Grenlandiya haqida

Grenlandiya
grenl. Kalaallit Nunaat, dan. Grønland
Xususiyatlari
Maydoni2 166 086 km²
Eng baland nuqtasi3694 m
Aholisi56 583 kishi (2022)
Joylashuvi
72° sh. k. 40° gʻ. u.HGЯO
Yuvib turuvchi suv havzalariAtlantika okeani, Shimoliy Muz okeani
Mamlakat
Muxtor hududGrenlandiya
Северная Америка
Красная точка
Grenlandiya
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Grenlandiya (grenl. Kalaallit Nunaat, dan. Grønland) — Yer yuzidagi eng katta orol. U Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqida joylashgan, shu sababli tabiiy geografiya nuqtayi nazaridan shu qitʼaga tegishli. Siyosiy jihatdan esa Yevropaga mansub, chunki atrofidagi kichik orollar bilan birgalikda shu nomdagi muxtor maʼmuriy birlikni tashkil etadi; bu birlik Daniya qirolligi tarkibiga kiradi.

Orolni Atlantika va Shimoliy Muz okeanlari o‘rab turadi. Maydoni 2 166 086 km², shimoldan janubgacha uzunligi 2700 km, gʻarbdan sharqqacha esa 1300 km. Maydoni jihatidan u Avstraliyadan — eng kichik qitʼadan uch baravar kichik.

Orolning eng shimoliy nuqtasi — Morris-Jesup burni, 84-paralleldan biroz janubda joylashgan boʻlib, Shimoliy qutbga eng yaqin quruqlik deb 1900-yilda Kaffeklubben oroli kashf etilguniga qadar hisoblangan. Eng janubiy nuqtasi shimoliy kenglikning 59-paralleliga yaqin joylashgan.

Orolning eng yirik aholi punkti — Nuuk, 17 984 kishi (2019). Shahar Grenlandiyaning gʻarbiy qismidagi yarimorolda joylashgan. Orol aholisining asosiy qismini Grenlandiya eskimoslari tashkil etadi.

Etimologiyasi

Dastlabki vikingko‘chmanchilari orolni Gryonland (Grœnland, «Yashil yer») deb atashgan. Islandiya sagalarida norvegiyalik viking — Erik Qizil — ikki kishini oʻldirgani uchun Islandiyadan quvgʻin qilingani va avvaldan shimoli-gʻarbda mavjudligi maʼlum boʻlgan yurt tomon yoʻl olgani hikoya qilinadi. U katta oilasi va qullari (trellar) bilan birga yashash uchun qulay joy topib, orolga joylashgan va unga hozirgi nomini bergan. Aftidan, u bunday yoqimli nom ko‘chmanchilarni orolga borishga ko‘proq undaydi, deb umid qilgan.

Orolning grenland tilidagi nomi — Kalaallit Nunaat (Kalaallit Nunaat, «kalaallitlar yurti»). Kalaallitlar — Grenlandiya eskimoslarining orol gʻarbida yashovchi kichik guruhidir.

Tarixiy maʼlumotlar

Yevropaliklar orolni kashf etishidan oldin ham Grenlandiyada Arktika xalqlari yashagan, biroq skandinaviyaliklar kelgan paytda dastlabki aholi allaqachon yoʻqolgan va orol kimsasiz boʻlgan. Kalaallit eskimoslari, ko‘pincha Grenlandiyaning tub aholisi deb ataladigan bu xalq, aslida, orolga faqat XIII asrda, skandinaviyaliklar manzilgohlari bu yerda ikki yuz yildan buyon mavjud bo‘lgan davrda kelgan. Ammo skandinaviyaliklardan farqli ravishda eskimoslar o‘shandan beri orolni tark etmay, unda uzluksiz yashab kelgan. Grenlandiya eskimoslarining ajdodlari Tule madaniyati vakillaridir. Tule madaniyati taxminan milodiy 1000-yilda Alyaskada paydo boʻlib, keyin butun shimoliy Kanadaga tarqalgan hamda XIII asrda Grenlandiyaga yetib kelib, Dorset madaniyatining oʻrnini egallagan. Ilgari Dorset madaniyati Kanadaning shimoli-sharqi va Grenlandiyaning shimoli-gʻarbida tarqalgan edi. Xalq ogʻzaki ijodida hamda Islandiya yozma manbalarida eskimoslar bilan skandinaviyalik koʻchmanchilarning oʻzaro munosabatlari murakkab boʻlganidan dalolatlar bor. Skandinaviyaliklar Sharqiy manzilgoh, Gʻarbiy manzilgoh va Ivittuutda yashagan.

Yevropaliklar Grenlandiyani 982-yilda, orolga norvegiyalik vikinglar Erik Torvaldsson Qizil boshchiligida kelganida kashf etishgan. Erik qonli qasos tufayli Islandiyani tark etishga majbur boʻlgan. U bu yerda mustamlaka asos solgan va orolga «Yashil yer» maʼnosini anglatuvchi nom bergan. Bir taxminga ko‘ra, bu unchalik mos kelmaydigan nom koʻproq ko‘chmanchini jalb etishga qaratilgan «reklama» bo‘lgan; boshqa taxminga ko‘ra, o‘sha davrda orol haqiqatan ham oʻsimliklar bilan qoplangan. Keyinchalik Erikning oʻgʻli Leyf gʻarb tomon ekspeditsiyalarni davom ettirib, Vinlandni — hozirgi Kanadani kashf etgan. Aynan u Grenlandiyaga xristianlikni olib kirib, aholisini choʻqintirgan. Oʻsha paytda grenlandiyaliklar tarkibiga Islandiya ham kirgan Norvegiya fuqarolari hisoblangan. Skandinaviyaliklarning manzilgohlari vaqt o‘tishi bilan tanazzulga yuz tutgan va 1408-yildan boshlab amalda yoʻqolgan.

1536-yilda Norvegiya va uning dengizorti barcha hududlari Daniya bilan ittifoqqa kirdi. Daniya orolni oʻziniki deb eʼlon qildi va 1605-yildan uning qayta mustamlakalashtirilishini boshladi. 1814-yilda ittifoq tugatilgach, Norvegiya Daniyadan ajraldi, ammo Grenlandiya Daniya tarkibida qoldi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Daniya Grenlandiya ustidan amaldagi nazoratini yoʻqotdi. Urush tugagach, Daniya orol ustidan nazoratni tikladi, biroq uning mustamlaka maqomini bekor qildi. 1953-yilda Grenlandiya Daniya qirolligining bir qismi deb eʼlon qilinib, mamlakat parlamentida vakillikka ega boʻldi, 1979-yilda esa ichki masalalarda keng muxtoriyatga ega boʻldi. 1-yanvar 1973-yildan Grenlandiya Daniya bilan birga Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (YIH) tarkibiga kirdi, ammo 1985-yilda referendum natijalariga ko‘ra undan chiqdi va assotsiatsiyalashgan hudud maqomini saqlab qoldi.

Geologiyasi

Muz qoplamisiz Grenlandiya
Grenlandiya va uning muz qoplami xarita-sxemasi
Orolning janubiy qismidagi Nanortalik yaqinidagi manzara — togʻlar va suzuvchi muzlar
Shayton qalʼasi togʻi

Grenlandiya deyarli butunlay Kanada qalqonining shimoli-sharqida joylashgan, faqat sharqi va shimolida kaledon burmalanishi zonalari rivojlangan. Qalqonni tashkil etuvchi togʻ jinslari, asosan, gneyslar, kvarsitlar, marmarlar va granitlar arxey va erta proterozoy davrlariga mansub boʻlib, vulkanogen va oʻrta proterozoy davridagi choʻkindi qatlamlar ham mavjud. Kaledonidlarning sharqiy zonasi qalqondan chuqur yoriq orqali ajralgan. Kaledon geosinklinali hududlari kechki proterozoyning terrigen va karbonatli qatlamlari, shuningdek, kembriy va ordovik davrlarining karbonatli jinslari bilan toʻlgan. Bu jinslar silur davrida burmalangan. Devon davrida togʻlararo botiqlarda kontinental jinslar toʻplangan. Paleozoy oxiridan hudud platforma sifatida rivojlangan. Mezozoy davrida qumli-gilli jinslar choʻkkan. Kaynozoy davrida Grenlandiya koʻtarilib, yoriqlar paydo boʻlgan; ular boʻylab bazaltlar oqib chiqqan.

Foydali qazilmalar arxey va erta proterozoy jinslariga bogʻliq (kriolit — Grenlandiya janubida; grafit, marmar — Gʻarbiy Grenlandiyada); mezozoy bilan qoʻngʻir koʻmir konlari bogʻliq. Kaledonidlarning sharqiy zonasida qoʻrgʻoshin-rux va uran rudalari konlari topilgan. Shuningdek, neft va gaz zaxiralari aniqlangan.

Muzlanishi va relyefi

Antropogen davrida boshlangan muzlanish Grenlandiyaning katta qismini muz ostida qoldirgan; muzliklar 1834 ming km² hududni qoplaydi (jumladan, 1726 ming km² maydonni muz qoplami egallagan; u orolning butun ichki qismi va ayrim qirgʻoq hududlarini, yaʼni umumiy maydonining 81 % ini qoplaydi).

Muz qoplamining yuzasi qirgʻoqdan orol ichkarisiga tomon asta-sekin balandlashadi. Qoplamning eng baland qismi shimoldan janubga choʻzilgan yotiq gumbaz shaklida boʻlib, shimoliy kenglikning 66°—67° 30' oraligʻidagi koʻndalang pasayish uni 2 ta ulkan gumbazga ajratadi. Shimoliy gumbaz balandligi 3300 m ga (71° shimoliy kenglik va 39° gʻarbiy uzunlikda), janubiy gumbaz esa 2730 m ga (64° shimoliy kenglik va 44° gʻarbiy uzunlikda) yetadi. Muzlik tagidagi zamin botiq shaklga ega. Uning yuzasi gʻarbiy chekkada 600 m, sharqiy chekkada va janubiy gumbaz hududida 1000 m, orol markazida esa 0—100 m balandlikda (ayrim joylarda okean sathidan pastda) joylashgan. Muzlikning oʻrtacha qalinligi 2300 m, eng katta qalinligi 3400 m. Muz hajmi — 2,6 mln km³.

Yuza qor qatlami bilan qoplangan boʻlib, uni shamol qayta shakllantiradi va past-baland boʻlmagan qor uyumlari (zastrugilar) hosil qiladi. 1800—2000 m balandlikdan pastda yozda qor va muz erishidan paydo bo‘ladigan suv oqimlari yuzani biroz oʻygan, chekkalarda esa (1000—1500 m balandlikda) chuqurligi 30—40 m gacha yetadigan yoriqlar mavjud. Firn chegarasi muzlikda 1200—1500 m balandlikda joylashgan. Muzning yuqori qatlamlari markazdan gʻarbiy va sharqiy chekkalarga tomon yiliga oʻrtacha 150 m tezlikda siljiydi. Chekkalarda bu tezlik ortadi; ayrim joylarda muzning butun qatlami harakatga kelib, vodiylar orqali okeangacha yetib boruvchi tor va uzun muz tarmoqlari — chiqish muzliklarini hosil qiladi.

Chiqish muzliklari sutkasiga 20—40 m tezlikda harakatlanib, aysberglarni hosil qiladi (ular okean sathidan 100—135 m balandlikka yetishi mumkin). Aysberglar Atlantika okeanining shimoliy qismiga oqib borib, kemalar qatnovi uchun katta xavf tugʻdiradi. Muz qoplamining shimoliy yonbagʻrida muz deyarli harakatlanmaydi.

Sharqiy qirgʻoqni sovuq Sharqiy Grenlandiya oqimi yuvib turadi va u deyarli yil davomida Shimoliy Muz okeanining markaziy qismidan keladigan suzuvchi muzlar bilan toʻsilgan. Dengizdan yetib borish uchun iliq Gʻarbiy Grenlandiya oqimi yuvib turadigan janubi-gʻarbiy sohil qulayroq. Orolning shimoliy qirgʻogʻi yil davomida muz bilan toʻsilgan. Qirgʻoqlar muz qalqoni chekkalarigacha kirib boruvchi chuqur va uzun fyordlar bilan kuchli parchalangan. Qirgʻoq chizigʻining umumiy uzunligi 39 ming km ga yetadi.

Orol qirgʻoqlari boʻylab muz bilan qoplanmagan quruqliklar uzluksiz tasma shaklida choʻzilgan, ayrim joylarda eni 200—250 km ga yetadi. Ular eng katta maydonni orolning janubi-gʻarbi va shimolida egallab, yassi togʻliklardan iborat: ularning balandligi 400—600 m boʻlib, ular 1700—2000 m gacha koʻtarilgan togʻ massivlari bilan almashinadi.

Sharqiy sohilni togʻ muzliklari bilan qoplangan tizmalar tashkil etadi. Ulardan biri — Uotkins tizmasida Grenlandiya va butun Arktikaning eng baland choʻqqisi — Gunbyorn togʻi joylashgan; balandligi 3694 m.

Gʻarbda qadimgi kristalli qalqon yer yuzasiga chiqib, Baffin dengizi sohillari boʻylab keng, ammo uzilib turuvchi togʻ massivlari va balandliklar mintaqasini hosil qiladi. Grenlandiyaning shimoliy sohili — Piri Yeri ham muz qoplamisizdir: havoning namligi past boʻlgani uchun erigan muz oʻrnini qoplashga yetarli qor tushmaydi, shuningdek, muz qalqonining shimoliy chekkasi juda sekin harakatlanadi.

Iqlimi

Grenlandiyaning tirik tabiati

Grenlandiya qirgʻoqboʻyi hududlarining iqlimi oʻzgaruvchan. Eng yumshoq iqlim janubi-gʻarbiy sohilda kuzatiladi. Iyulning oʻrtacha harorati Qaqortoqda +9,6 °С, Nuukda esa +8,3 °С, yanvarda mos ravishda −7,8 °С va −10,7 °С. Yozda harorat baʼzan +21 °С dan sal yuqorilaydi, ammo yozning qoq oʻrtasida ham koʻpincha 0 °С atrofida boʻladi. Eng past haroratlar orol markazida kuzatiladi: qishda muz qoplamida harorat koʻpincha −60 °С dan ham pasayadi, yozda esa −12 °С dan yuqoriga koʻtarilmaydi.

Gʻarbiy sohilda ham havo sovuq. Pituffikda yanvarning oʻrtacha harorati −27 °С. Bu yerda muz qoplami yuzasidan tezligi 70 km/soatgacha yetadigan kuchli katabatik shamollar tez-tez esadi. Qishda qoʻltiqlar va fyordlar hatto gʻarbiy sohilda ham Disko orolidan shimolroqda muzlaydi. Grenlandiyaning janubi-gʻarbiy sohiliga ancha koʻp yogʻin tushadi. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori Qaqortoqda 1080 mm, Nuukda 660 mm, chekka shimolda esa atigi 100—200 mm. Yozda sohilda tez-tez tumanlar.

kuzatiladi.Aysberglarning ajralib chiqishi va yozgi erish natijasidagi muz sarfi Grenlandiyaning ichki qismida muz toʻplanishi bilan qoplanmaydi. Shu sababli muzlik tez qisqarmoqda: 2000-yildan 2008-yilgacha muzlik 1500 gigatonnaga kamaygan, bu esa Jahon okeani sathining yiliga 0,46 mm koʻtarilishiga teng. Grenlandiya muz qoplamidagi suv zaxirasi (2,5⋅106 km³) Jahon okeani sathini 7 m ga koʻtarishga yetadi. Soʻnggi 23 ming yilda Grenlandiya muzliklarining erishi tufayli Jahon okeani sathi 4,6 metrga koʻtarilgan.

Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Buffalo universiteti olimlari hozirgacha qoʻllangan barcha modellar soddalashtirilgan va haddan tashqari optimistik baholar berganini koʻrsatgan. Aniqroq maʼlumot olish uchun doktor Ksato va hamkasblari aynan shu maqsadda yaratilgan va orbitaga chiqarilgan NASAning ICESat sunʼiy yoʻldoshi maʼlumotlarini hamda Grenlandiyada oʻtkazilgan dala tadqiqotlari natijalarini tahlil qilgan. Mazkur tadqiqotlar «Muz koʻprigi» loyihasi doirasida amalga oshirilgan. Umuman olganda, 100 mingta joyning 1993-yildan 2012-yilgacha boʻlgan davrga oid maʼlumotlari oʻrganilgan. Bunday keng qamrovli tahlil Grenlandiya muzliklarining harakati ilgari taxmin qilinganidek oddiy emasligini koʻrsatgan. Ayrim muzliklar muntazam erisa, boshqalarining qalinligi ortadi, yana ayrimlari esa «pulsatsiyalanadi». Bularning barchasi mahalliy iqlim va gidrologik sharoitlar, muzlik shakli, gidrologiya va boshqa omillarga bogʻliq. Buffalo universiteti geologlari Grenlandiyada 240 dan ortiq, eni 1,5 km va undan katta boʻlgan muzlikni aniqlab, ularni harakatlanish xususiyatiga koʻra 7 guruhga ajratgan. Grenlandiya muz qoplamini umumiy hisobda tahlil qilganda, mavjud eng toʻliq maʼlumotlarga koʻra, 2003-yildan 2009-yilgacha u har yili 243 gigatonna muz yoʻqotgan. Bu esa Jahon okeani sathining yiliga 0,68 millimetr koʻtarilishiga sabab boʻlgan.

Oʻsimlik dunyosi

Grenlandiya eskimoslari Qinngua vodiysida (1900)

Grenlandiyada oʻsimliklar muzdan xoli hududlarda oʻsadi. Eng janubda qayinlardan iborat qiyshiq oʻsuvchi siyrak oʻrmonlar, chetan, olxa, tol va archa butazorlari, shuningdek, qiyoq, erika va boshoqli va turli oʻtlar oʻsadigan oʻtloqlar uchraydi. Shimoliy kenglikning 80° iga qadar sohillarda tundra ustunlik qiladi; janubda butazorli tundra (pakana qayin, koʻk mevali buta, qora qargʻakoʻz va boshqalar), shimolda esa moxli-lishaynikli tundra, shimoliy sohilda esa siyrak oʻsimlikli Arktika choʻllari.

Oroldagi yagona tabiiy oʻrmon Qinngua vodiysida joylashgan.

Hayvonot dunyosi

Orol qirgʻoqlarida shimol bugʻusi, mushkli hoʻkiz (shimolda), oq ayiq (gerbda tasvirlangan), qutb tulkisi, qutb boʻrisi, lemming, qirgʻoqboʻyi suvlarida esa Grenlandiya kiti, Grenlandiya tyuleni, morj va boshqalar (jami 30 turdagi sutemizuvchilar) yashaydi. Qushlardan ayniqsa gagalar, chaykalar va oq kakliklar keng tarqalgan. Baliqlardan tijorat ahamiyatiga ega turlari — Atlantika treskasi, paltus, moyva, Atlantika lososi, akula. Shuningdek, krevetkalar ham ovlanadi. Hasharotlar sinfining qariyb 700 turi 13 turkumdan aniqlangan (yana 4 turkum introduksiya qilingan), ulardan 300 dan ortigʻi ikki qanotlilar, 90 — pardaqanotlilar (jumladan, qovoqarilarning 2 turi: shimol qovoqarisi va qutb qovoqarisi), 60 — qoʻngʻizlar (jumladan, orolning endemik turi Atheta groenlandica), 50 — kapalaklar. Oʻrgimchaksimonlarning 100 turi, chuchuk suv qisqichbaqasimonlarining taxminan 60 turi, Collembolaning 40 turi, qandalalardan esa Nysius groenlandicus uchraydi.

Qazilma entomofaunaga qoʻngʻizlar va boshqa hasharotlarning bir necha oʻnlab turi, jumladan, hozirgi Arktika qoʻngʻizining qoldiqlari ham kiradi — Amara alpina.

2015-yilgi kitobda (Vilhelmsen, 2015) invaziv kosmopolit chumoli turi tilga olingan: firʼavn chumolisi.

Orol hasharotlari haqidagi ilk xabarlar 1780-yilda «Fauna Groenlandica» kitobida chop etilgan. Muallif — Otto Fabritsius (1744—1822, mashhur entomolog Iogann Fabritsiusning uzoq qarindoshi) 470 turdagi hayvonni, jumladan, 62 tur hasharot va 19 tur oʻrgimchaksimonni tavsiflagan.

Grenlandiyada 290 tur kana aniqlangan; ular Parasitiformes (Mesostigmata — 63 tur va 1 tur — Ixodida) hamda Acariformes (Prostigmata — 94, Endeostigmata — 5, Oribatida — 110, Astigmata — 17) turkumlariga mansub. Grenlandiyaning zirhli kanalari orasida keng tarqalgan, bir necha geografik zonalarda yashaydigan turlar ustunlik qiladi (70 %), sovuqqa moslashgan ixtisoslashgan kriobiont turlar (arktik va arktotogʻ turlari) esa kam uchraydi (4 %). Bunda Arktikaga xos boʻlmagan elementlar Yevropadan kelib oʻrnashgan turlardan koʻproq (nisbati 1,5 : 1). Gamaz kanalarining atigi 25 % i keng arealli turlar boʻlib, kriobiont elementlar 45 % ga yetadi; shu bilan birga, arktik boʻlmagan va palearktik kelib chiqishli turlar nisbati 1:4.

Aholisi

Grenlandiyaning 2020-yildagi demografik piramidasi

2019-yil maʼlumotlariga koʻra, Grenlandiya aholisi 55 992 kishini tashkil etgan. Bu butun arxipelag boʻyicha aholi zichligi atigi 0,027 kishi/km² ekanini bildiradi.

Grenlandiyada yashovchi asosiy xalq — Grenlandiya eskimoslari (kalaallitlar) boʻlib, ular butun aholining taxminan 90 % ini tashkil etadi; qolgan 10 % ning asosiy qismi daniyaliklar va boshqa yevropaliklardir.

Aholining katta koʻpchiligi janubi-gʻarbiy sohilda yashaydi. Grenlandiyaning yirik shaharlari ham shu hududda joylashgan: Nuuk, Qaqortoq, Sisimiut, Maniitsoq. Aholining asosiy mashgʻulotlari — ovchilik va baliqchilik.

Orolning asosiy tili — grenland tilidir. Shuningdek, dan tili ham keng tarqalgan.

Orolning siyosiy mansubligi

Grenlandiya xaritada

983-yilda dastlabki norman manzilgohlari tashkil etilganidan 1262-yilda mahalliy aholi xristianlikni qabul qilguniga qadar Grenlandiya rasman hech bir davlatga siyosiy jihatdan tegishli boʻlmagan. Shundan XVIII asr boshigacha orol rasman Norvegiyaga qarashli boʻlgan (garchi XIV asrdan Grenlandiya bilan aloqalar uzilgan boʻlsa-da).

1721-yilda orolni Daniya mustamlakalashtirishi boshlandi. 1744-yilda Daniya Grenlandiya bilan savdo qilishda davlat monopoliyasini oʻrnatdi (bu 1950-yilgacha davom etdi). 1814-yilda Daniya–Norvegiya ittifoqi tugatilganda Grenlandiya Daniya tarkibida qoldi va 1953-yilgacha uning mustamlakasi boʻldi. 1953-yilda Grenlandiya Daniya qirolligi hududining bir qismi deb eʼlon qilindi.

1940-yil aprelda, Daniya Germaniya tomonidan bosib olingach, AQSH hukumati Grenlandiyaga ham Monro doktrinasi tatbiq etilishini eʼlon qildi. 9-aprel 1941-yilda Daniyaning Vashingtondagi elchisi AQSH hukumati bilan Grenlandiyani mudofaa qilish toʻgʻrisidagi deb ataluvchi bitimni imzoladi. Daniya NATOga (4-aprel 1949-yil) kirganidan soʻng 27-aprel 1951-yilda Daniya va AQSH hukumatlari yangi bitim imzoladi. Unga koʻra, ikki mamlakat orol mudofaasini birgalikda taʼminlaydigan boʻldi. 1971-yilda AQSHning Grenlandiyada 2 ta harbiy bazasi va boshqa harbiy obyektlari mavjud edi.

6-avgust 2004-yilda AQSH va Daniya Grenlandiya mudofaasiga oid 1951-yilgi shartnomani yangilovchi bitimni imzoladi. Avvalo bu AQSH yaratib kelayotgan raketaga qarshi mudofaa tizimi doirasida Amerikaning Tule bazasini modernizatsiya qilishga taalluqli edi.

AQSHning Grenlandiyani sotib olish takliflari

XIX asrda davlat kotibi Uilyam Genri Syuard 1867-yilda Grenlandiyani sotib olish imkoniyatini oʻrgangan, biroq AQSH Kongressidagi muxolifat uning loyihasini rad etgan.

XX asrda, Ikkinchi jahon urushidan keyin Amerika Qoʻshma Shtatlari Grenlandiyaga geosiyosiy qiziqish bildirgan va 1946-yilda Daniyaga orolni 100 million oltin dollar evaziga sotib olish taklifini bergan, ammo Daniya uni sotishdan bosh tortgan.

XXI asrda ham, «WikiLeaks» maʼlumotlariga koʻra, AQSH Grenlandiya sohillarida uglevodorodlar qazib olishga qiziqish bildirgan. 2019-yil avgustda AQSH prezidenti Donald Tramp Grenlandiyani sotib olishni taklif qilgan. Bunga javoban Grenlandiya bosh vaziri Kim Kilsen shunday bayonot bergan: «Grenlandiya sotilmaydi va uni sotish mumkin emas, biroq Grenlandiya AQSH bilan savdo hamda harbiy va iqtisodiy hamkorlikka ochiq». 2024-yil dekabrda va 2026-yil yanvarda Tramp Grenlandiyani sotib olish taklifini yana takrorladi, ammo Grenlandiyaning yangi bosh vaziri Mute Egede ham orol sotilmasligini bildirdi.

Amerikaning harbiy-kosmik bazasi (12-kosmik ogohlantirish eskadrilyasi[ingl.])

Mustaqillik uchun kurash

1953-yil mayda Kopengagen 187 nafar eskimosni Tuledan 150 km shimoldagi ancha ogʻir sharoitli Qaanaaq hududiga majburan koʻchirdi. Deportatsiya odamlar oʻlimiga ham sabab boʻldi.

Grenlandiya mustaqilligi gʻoyasi 1979-yilda «ichki muxtoriyat» toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinishi bilan paydo boʻldi. Qonun mintaqaviy parlament tuzdi va orol hokimiyatiga soliqlar yigʻish, madaniyat, taʼlim, ovchilik hamda baliqchilik masalalarida katta erkinlik berdi.

1999-yil avgustda eskimoslar birinchi sud ishida gʻalaba qozonib, majburiy koʻchirish noqonuniy deb topilishiga erishdi, biroq tovon miqdori kichik edi: bir kishiga 200 €dan kam.

2003-yilda orol aholisi «Ghingituak-53» harakatini tashkil etdi. Uning maqsadi majburiy koʻchirilganlarni oʻz yerlariga qaytarish va ularga yetkazilgan azob-uqubat uchun tovon olish edi.

2008-yilda oʻzini oʻzi boshqarish toʻgʻrisidagi qonun boʻyicha referendum oʻtkazildi. Aholining 75 % i istalgan vaqtda mustaqillik eʼlon qilish imkoniyatini yoqladi. Buning uchun orol mustaqilligi boʻyicha referendumda koʻpchilik ovozni olish kerak. Parlament referendum oʻtkazish toʻgʻrisida mustaqil qaror qabul qilishi mumkin. Kopengagen oʻzini oʻzi boshqarish toʻgʻrisidagi qonunni tan oldi, yaʼni mustaqillik eʼlon qilinishiga qarshilik bildirmaydi.

2017-yil oxirida Daniya va Grenlandiya oʻrtasidagi kelishmovchiliklar keskinlashdi. Oʻshanda sobiq mehnat vaziri Viitus Kuyaukitsoq Daniya hukumati ustidan BMTga shikoyat qildi. Bunga Daniyaning orolni amerikalik harbiylar ifloslantirgani muammosini hal qilishdan chetda qolgani sabab boʻldi. Mahalliy hokimiyatni tashlab ketilgan Camp Century bazasi xavotirga solardi: u muzlik ichida qurilgan. U yerda hanuz [aniqlashtirish] radioaktiv chiqindilar saqlanmoqda; ularni AQSH armiyasi tashlab ketgan.

2025-yilda Grenlandiya bosh vaziri Egede Trampning orolni sotib olish takliflari munosabati bilan Daniyadan mustaqil boʻlish masalasini yana koʻtardi.

Adabiyotlar

Havolalar