qismlar kamroq bo‘ladi, sikl boshidagi bosim (siqish) ham pastroq. Injektorlar va ayniqsa karbyuratorlar turli o‘lchamdagi tomchilardan iborat yoqilg‘i aerozolini hosil qiladi. Bu tomchilarning ko‘pi ish sikli boshlanguncha to‘liq bug‘lanishga ulgurmaydi; sikl davomida yonmaydi (dvigatelga energiya bermaydi), balki yonmasdan atmosferaga chiqadi yoki chiqarish quvurida atmosfera bosimi ostida yonib tugaydi va ko‘proq zararli birikmalar hosil qiladi. Tomchilar samarali bug‘lanishi va silindrda havo bilan gaz holatida aralashib, yoqilg‘ining to‘liq yonishini ta’minlashi uchun turli usullardan foydalaniladi. Masalan, benzinni porshenning qizigan tubiga yoki kiritish klapaniga purkash, aerozolni silindrda girdob shaklida aylantirish (markazdan qochma kuch ta’sirida tomchilar silindrning issiq devoriga o‘tirib, tez bug‘lanadi), qo‘shimcha kameralar va to‘rlardan foydalanish (forskamerali dvigatellar) va hokazo. Demak, chiqindi gazlarning ekologik xavfsizligiga benzin markasidan ko‘ra dvigatel tuzilishi ancha ko‘proq ta’sir qiladi.

Biroq boshqa sharoitlar teng bo‘lganda, sikl boshida yoqilg‘i qancha kuchli siqilsa, u shuncha to‘liq yonadi; maksimal siqish darajasi esa bevosita yoqilg‘i markasiga bog‘liq (oktan soni yuqori bo‘lsa, kuchliroq siqish mumkin).

Avtomobil benzinining sifatini quyidagi choralar orqali oshirish mumkin:

  • dvigatel va texnik xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar uchun zararli bo‘lgan qo‘rg‘oshin birikmalaridan foydalanishni to‘xtatish;
  • benzin tarkibidagi oltingugurt miqdorini 0,05 % gacha, kelajakda esa 0,003 % gacha kamaytirish;
  • benzin tarkibidagi aromatik uglevodorodlar miqdorini 45 % gacha, kelajakda esa 35 % gacha kamaytirish;
  • foydalanish joyida benzin tarkibidagi haqiqiy smolalar konsentratsiyasining ko‘pi bilan 5 mg/100 sm3;
  • benzinlarni fraksion tarkibi va to‘yingan bug‘ bosimi bo‘yicha 8 sinfga ajratish; buning uchun foydalanish mavsumi hamda atrof-muhitharoratini, shuningdek, muayyan iqlim mintaqasigaxos sharoitlarni hisobga olish. Bu sinflar turli havoharoratlariga mos benzin ishlab chiqarish imkonini beradi. Bu dvigatellarning +60 °C gacha bo‘lgan haroratda bug‘ tiqinlarisiz ishlashini, shuningdek, benzinning yuqori bug‘lanuvchanligini va −35 °C dan past haroratda dvigatel oson ishga tushishini ta’minlaydi;
  • yoqilg‘i apparaturasi qismlari ifloslanishi va smolalanishining oldini oluvchi yuvuvchi qo‘shimchalarni kiritish.

Ilgari keng tarqalgan mahalliy A-76, AI-93 (GOST 2084-77) va AI-92 (TU 38.001165-97) benzinlari qo‘rg‘oshin miqdori (etillangan benzinlarda), oltingugurtning massa ulushi, tarkibidagi benzol miqdori va yuvuvchi qo‘shimchalar bo‘yicha belgilangan talablarning barchasiga javob bermaydi. Hozir Rossiyada Bojxona ittifoqining TR TS 013/2011 texnik reglamentiga muvofiq etillanmagan motor benzinlari ham ishlab chiqarilib, yoqilg‘i quyish shoxobchalariga yetkazib beriladi.

Benzinning oktan sonini unga metanolqo‘shish orqali ham oshirish mumkin. Biroq Yevropa davlatlari, AQSH, Kanada, Yaponiya, Braziliya va Avstraliyada benzinga qo‘shilishi mumkin bo‘lgan metanol hajmi bir necha foizdan oshmaydi (chegara mamlakatga qarab farq qiladi); Xitoyda metanol qo‘shishga cheklov yo‘q, ayrim mamlakatlarda esa bu taqiqlangan. Rossiyada ushbu masala tartibga solinmagan. Shunga qaramay, Rossiyaning metanolni benzin qo‘shimchasi sifatida joriy etishiga bir qancha omillar to‘sqinlik qiladi. Jumladan, agressiv erituvchi bo‘lgan metanolni qo‘llashga yoqilg‘ini tarqatish va saqlash infratuzilmasi hamda avtopark tayyor emas: metanol qo‘shilgan benzin bilan aloqa qiladigan qismlarda maxsus plastmassa va rezina turlari talab etiladi. Ishlab chiqarish bazasi ham tayyor emas: alohida dozalash liniyalari o‘rnatilishi, korroziya ingibitorlari qo‘shilishi, ishlab chiqarish korxonalarida ham, yoqilg‘i quyish shoxobchalaridaham xavfsizlik choralari kuchaytirilishi kerak. Metanolning yonish issiqligi benzinnikidan deyarli ikki baravar pastligini hisobga olganda, uni Rossiyada benzinga qo‘shimcha sifatida joriy etish qanchalik maqsadga muvofiqligi bahsli bo‘lib qolmoqda.

Qo‘llanilishi

Indoneziyada benzin sotish

XIX asr oxirida benzin, asosan, tozalash vositasi (masalan, nozik to‘rlarni tozalashda), erituvchi va antiseptik sifatida ishlatilgan. Yong‘in xavfi tufayli undan primuslarda yoqilg‘i sifatida foydalanish qat’iy taqiqlangan, kerosin tarkibida oson qaynaydigan benzin fraksiyalari bo‘lmasligi uchun uning ko‘rsatkichlari qat’iy standartlashtirilgan. Neftdan asosan faqat kerosinajratib olingan, qolgan hamma qismi esa utilizatsiya qilingan. Keyinchalik ichki yonuv dvigateliyaratilib, Otto sikliasosida ishlay boshlagach, benzin neftni qayta ishlashningasosiy mahsulotlaridan biriga aylandi. Biroq dizel dvigatellari keng tarqalishi bilan dizel yoqilg‘isiyuqoriroq foydali ish koeffitsiyenti tufayli ko‘proq qo‘llana boshlandi.

Benzin yoqilg‘i sifatida karbyuratorli va injektorli dvigatellaruchun, shuningdek, yuqori solishtirma impulsli raketa yoqilg‘isi (Sintin), parafinishlab chiqarishda, erituvchisifatida, yonuvchi material hamda neft-kimyo sanoati uchun xomashyo — to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzin yoki barqaror gaz benzini (BGB) sifatida qo‘llanadi.

Benzin turlari

Avtomobil benzinlari

Rossiyada avtomobil benzinlari GOST 2084-77, GOST R 51105-97 va GOST R 51866-2002, shuningdek, TU 0251-001-12150839-2015 «AI 92, 95 benzini (muqobil)» asosida ishlab chiqariladi.

Avtomobil benzinlari yozgi va qishki turlarga bo‘linadi (qishki benzinda past haroratda qaynaydigan uglevodorodlar ko‘proq bo‘ladi).

SSSRda ishlatilgan avtomobil benzinlari:

  • A-56 — oktan soni kamida 56; 1960-yillar boshigacha ishlab chiqarilgan.
  • A-66 — oktan soni kamida 66; siqish darajasi 6,5 gacha bo‘lgan dvigatellar uchun; 1980-yillar boshigacha ishlab chiqarilgan.
  • A-72 — oktan soni kamida 72; siqish darajasi 6,5 dan 7,0 gacha bo‘lgan dvigatellar uchun; 1990-yillar boshigacha ishlab chiqarilgan.
  • A-74 — oktan soni kamida 74; yuqori sinf avtomobillari dvigatellari uchun.
  • A-76 — oktan soni kamida 76; siqish darajasi 7,0 dan yuqori bo‘lgan dvigatellar uchun; 2000-yillarda AI-80 markali benzin bilan almashtirilgan.
  • AI-93 — tadqiqot usulida aniqlangan oktan soni kamida 93; 1990-yillarda AI-92 markali benzin bilan almashtirilgan.

GOST 32513-2013 bo‘yicha avtomobil benzinlarining asosiy markalari:

  • AI-80 — oktan soni tadqiqot usulida kamida 80.
  • AI-92 — tadqiqot usulida oktan soni kamida 92; siqish darajasi 10,5 gacha bo‘lgan dvigatellar uchun.
  • AI-95 — tadqiqot usulida oktan soni kamida 95; siqish darajasi 10,5 dan 12 gacha bo‘lgan dvigatellar uchun.
  • AI-98 — tadqiqot usulida oktan soni kamida 98; siqish darajasi 12—14 bo‘lgan dvigatellar uchun.
  • AI-100, 101, 102 — tadqiqot usulida oktan soni mos ravishda kamida 100, 101, 102. ST bo‘yicha ishlab chiqariladi.

Avtomobil benzinlarining markalanishi

Rossiyaning chekka hududidagi AI-92 benzin quyish kolonkasi
Tailanddagi yoqilg‘i quyish shoxobchasida turli markadagi benzinlar. Elektr ta’minoti muammosi tufayli yoqilg‘i bochkalardan qo‘lda quyiladi.

Rossiya va Bojxona ittifoqi mamlakatlarida neft mahsulotlarini markalash «Avtomobil va aviatsiya benziniga, dizel va kema yoqilg‘isiga, reaktiv dvigatellar yoqilg‘isiga va mazutga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida»gi Bojxona ittifoqining TR TS 013/2011 texnik reglamenti bilan tartibga solinadi (19-dekabr 2019-yildagi o‘zgartirishlar bilan).

TR TSga ko‘ra, avtomobil benzinlari defis bilan ajratilgan uchta belgilar guruhidan iborat markaga ega:

1.1. Birinchi guruh: avtomobil benzinini bildiruvchi AI harflari.

1.2. Ikkinchi guruh: tadqiqot usulida aniqlangan oktan sonining raqamli ifodasi (80, 92, 93, 95, 96, 98 va boshqalar).

1.3. Uchinchi guruh: avtomobil benzinining ekologik sinfini bildiradigan K2, K3, K4, K5 belgilari (sinflarga qo‘yiladigan talablar amalda Yevropaning «Yevro» standartiga mos keladi).

Misol. «AI-92-K5» belgisi tadqiqot usulida aniqlangan oktan soni kamida 92 bo‘lgan, beshinchi ekologik sinfga mos avtomobil benzini degan ma’noni anglatadi.

Avtomobil benzini va dizel yoqilg‘isi chakana sotilganda, yoqilg‘ining nomi, markasi va ekologik sinfi haqidagi ma’lumot xaridorlar ko‘ra oladigan joyga joylashtirilishi kerak. Yoqilg‘i tarqatish uskunalarida ham marka ko‘rsatiladi va kassadagi cheklarda aks ettiriladi.

7.4-bandga, ya’ni TR TS 013/2011 reglamentiga ko‘ra, Rossiyada K4 ekologik sinfidagi dizel yoqilg‘isini muomalaga chiqarish va sotishga 31-dekabr 2015-yilgacha ruxsat etilgan (taqiq kuchga kirish sanasi 1-iyul 2016-yilga ko‘chirilgan); hozir ishlab chiqariladigan va sotiladigan barcha yoqilg‘i K5 ekologik sinfiga mos bo‘lishi kerak.

2003-yildan boshlab Rossiyada zararli etillangan benzin ishlab chiqarilishi rasman to‘xtatilgani sababli barcha benzinlar etillanmagan deb hisoblanadi va markada bu alohida ko‘rsatilmaydi.

AQSHda «oktan indeksi» qo‘llanadi: u motor va tadqiqot usullarida aniqlangan oktan sonlari yig‘indisining ikkiga bo‘lingan qiymatidir. Shu ko‘rsatkichga ko‘ra, Amerikadagi 87 markali benzin Rossiyadagi AI-92 ga, 89 — AI-93 ga, 91 esa AI-95 ga mos keladi.

Avtomobil benzinlarining fizik-kimyoviy va foydalanish ko‘rsatkichlari

Avtomobil benzinlari belgilangan tartibda tasdiqlangan texnologik hujjatlar asosida, GOST R 51313-99 «Avtomobil benzinlari. Umumiy texnik talablar» (hozir kuchini yo‘qotgan) talablariga muvofiq ishlab chiqarilishi kerak.

Turli markali benzinlar ekspertizasida quyidagi ko‘rsatkichlar hisobga olinadi:

  • Oktan soni;
  • Fraksion tarkib;
  • Oltingugurt konsentratsiyasi;
  • Uglevodorodlarning foizdagi nisbati;
  • Benzol miqdori;
  • Kislorod saqlovchi birikmalar va boshqalar.

Har bir benzin markasi uchun aniq belgilangan yoqilg‘i ko‘rsatkichlariga rioya etilishi kerak.

Avtomobil benzinlarining fizik-kimyoviy va foydalanish ko‘rsatkichlari.

Ko‘rsatkich nomi Normal-80 Regulyar-92 Premium-95 Ekstra-98 Super-95+
Motor usulidagi oktan soni (OCHMM) 76 82,5 85 88
Tadqiqot usulidagi oktan soni (OCHIM) 80 92 95 98
Pb konsentratsiyasi, g/l, ko‘pi bilan 0,01
Mn konsentratsiyasi, mg/l, ko‘pi bilan 50 yo‘q
Haqiqiy smolalar konsentratsiyasi, mg/100 sm³, ko‘pi bilan 5
Benzinning induksiya davri, daqiqa, kamida 360
Oltingugurtning massa ulushi, %, ko‘pi bilan 0,05
Benzolning hajm ulushi, %, ko‘pi bilan 5
Mis plastinkada sinov Bardosh beradi, 1-sinf
Tashqi ko‘rinishi Toza, tiniq
15 °C dagi zichligi 700-750 725-780 725-780 725-780

Aviatsiya benzini avtomobil benziniga nisbatan yuqoriroq sifat talablariga javob berishi kerak; odatda uning tarkibida tetraetilqo‘rg‘oshin bo‘ladi va oktan soni yuqoriroq bo‘ladi (bu uning kambag‘al aralashmada detonatsiyaga chidamliligini ko‘rsatadi). Aviatsiya benzini «nav»larga ham ajratiladi (bu boy aralashmada detonatsiyaga chidamliligini bildiradi).

Aviatsiya benzini sifatining asosiy ko‘rsatkichlari:

  • detonatsiyaga chidamlilik (yuqori siqish darajasiga ega dvigatellarda ishchi aralashma detonatsiyasiz yonishini ta’minlab, benzinning yaroqliligini belgilaydi)
  • fraksion tarkib (benzinning bug‘lanuvchanligini bildiradi; yoqilg‘i-havo ishchi aralashmasini hosil qilish qobiliyatini aniqlash uchun zarur; qaynab ajralish haroratlari (40—180 °C) va to‘yingan bug‘ bosimi (29—48 kPa) oraliqlari bilan tavsiflanadi)
  • kimyoviy barqarorlik (saqlash, tashish va foydalanish paytida kimyoviy tarkib o‘zgarishiga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati)

Aviatsiya benzinini ishlab chiqarishning asosiy usullari — neftni bevosita haydash, katalitik kreking yoki riforming bo‘lib, bu jarayonlarda yuqori sifatli komponentlar, etil suyuqligi va turli qo‘shimchalar qo‘shilishi yoki qo‘shilmasligi mumkin.

Aviatsiya benzinlari detonatsiyaga qarshi xususiyatlari bo‘yicha tasniflanadi; ular oktan soni va nav birliklari bilan ifodalanadi. Rossiya aviatsiya benzinlarining navlari GOST 1012-72 bo‘yicha, odatda, kasr ko‘rinishida markalanadi: suratida kambag‘al aralashmadagi oktan soni yoki nav ko‘rsatkichi, maxrajida esa boy aralashmadagi nav ko‘rsatkichi yoziladi; masalan, B-91/115 va B-95/130. Aviatsiya benzinlari faqat oktan soni bilan ham belgilanishi mumkin; masalan, B-70 (TU 38.101913-82 bo‘yicha ishlab chiqariladi) va B-92 (TU 38.401-58-47-92 bo‘yicha ishlab chiqariladi).

B-91/115, B-95/130 va B-92 benzinlari etillangan, B-70 esa etillanmagan (u asosan erituvchi sifatida ishlatiladi).

Erituvchi benzinlar

Katalitik riformingning tor, oson qaynaydigan mahsulotlari (Nefras S2-80/120, GOST 26377-84 bo‘yicha; rezina sanoati uchun BR-2 erituvchi benzini, GOST 443-76 bo‘yicha) yoki oltingugurti kam neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash mahsulotlari (Nefras S3-80/120, GOST 26377-84 bo‘yicha; rezina sanoati uchun BR-1 «Galosha» erituvchi benzini, GOST 443-76 bo‘yicha) rezina yelimlari tayyorlashda, shuningdek, Nefras S-50/170 bosma bo‘yoqlar, mastikalarishlab chiqarishda erituvchi sifatida; elektr jihozlarini, matolarni, va terini, shuningdek, metall sirtlarini metall qoplama surtishdan oldin yog‘sizlantirishda; podshipniklar, va armaturalarni konservatsiyalashdan oldin yuvishda, sun’iy mo‘ynaishlab chiqarishda; tez quriydigan moyli bo‘yoqlar va elektr izolyatsiyalovchi laklartayyorlashda; kanifolni yog‘ochdan ajratib olishda, shuningdek,elektr texnikasi ishlab chiqarishida bosma platalarni yuvish uchun spirt-benzin aralashmasini tayyorlashda ishlatiladi.

Ekstraksion benzinlar — oltingugurti kam neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash mahsuloti (Nefras S3-70/95) bo‘lib, ular o‘simlik moylariniekstraksiya qilishda, yog‘ni ajratib olishda (jumladan, suyaklardan), nikotinni maxorka bargidan ajratib olishda, shuningdek, rezina va lak-bo‘yoq sanoatida erituvchi sifatida ishlatiladi.

Oltingugurti kam, aromatik birikmalardan tozalangan ekstraksion benzin (Nefras S2-70/85) issiq iqlimli hududlarda (bug‘lanuvchanlik yuqori sharoitlarda) moy ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Katalitik riforming rafinatidan olinadigan erituvchi benzin (Nefras S3-105/130), asosan, parafin uglevodorodlaridan iborat bo‘lib, to‘g‘ri zanjirli hamda izomerlangan tuzilishga ega. U maxsus o‘rmon-kimyo sanoati uchun ishlab chiqarilib, kanifolni yog‘och qirindisidan ajratishda, ba’zan rezina yelimlari va matbaa bo‘yoqlari uchun lak tarkiblarini tayyorlashda ishlatiladi.

To‘g‘ridan to‘g‘ri haydashning tor fraksiyasi (qaynash harorati 110—185 °C) — ozokerit erituvchisi ozokeritni rudalardan ajratib olishda ishlatiladi.

Nefras S 50/170 (GOST 8505-80 bo‘yicha, oltingugurti kam neft yoki katalitik riforming rafinatini to‘g‘ridan to‘g‘ri haydashning keng fraksiyasi) keng qo‘llanadi. U sun’iy charm ishlab chiqarishda, matolarni kimyoviy tozalashda, ta’mirlashdan oldin qismlarni yuvishda, ulardagi korroziyaga qarshi qoplamalarni ketkazishda va boshqa maqsadlarda erituvchi sifatida ishlatiladi.

Katalitik riformingning ksilol rafinati va toluol tarkibida 30 % gacha aromatik birikmalar bo‘lgan Nefras SAR monolit kondensatorlar ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Lak-bo‘yoq sanoati uchun eng keng tarqalgan erituvchi benzin — uayt-spirit. U, shuningdek, Nefras S4-155/200 deb ataladi; oltingugurtli neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydashning tor fraksiyasidan iborat bo‘lib, uayt-spiritgao‘xshash xususiyatlarga ega va xuddi shu maqsadlarda ishlatiladi, ammo tarkibida oltingugurt ko‘proq, hidi esa o‘tkirroq.

Odamlar maishiy maqsadlarda ishlatiladigan erituvchi benzinlarni ko‘pincha «Galosha» deb ataydi. Bunda tarkibi BR1 ga o‘xshash, «Galosha» savdo nomiga ega bo‘lgan Nefras S2-80/120 va Nefras S3-80/120 mahsulotlarining nomlari chalkashtiriladi yoki bir-biriga qo‘shib yuboriladi.

Nafta (neft-kimyo uchun benzinlar)

Ligroin (boshqa nomi — nafta) qaynash harorati 180 °C gacha bo‘lgan neft fraksiyasi bo‘lib, asosan C5-C9 normal parafinlaridan tashkil topadi. U neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash va oz miqdorda ikkilamchi fraksiyalar qo‘shish orqali olinadi. Neft-kimyo korxonalarida piroliz xomashyosi sifatida etilen olish, aralashtirish (blending) va eksportuchun ishlatiladi. Rossiya Federatsiyasida bunday neft mahsulotlarining quyidagi savdo nomlari mavjud:

  • Barqaror gaz benzini (BGB);
  • Kimyo sanoati uchun benzin;
  • To‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzin (BB);
  • Yengil gaz kondensati distillyati (YGKD);
  • Boshqa o‘xshash mahsulotlar.

MDH davlatlarida ishlab chiqarish, iste’mol va eksport

Rossiya Federatsiyasida 1991—2021-yillarda benzin ishlab chiqarish dinamikasi, mln tonna

2000-yillardagi ishlab chiqarish tarkibida (35 mln t) AI-92 asosiy ulushni egallagan — qariyb 18 mln t (51 %), AI-80 — taxminan 10 mln t (29 %), AI-95 — 4 mln t gacha (11 %), to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzin — 3 mln t atrofida (8 %), AI-98 esa jami hajmning bir foizidan kamini tashkil qilgan. Shu jumladan, MTBE ishlab chiqarish taxminan 700 ming t bo‘lgan.

2007-yilda mamlakat ichkarisida benzin iste’moli yiliga qariyb 29 mln t ni tashkil etgan. Avtomobillar parki ancha (8 %) ko‘payganiga qaramay, iste’molning yillik o‘sishi taxminan 1,5 % bo‘lgan. Iste’mol tarkibi ishlab chiqarish tarkibiga o‘xshash, ammo eksportga mo‘ljallangan to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan va 80 markali benzinning ulushi kamroq: AI-92 — 62 %, AI-80 — 24 %, AI-95 — 14 %. Iste’mol, avvalo, yuqori oktanli (AI-95) benzin hisobiga oshgan, ular past oktanli benzinlarni asta-sekin siqib chiqargan. AI-80 ning asosiy iste’molchilari yuk transporti, kichik yuk avtomobillari va shahar ichidagi yo‘lovchi transporti bo‘lgan.

Eksportning salmoqli qismini yarim tayyor to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzin hamda eksportga mo‘ljallangan AI-80 markali benzin tashkil qiladi.

  • Jumladan, 2005-yilda 5,9 mln tonna benzin — 2,5 mlrd dollarlik.
  • Shuningdek, 2006-yilda 6,3 mln tonna benzin — 3,4 mlrd dollarlik.
  • Bundan tashqari, 2007-yilda 5,9 mln tonna benzin — 3,4 mlrd dollarlik.

Inson salomatligiga ta’siri

Ichki yonuv dvigatellarida ishlatiladigan benzin atrof-muhitga ta’sir etadi va sayyoradagi karbonat angidrid chiqindilarining manbalaridan biridir. Benzin sizib chiqish, ishlab chiqarish, tashish va yetkazib berish jarayonida (masalan, saqlash rezervuarlaridan) suyuq yoki bug‘ holida atrof-muhitga tarqalishi mumkin. Bunday sizib chiqishlarning oldini olish uchun ishlatiladigan yerosti rezervuarlari bunga misol bo‘la oladi. Benzin tarkibida benzol va boshqa kanserogen moddalar bor.

Odamlarning katta miqdordagi benzindan zaharlanishi

Benzin toksikologiyasi

Benzin — zaharli modda. GOST 12.1.007-76 ga ko‘ra, benzin zaharli , xavfliligi past kimyoviy modda bo‘lib, inson organizmigata’siri darajasiga ko‘ra 4-xavf sinfiga kiradi. Yuqori konsentratsiyalarda benzin narkotik va umumiy zaharli ta’sirko‘rsatadi. Benzin uchun tavsiya etiladigan ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya (REYK) ko‘rsatkichi havoda 300 mg/m³ ni tashkil etadi.

Benzin bug‘larining insonga umumiy zaharli ta’siri

Benzin bug‘larini nafasga olish inson uchunxavfli bo‘lib, o‘tkir va surunkali zaharlanishlarga olib kelishi mumkin.

Benzin bug‘larining kichik konsentratsiyalarini nafasga olganda turli alomatlar, jumladan, alkogoldan zaharlanishgao‘xshash ruhiy qo‘zg‘alish, eyforiya, bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, holsizlik, qusish, terining qizarishi, pulsning tezlashishikuzatiladi. Og‘irroq hollarda gallyutsinatsiyalar, hushdan ketish holatlari, tirishishlar, tana haroratining ko‘tarilishikuzatilishi mumkin. Ba’zan ko‘z to‘r pardasi rangining o‘zgarishi kuzatiladi[manba 1235 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Benzin qaramlikni keltirib chiqaradi.

Surunkali zaharlanish

Katta miqdorlardagi benzin bilan surunkali zaharlanish, asosan, jahldorlikning ortishi, bosh aylanishi, jigar shikastlanishi va yurak faoliyatining zaiflashishi bilan namoyon bo‘ladi.

Benzinning katta miqdori o‘pkagatushishi, masalan, yoqilg‘ini chiqarish uchun uni og‘iz bilan tortishda ishlatiladigan shlangorqali, sifon usulida bakdanso‘rib olishda, «benzin pnevmoniyasi» deb ataladigan kasallikni keltirib chiqarishi mumkin. Bunda yonboshda og‘riq, nafas qisishi, yo‘tal va zang tusli balg‘amajralishi, shuningdek, tana haroratining ko‘tarilishi kuzatiladi.

Ko‘p miqdordagi benzin tanaga kirganda organizmda ko‘p va takroriy qusish, bosh og‘rig‘i, qorin og‘rig‘i, suyuq ich kelishipaydo bo‘ladi. Ba’zan jigar kattalashadi va og‘riydi, ko‘z oqi sarg‘ayadi.

Mahsulot quyidagi holatda xavfli: aspiratsiya — qusindi massalari nafas yo‘llariga tushishi mumkin.

Benzin bug‘iga ruju qo‘yish

Benzin bug‘iga ruju qo‘yish
KXT-10 F18.2
MeSH D005742
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Benzin bug‘iga ruju qo‘yish qisqa muddatli mastlikholati yuzaga kelishi uchun benzin bug‘larini nafasga olishdan iborat. Bu holat ko‘pincha o‘smirlar orasida uchraydi. Biroq so‘nggi paytlarda bu holat Avstraliya tub aholisi orasida jiddiy muammoga aylangan.

Benzin bug‘ini nafasga olishga qaramlik tez rivojlanadi; u og‘ir markaziy nerv tizimi shikastlanishlariga, psixoorganik sindromga, shuningdek, intellektningqaytmas darajada pasayishiga va oqibatda nogironlikka olib keladi.

Adabiyotlar

Vinkl, Metyu Van. Aviatsiya benzinini ishlab chiqarish : [ingl.]. — McGraw-Hill, 1944. — 275 b. — (Mineral sanoat turkumi).

Havolalar