Avtonom robotlar — robotlar, ya’ni berilgan vazifalarni yuqori darajadagi mustaqillik bilan bajaradigan qurilmalar. Bu ayniqsa quyidagi sohalarda muhim: kosmosni o‘zlashtirish, uy-ro‘zg‘or ishlarini yuritish (masalan, tozalash), oqova suvlarni tozalash va tovarlar hamda xizmatlarni yetkazib berish.
Avtonom robotlarning rivojlanishi
Robotlar rivojlanish jarayonida muayyan andoza asosida bitta amalni bajaradigan sodda mexanizmlardan boshlab uzoq taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi.
Zamonaviy robotlar nafaqat ancha murakkablashgan, balki ular faoliyatining har bir bosqichida inson nazoratiga tobora kamroq ehtiyoj sezmoqda. Yaqin kelajakda esa robotlar vazifalarning aksariyatini inson aralashuvisiz bajara olishi kutilmoqda. Zamonaviy elektronika sharoit o‘zgarishlariga operatorga qaraganda tezroq va aniqroq munosabat bildiradi. Masalan, dronning (uchuvchisiz apparatning) fazodagi holati soniyasiga o‘nlab va yuzlab marta baholanadi. Barqarorlashtirish shu qadar tez amalga oshirilishi mumkinki, uning ishlashi faqat natijasidan bilinadi. Yengil uchuvchisiz uchish apparatlari (UUA) shamolli havoda barqaror ucha oladi, to‘siqlarni chetlab o‘tadi, guruh tarkibida hamkorlikda harakat qiladi va tasvirga olinayotgan obyektlarni kadrda ushlab turadi. Hozircha uchuvchisiz apparatlarning aksariyati masofadan boshqariladi. Shu sababli konstruktorlar yaqin kelajakda ularning imkon qadar mustaqil ishlashiga erishishni ustuvor vazifa deb bilmoqda.
Robototexnikaning muhim muammolaridan biri — robotga istalgan muhitda: yer yuzasida, suv ostida, havoda, yer ostida yoki kosmosda o‘ziga yuklangan vazifalarni bajara olish imkoniyatini yaratishdir.
To‘liq avtonom robot quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak:
- Atrof-muhit haqidagi axborotni qabul qilish va mustaqil qayta ishlash (1-qoida)
- Inson aralashuvisiz uzoq vaqt ishlash (2-qoida)
- Inson yordamisiz fazoda butun tanasi yoki biror qismini harakatlantirish (3-qoida)
- Robotning texnik tavsifi, xususiyatlari yoki unga berilgan vazifalar buni nazarda tutmagan bo‘lsa, insonlar, mulk yoki o‘zi uchun xavfli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini olish (4-qoida)
Avtonom robot o‘rganishi yoki yangi ko‘nikmalarni egallashi mumkin. Masalan, u vazifalarni bajarish algoritmlarini takomillashtirishi yoki atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga moslashishi mumkin.
Shunga qaramay, texnik tavsifida boshqacha holat nazarda tutilmagan bo‘lsa, avtonom robotlar ham boshqa mashinalar kabi muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni talab qiladi.
Intellektual robotlar arxitekturasi
Hozirgi qarashlarga ko‘ra, intellektual robot tarkibida quyidagi tizimlar bo‘lishi kerak:
- Ijro organlari — manipulyatorlar, yurish qismi va robotning atrofdagi predmetlarga ta’sir ko‘rsatishini ta’minlaydigan boshqa qurilmalar. Tuzilishiga ko‘ra, bular servoyuritmalar, mexatronik qismlar, datchiklar va boshqaruv tizimlaridan iborat murakkab texnik qurilmalardir. Tirik organizmlarga qiyoslaganda, ular robotning qo‘l-oyoqlaridir.
- Datchiklar — texnik ko‘rish, eshitish, sezish tizimlari, masofa datchiklari, lokatorlar va atrof-muhitdan axborot olish imkonini beradigan boshqa qurilmalar.
- Boshqaruv tizimi — robotning miyasi bo‘lib, datchiklardan keladigan axborotni qabul qilishi va ijro organlarini boshqarishi kerak. Robotning bu qismi odatda dasturiy vositalar yordamida amalga oshiriladi. Intellektual robotning boshqaruv tizimi quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olishi lozim:
- Dunyo modeli — robot uchun atrof-muhit holatini saqlash va qayta ishlashga qulay shaklda aks ettiradi. Dunyo modeli atrofdagi obyektlarning holati va xususiyatlarini eslab qolish vazifasini bajaradi.
- Tanib olish tizimi — tasvirlarni, nutqni tanib olish tizimlari va shu kabi vositalarni o‘z ichiga oladi. Uning vazifasi robot atrofidagi predmetlar va ularning fazodagi joylashuvini aniqlash, ya’ni tanib olishdir. Tanib olish tizimi tarkibiy qismlarining faoliyati natijasida dunyo modeli shakllanadi.
- Harakatlarni rejalashtirish tizimi — muayyan harakatga erishish maqsadida dunyo modelini «virtual» tarzda o‘zgartiradi. Bunda odatda qo‘yilgan maqsadga erishish mumkinligi ham tekshiriladi. Tizim faoliyati natijasida rejalar, ya’ni sodda harakatlarning ketma-ketligi tuziladi.
- Harakatlarni bajarish tizimi — ijro qurilmalariga buyruqlar yuborib va ularning bajarilishini nazorat qilib, rejalashtirilgan harakatlarni amalga oshirishga urinadi. Agar sodda harakatni bajarish imkonsiz bo‘lib qolsa, butun jarayon to‘xtatiladi va yangi (yoki qisman yangilangan) reja tuzilishi kerak bo‘ladi.
- Maqsadlarni boshqarish tizimi — belgilangan maqsadlarning iyerarxiyasini, ya’ni ularning ahamiyati va ularga erishish tartibini aniqlaydi. Boshqaruv tizimining muhim xususiyatlari — o‘rganish va moslashish qobiliyatidir. Bu belgilangan maqsadga erishish uchun harakatlar ketma-ketligini ishlab chiqish, shuningdek, atrof-muhit sharoitlari o‘zgarganda o‘z xatti-harakatlarini ularga moslashtirishni anglatadi.
- Navigatsiya tizimi — robotning uch o‘lchamli dunyoda mo‘ljal olishini va harakatlanishi uchun oqilona yo‘nalishlarni belgilashni ta’minlaydi.
Tijorat avtonom robotlari sohasidagi taraqqiyotga misollar
O‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish
Robotning to‘liq avtonom bo‘lishi uchun birinchi talab — uning o‘z ehtiyojlarini mustaqil ta’minlay olishidir. Bugungi kunda batareyadan quvvat oladigan ko‘plab robotlar quvvat manbalarini topib, ularga mustaqil ulana oladi. Ayrim o‘yinchoqlar, masalan, «Aibo» («Sony» kompaniyasining mahsuloti) ham zaryadlash moslamasiga mustaqil ulana oladi.
O‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish «propriosepsiya» (proprioception), ya’ni o‘zining ichki holatini baholash tamoyiliga asoslanadi. Masalan, batareyani zaryadlash holatida robot o‘z holatini proprioseptiv tarzda baholab, batareya quvvati kam qolganini aniqlaydi va keyin zaryadlash qurilmasini izlashga kirishadi. Yana bir keng tarqalgan proprioseptiv datchik qizishni (atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini) nazorat qiladi. Robotlar iste’molchilar huzurida yoki nihoyatda og‘ir sharoitlarda mustaqil ishlashi uchun proprioseptiv imkoniyatlari rivojlangan bo‘lishi zarur.
Keng tarqalgan proprioseptiv datchiklar:
- Issiqlik datchigi;
- Xoll effekti datchigi
- Optik datchik
- Obyektlar bilan kontakt datchigi
Atrof-muhitni zondlash (skanerlash)
Eksterosepsiya — atrof-muhit parametrlarini baholashdir. Avtonom robotlar o‘z vazifalarini bajarishi va noxush holatlardan qochishi uchun atrof-muhitni baholaydigan turli datchiklarga ega bo‘lishi kerak.
Keng tarqalgan eksteroseptiv datchiklar:
- Elektromagnit spektr datchiklari;
- Akustik datchiklar;
- Teginish datchiklari;
- Kimyoviy datchiklar (hid bilish, hid)
- Harorat datchiklari;
- Obyektgacha bo‘lgan masofani baholash datchiklari;
- Holatni baholash datchiklari (obyektlarga nisbatan siljish)
Ayrim robotlashtirilgan maysazor o‘rgichlar o‘tning o‘sish tezligini aniqlab, dasturiy ta’minotini moslashtiradi. Bu ishlarni eng yaxshi darajada bajarish uchun zarur. Ayrim tozalovchi robotlarda esa ifloslanish darajasini aniqlovchi detektorlar mavjud. Ular kirni tozalash qanchalik osonligini aniqlaydi va bu axborotni tahlil qilib, polning muayyan qismini tozalashga qancha vaqt sarflash kerakligini hisoblaydi.
Vazifalarni bajarish

Avtonom harakatlanish rivojining keyingi bosqichi ayrim jismoniy vazifalarni mustaqil bajarish imkoniyatidir. iRobot va Electrolux kabi yangi kichik robot-changyutkichlarning 2002-yilda paydo bo‘lishi robototexnikaning ushbu yo‘nalishi rivojiga katta umid uyg‘otdi. Bu robotlashtirilgan tizimlarning intellektual darajasi bilan bog‘liq ayrim muammolar hanuz mavjud bo‘lsa-da, ular kontaktli va kontaktsiz datchiklar majmuasidan foydalanib, xonalarda samarali manevr qiladi hamda katta maydonlarda ham, tor joylarda ham ishlay oladi. Har ikkala robot ish algoritmlarini tezkor hisoblaydi, ularni muayyan vaziyatga moslashtiradi va shu tariqa tozalanishi kerak bo‘lgan yuzani imkon qadar to‘liq qamrab oladi.
Vazifalarni avtonom bajarishning keyingi darajasi robotdan murakkab shartli topshiriqlarni uddalashni talab qiladi. Masalan, qo‘riqlovchi robotlar hududga noqonuniy kirishni aniqlash va huquqbuzar qayerdaligi hamda nima qilayotganiga qarab muayyan tarzda javob qaytarishga dasturlanishi mumkin.
Bino ichida datchiklar yordamida joylashuvni aniqlash va navigatsiya
O‘z harakatlarini joylashuv bilan bog‘lash (lokalizatsiya qilish) uchun robot qayerdaligini aniqlashi va o‘zi belgilagan bir nuqtadan boshqasiga harakatlana olishi kerak. Bunday navigatsiya 1970-yillarda simli boshqaruvdan boshlangan va 2000-yillar boshida mayoqchalar yordamidagi triangulyatsiya usuliga aylangan. Zamonaviy tijorat robotlari o‘z datchiklaridan uzluksiz kelayotgan ma’lumotlar oqimini tahlil qilish orqali mustaqil harakatlana oladi. Buni amalga oshirgan dastlabki tijorat robotlari kasalxonalarda qo‘llaniladigan «HelpMate» («Pyxus» kompaniyasi) va qo‘riqlovchi «CyberMotion» robotlari edi. Har ikkala tizim 1980-yillarda ishlab chiqilgan. Dastlab bu robotlar bino ichida mo‘ljal olish uchun qo‘lda tuzilgan CAD asosidagi pol rejalaridan, sonarlardan va devorlarni aniqlash tizimlaridan foydalangan. Keyingi avlod vakillari, masalan, «PatrolBot» («MobileRobots» kompaniyasi) va avtonom nogironlar aravachasi 2004-yilda namoyish etilgan bo‘lib, lazerli datchiklar yordamida bino ichining o‘z xaritasini tuza olgan va zal yoki yo‘lak kabi ochiq ichki hududlarda harakatlangan. Yo‘lida to‘siq paydo bo‘lsa, ularning boshqaruv tizimlari navigatsiya yo‘nalishini darhol o‘zgartirgan.
Dastlab avtonom navigatsiyada bitta tekislik darajasida ma’lumot qabul qiladigan planar (yassi) datchiklar, masalan, lazerli masofa o‘lchagichlar qo‘llanilgan. Ilg‘or tizimlar joylashuvni aniqlash (lokalizatsiya) va navigatsiya uchun turli datchiklardan kelgan axborotni birlashtiradi. Masalan, «Motivity» kabi tizimlar vaziyatga qarab atrof-muhit haqida eng ishonchli ma’lumot berayotgan datchik ko‘rsatkichlariga tayanishi mumkin. Shu sababli bunday robotlar atrofdagi muhit xaritasini tezkor va mustaqil tuzadi.
Zinadan ko‘tarilish uchun murakkab maxsus texnik vositalar yaratish o‘rniga, bino ichida navigatsiya qila oladigan ayrim robotlar nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun moslashtirilgan joylarda harakatlanib, liftlar va elektron eshiklarni boshqaradi. Elektron boshqariladigan bunday interfeyslar yordamida robotlar bino ichida oson harakatlana oladi. Zinadan mustaqil ko‘tarilish va eshiklarni o‘zi ochish esa hozirgi robototexnika mutaxassislari ustida ishlayotgan vazifalardir.
Bino ichida qo‘llaniladigan ushbu texnologiyalar rivojlansa, tozalovchi robotlar foydalanuvchi belgilagan murakkab shakldagi yuzalarni yoki butun polni uning aralashuvisiz tozalay oladi. Qo‘riqlovchi robotlar esa hamkorlikda huquqbuzarlarni siqib chiqarish, qurshab olish va ularning qochish yo‘lini to‘sishga qodir bo‘ladi. Bunday yutuqlar qo‘shimcha afzalliklar ham beradi: robotlarning ichki xaritalarida odatda inson belgilaydigan «taqiqlangan zonalar» bo‘ladi. Bu avtonom robotning ayrim hududlarga kirmasligini ta’minlaydi.
Bino tashqarisida datchiklar yordamida joylashuvni aniqlash va navigatsiya

Bino tashqarisida avtonomlikka havoda erishish eng oson, chunki u yerda harakatga xalaqit beruvchi to‘siqlar (devorlar, burchaklar, zinapoyalar) kam. Qanotli raketa — juda xavfli avtonom robotdir. Uchuvchisiz uchish apparatlaridan (UUA) razvedkada tobora kengroq foydalanilmoqda. Bunday uchuvchisiz apparatlarning (UUA) ayrimlari o‘z vazifalarini inson aralashuvisiz bajara oladi; faqat qo‘nish paytida masofaviy boshqaruv talab etilishi mumkin. Shunga qaramay, ba’zi UUA allaqachon xavfsiz mustaqil qo‘na oladi. Uchuvchisiz apparatlar yerosti inshootlarini, masalan, ko‘mir konlarini kuzatishda alohida ahamiyat kasb etishi mumkin: ular texnologik jarayonlar amalga oshiriladigan sharoitlarni o‘rganishi yoki qutqaruv ishlarini bajarishi mumkin.
Bino tashqarisida avtonomlikka erishish quyidagi omillar tufayli ancha qiyin:
- yer yuzasining uch o‘lchamli tuzilishi;
- yer yuzasi zichligining katta farqlari;
- ob-havo xususiyatlari;
- ma’lumot to‘planayotgan atrof-muhitning beqarorligi.
AQSHda «MDARS» loyihasi doirasida bino tashqarisida ishlashga mo‘ljallangan robot prototipi 1990-yillardayoq ishlab chiqilib yaratilgan, 2006-yildan esa robotlar seriyali ishlab chiqarila boshlangan. Mazkur «MDARS» robotlari «The General Dynamics» kompaniyasiga tegishli bo‘lib, barcha uchuvchisiz jangovar transport vositalari uchun umumiy bo‘lgan «MRHA» dasturiy arxitekturasidan foydalanib, yarim avtonom rejimda yo‘nalishni aniqlashi va hududga noqonuniy kirish holatlarini qayd etishi mumkin. «Seekur» ilk tijorat avtonom roboti bo‘lib, uning imkoniyatlari «MDARS» bilan taqqoslangan. U aeroportlar, kommunal korxonalar, axloq tuzatish muassasalari va ichki ishlar organlari.

Marsda yuruvchi apparatlar «MER-A» va «MER-B» (hozirda «Spirit» va «Opporchyuniti»nomlari bilan tanilgan) Quyoshning joylashuvini aniqlay oladi va harakat yo‘nalishini quyidagicha belgilaydi:
- yer yuzasining uch o‘lchamli xaritasini tuzish;
- uch o‘lchamli ko‘rish datchiklari yordamida xavfsiz va xavfli hududlarni aniqlash;
- belgilangan yo‘nalishda xavfsiz hududlardan o‘tadigan maqbul yo‘lni hisoblash;
- belgilangan yo‘nalishda harakatlanish;
- manzilga yetib borguncha yoki manzilga olib boradigan boshqa yo‘llar topilguncha ushbu vazifalar siklini takrorlash.
Ishlab chiqarilishi rejalashtirilgan «ESA Rover» va «ExoMars Rover» robotlarida nisbiy va mutlaq lokalizatsiyaga asoslangan ko‘rish datchiklari bo‘ladi. Ular quyidagilar yordamida robotlarning maqsad sari xavfsiz va samarali yo‘nalishlarda harakatlanishini yengillashtiradi:
- juft stereokameradan foydalanib, Marsda yuruvchi apparat atrofidagi sirtning 3D modellarini yaratish;
- xavfsiz va xavfli hududlarni, shuningdek, Marsda yuruvchi apparatning yuzada harakatlanishi qanchalik murakkabligini aniqlash;
- kerakli manzilgacha xavfsiz hududlardan o‘tadigan samarali yo‘llarni hisoblash;
- Marsda yuruvchi apparatni rejalashtirilgan yo‘llar bo‘ylab harakatlantirish;
- oldingi barcha navigatsiya ma’lumotlaridan «Navigatsiya xaritasi»ni tuzish.
Robot-avtomobillar musobaqalari «DARPA Grand Challenge» va «DARPA Urban Challenge» — AQSH hukumati tomonidan moliyalashtirilgan musobaqalar bo‘lib, avtonom robotlarning yangi va ancha takomillashgan qobiliyat hamda imkoniyatlari rivojiga turtki berdi. Havoda harakatlanuvchi avtonom robotlar esa bu bosqichni 1990-yildan beri AUVSI (Xalqaro uchuvchisiz transport tizimlari assotsiatsiyasi) tomonidan o‘tkaziladigan Xalqaro uchuvchi robotlar musobaqasi doirasida bosib o‘tmoqda.
Suvda ishlaydigan avtonom robotlar allaqachon loyihalashtirilmoqda, ularning ayrimlari esa yaratilgan. Yevropa tashabbusi doirasida Fransiyada yangi avlod avtonom suvosti robotlarini qurish rejalashtirilgan. Bosh pudratchi — «Thales» kompaniyasi, loyiha nomi esa «Asemar». Ushbu apparat suvosti razvedkasiga mo‘ljallanadi. Suv ostida belgilangan hudud bo‘ylab harakatlanadigan bunday robotlar yordamida dengiz minalari yoki konteynerlar kabi turli obyektlarni aniqlash, suvosti kemalari yoki jangovar g‘avvoslarni kuzatish mumkin.
Kelajakda suv sig‘imi bir necha tonna bo‘lgan, kam seziladigan apparatlar belgilangan yo‘nalishlar bo‘ylab mustaqil patrullik qiladi va minglab kilometr masofani bosib o‘ta oladi. Bunday robotlar suv qatlamida bo‘ladi, oqimlar yordamida (batafsil navigatsiya xaritalari anchadan beri raqamlashtirilgan), shuningdek, o‘z dvigateli hisobiga harakatlanadi.
Avtonom robotlar sohasining rivojlanishidagi muammolar
Avtonom robotlarning taraqqiyotning bir qismi sifatida rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi muammolar ko‘p. Ulardan eng asosiysi sun’iy intellekt yaratish bo‘lsa-da, kichikroq, ammo muhim bo‘lgan boshqa ko‘plab muammolar ham mavjud.
Sun’iy intellekt yaratish muammosi
Avtonom robotning harakat dasturini yaratish uchun har safar yangi algoritmlar yozishga to‘g‘ri keladi: mashina hatto belgilangan vazifalarni bajarish doirasida ham erkin irodaga ega emas. U faqat dastur kodini bajaradi va berilgan vazifani eng oqilona hal qilish uchun turli variantlarni ko‘rib chiqadi. Vazifa tugagach, robotning faoliyatni davom ettirish motivi yo‘qoladi. Robotga mavhum ko‘rsatmalar berib bo‘lmaydi, chunki «mavhum ko‘rsatma» tushunchasining «aniq ko‘rsatma» shaklidagi talqini mavjud emas. Bunday vaziyatdan chiqish yo‘li — har bir aniq holat uchun zarur bo‘lgan harakat, xulq-atvor yoki mulohaza algoritmlarini o‘zi ishlab chiqadigan tizimni yaratishdir. Bu tizim, shuningdek, axborot va tajribani to‘plashi, ulardan chiqarilgan xulosa va umumlashmalarni tahlil qilishi kerak. Umumlashtiradigan tizim oddiy arifmetik hisoblashlarni emas, balki mavhum tushunchaviy tuzilmalarni hosil qiladi. Shuning uchun uni intellekt deb baholash kerak. Uning sun’iy tabiati «sun’iy intellekt» deb atalishiga asos bo‘ladi. Robotlarning avtonomligi ko‘p jihatdan sun’iy intellekt (SI) yaratilishiga bog‘liq.
Sun’iy intellekt sohasidagi ilmiy izlanishlar boshi berk ko‘chaga kirib qoldi. Sun’iy intellekt nima ekani haqida umumiy qabul qilingan yagona fikr mavjud emas. Biroq har bir yangi konferensiya yoki simpozium umumiy kamchiliklarga ega bo‘lgan yangi-yangi «konsepsiyalar»ni yuzaga keltiradi. Neyron tarmoqlar g‘oyasi kabi yangi g‘oyalar juda kam paydo bo‘ladi. Kompyuterlar shaxmatni tobora yaxshiroq o‘ynamoqda. Ammo hech bir kompyuter shaxmat o‘yinining yangi algoritmlarini mustaqil o‘rganmaydi yoki ixtiro qilmaydi: ular iste’dodli shaxmatchilar yoki matematik-dasturchilar, ya’ni haqiqiy intellekt egalari taklif qilgan sxema va usullardan foydalanadi. Kompyuterlar shunchaki variantlarni birma-bir ko‘rib chiqadi. Biroq real dunyoda variantlarni oddiy sanab chiqish ko‘pincha maqsadga muvofiq emas, chunki variantlar juda ko‘p, boshlang‘ich ma’lumotlar esa noma’lum bo‘ladi. Mashinalar hozircha qodir bo‘lmagan improvizatsiya va mavhum fikrlash talab etiladi; bu holatning falsafiy yoki matematik yechimi hali topilmagan.
Energiya bilan ta’minlash muammosi
To‘liq avtonom robotlarni yaratishdagi asosiy muammolardan biri ularni energiya bilan ta’minlashdir. Mumkin bo‘lgan yechimlardan biri — robotni quyosh batareyalari bilan jihozlash. Ammo yetarlicha yorqin yorug‘lik manbai bo‘lmasa, energiya olishning bu usuli har doim ham ishlamaydi. Ekvator mintaqasiga yaqin mamlakatlarda bu muammo unchalik sezilmasligi mumkin. Biroq rivojlangan mamlakatlarning aksariyati mo‘tadil mintaqalarda joylashgan. Shu sababli zamonaviy quyosh batareyalarining foydali ish koeffitsiyenti pastligi tufayli avtonom robotlarni quvvat bilan ta’minlash dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Istiqbolli yo‘llardan biri — robotlarga hayvonlar kabi energiyani mustaqil topishni o‘rgatishdir. Bunda energiya uchun sifatli biologik xomashyo topish muammosi yuzaga keladi. Robotga deyarli hamma joyda oson topiladigan narsalar, masalan, to‘kilgan barglar, o‘lgan hasharotlar yoki inson hayot faoliyati chiqindilari bilan «oziqlanish»ni o‘rgatish g‘oyasi paydo bo‘ladi.
2004-yilda G‘arbiy Angliya universiteti (University of the West of England) professori Kris Melhuish (Chris Melhuish) va uning jamoasi «EcoBot II»robotini yaratdi. U o‘z «hayoti» uchun zarur energiyani pashshalar yoki chirigan olma bo‘laklaridan olgan. Uning yanada takomillashgan varianti — «EcoBot III». 2010-yilda bu robotga bakteriyalarning hayot faoliyati chiqindilaridan xalos bo‘lish o‘rgatildi. Natijada mikrobli yoqilg‘i elementlari (MYE) ishini ta’minlovchi bakteriyalar o‘z «chiqindilari»dan nobud bo‘lmaydigan bo‘ldi. Bugungi kunda yangi model — «EcoBot-IV» ustida ish olib borilmoqda. Ishlab chiquvchilarning taxminiga ko‘ra, undagi yoqilg‘i elementlari 20-30 yil xizmat qilishi mumkin, chunki MYEda harakatlanuvchi qismlar yo‘q. Faqat bakteriyalar faoliyat ko‘rsatadi, demak, buziladigan narsa deyarli yo‘q.
Navigatsiya muammosi
Hozircha inson boshqaruvisiz mustaqil harakatlanadigan barcha mavjud mobil apparatlarning asosiy muammosi navigatsiya.
bo‘lib qolmoqda. Avtonom harakatlanish vositasi yaratishga urinishlar «navigatsiya vazifalari» degan umumiy nom ostida birlashtiriladigan qator muammolarni keltirib chiqaradi. Navigatsiya — mobil robot yoki boshqa avtonom obyektning fazoda harakatlanishini boshqarish haqidagi fandir. Fazoda muvaffaqiyatli yo‘nalish topishi uchun robotning bort tizimi quyidagilarni bajara olishi kerak:
- yo‘nalishni tuzish;
- harakat parametrlarini boshqarish — g‘ildiraklar yoki rul burilish burchagini va ularning aylanish tezligini belgilash;
- datchiklardan olingan atrof-muhit haqidagi ma’lumotlarni to‘g‘ri talqin qilish;
- o‘z koordinatalarini doimiy kuzatib borish.
An’anaviy ravishda navigatsiya vazifalari vaqt jihatidan ajratish mumkin bo‘lgan ikkita kichik vazifani o‘z ichiga oladi: fazoda joylashuvni aniqlash va yo‘lni rejalashtirish. Joylashuvni aniqlash — robotning joriy holatini atrof-muhitdagi mutlaq koordinatalari ma’lum tayanch nuqtalarga nisbatan baholashdir. Rejalashtirish esa iloji boricha eng qisqa yo‘lni topish va manzilga harakatlanishni anglatadi.
Maqsadga yo‘naltirilgan navigatsiyada muammoni ifodalashning kamida uchta iyerarxik darajasi ajratiladi:
- to‘siqlardan o‘tish;
- mahalliy navigatsiya;
- umumiy yo‘nalishni rejalashtirish.
Global rejalashtirish algoritmlari harakatlanish mumkin bo‘lgan hududlarni aniqlash va keyin optimal yo‘lni tanlash uchun butun fazo haqidagi axborotdan foydalanadi. Rejalashtirish masalasi uchun aniq algoritmik yechimlar topilgan. Biroq aniq algoritmlar katta hisoblash murakkabligiga ega va to‘siqlarning aniq algebraik modellarini talab qiladi. Evristik usullar, hatto atrof-muhit haqidagi barcha ma’lumotlar mavjud bo‘lgan global rejalashtirishda ham, qidiruv to‘liqligi va optimalligini kafolatlamaydi. Shunga qaramay, evristik global rejalashtirish usullari turli yo‘llar bilan masalaning murakkabligini va ma’lumotlardagi xatolarga sezgirlikni kamaytiradi. Shuningdek, genetik algoritmlar yordamida real yo‘l sharoitlarining turli ssenariylarida transport vositasining harakatlanish tezligi va eng qisqa vaqtni hisobga olib, optimal yo‘nalishni topish mumkin.
Har qanday navigatsiya tizimining ajralmas maqsadi — yo‘ldan adashmasdan va biror obyektga urilmasdan manzilga yetib borishdir. U yoki bu yo‘nalishga boshqa cheklovlar ham qo‘yilishi mumkin. Masalan, tezlik cheklovlari yoki nazariy jihatdan yo‘l belgilash mumkin bo‘lsa-da, buni qilish tavsiya etilmaydigan noaniqlik zonalari mavjud. Ko‘pincha robot uchun yo‘nalish mustaqil ravishda rejalashtiriladi. Agar atrof-muhit to‘liq ma’lum va o‘zgarmas bo‘lsa, robot uni aniq kuzatishi va manzilga yetib borishi mumkin. Ammo haqiqiy muhitda navigatsiya masalalarini hal qilishda bu shartlarning barchasiga rioya qilish deyarli imkonsiz. Shu sababli avtonom harakatni rejalashtirish usullarining cheklanganligi tadqiqotchilarni real vaqt rejimida rejalashtirishni (online planning) o‘rganishga undadi. Bunda robot fazoda harakatlanar ekan, ilgari noma’lum bo‘lgan to‘siqlarni hisobga olish uchun mahalliy muhitni skanerlashdan olingan ma’lumotlarga tayaniladi.
Mobil robot yo‘lini rejalashtirish masalasining umumiy qo‘yilishi:
- Navigatsiya masalalarida evolyutsion algoritmlarni qo‘llash
- Evolyutsion navigator (EN)ni amalga oshirish uchun genetik algoritmni tanlash
- Evolyutsion navigator algoritmini tavsiflash va algoritmlar ma’lumotlar bazasini yangi yaratilgan algoritm bilan to‘ldirish.
Bu yerda tasvirlangan evolyutsion algoritm avtonom rejimni va onlayn rejalashtirish rejimini birlashtiradigan evolyutsion navigator hisoblanadi. U yuqori aniqlikdagi oddiy xarita va samarali rejalashtirish algoritmidan foydalanadi. Algoritmning birinchi qismida avtonom rejalashtirgich boshlang‘ich nuqtadan manzilgacha optimal yo‘llarni global miqyosda qidiradi. Ikkinchi qismida esa onlayn rejalashtirgich ehtimoliy to‘qnashuvlar yoki avval noma’lum bo‘lgan obyektlarga javob berib, dastlabki global yo‘lning bir qismini optimal kichik yo‘l bilan almashtiradi. Ta’kidlash kerakki, ENning ikkala qismi ham bir xil evolyutsion algoritmdan, biroq turli parametrlarning turlicha qiymatlaridan foydalanadi. EN avval xaritani o‘qiydi va boshlang‘ich hamda maqsad joylashuvini aniqlaydi. So‘ng avtonom evolyutsion algoritm (AEA) optimalga yaqin global yo‘lni hosil qiladi: u ruxsat etilgan tayanch nuqtalar yoki tugunlardan iborat, qisman to‘g‘ri chiziqli yo‘ldir.
Uchib kelayotgan obyektni robot qo‘li bilan ushlash uchun parallel (A1-A2) algoritm ham mavjud.
Avtonom robotlar rivojlanishining boshqa muammolari
Mashinalarning insonlarga bevosita xavf tug‘dirishi muammolari
Robototexnika uzluksiz rivojlanar ekan, robotlar va boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar tobora aqlli va takomillashgan bo‘lib bormoqda. Shu bilan birga, ularga tobora ko‘proq vazifalar yuklanmoqda: avtomobil boshqarish, nogironligi bo‘lgan va keksa odamlarga yordam berish, uyni qo‘riqlash va, ehtimol, hatto harbiy amaliyotlarda qatnashish. Robotlarga to‘liq ishonish masalasi paydo bo‘ladi: ular insonga zarar yetkazadigan qarorni hech qachon qabul qilmasligiga kafolat yo‘q.
Bu muammo, avvalo, jangovar robotlarga taalluqli. Zamonaviy armiyalarda robotlar asosan mina va bombalarni zararsizlantirish hamda razvedka ishlari uchun qo‘llaniladi. Biroq ulardan zamonaviy qurollar bilan jihozlangan to‘laqonli jangovar mashina sifatida foydalanish ham tobora ko‘paymoqda. Odatda jangovar robotni uning barcha harakatlari uchun javob beradigan inson-operator boshqaradi. Ammo mashinaga nishonni mustaqil tanlash huquqi berilsa, vaziyat butunlay o‘zgaradi. Zamonaviy urush shunday olib borilishi kerakki, keyinchalik mojaro davomida halok bo‘lgan tinch aholi o‘limiga javobgar shaxslarni aniqlash va ularning ayb darajasini belgilash mumkin bo‘lsin. Avtonom robotlar sodir etgan o‘ldirish holatlarini bu nuqtayi nazardan baholab bo‘lmaydi, chunki ularga nisbatan «javobgarlik» tushunchasi umuman qo‘llanmaydi. Shu bois bunday mashinalarni yaratish axloqiy sabablarga ko‘ra taqiqlanishi kerak. Ayni paytda o‘ldirishga qodir avtonom mashinalar allaqachon mavjud. Misol tariqasida raketa qurollari bilan jihozlangan va muayyan belgilar to‘plamiga ega nishonlarni yo‘q qilishga dasturlangan uchuvchisiz razvedka samolyotlarini keltirish mumkin. AQSH harbiylari Yaqin Sharqdagi mojarolarda bunday apparatlardan keng foydalangan.
Insoniy xususiyatlarning yo‘qligi robotlardan xalq noroziliklarini bostirish va inson huquqlarini poymol etish amaliyotlarida foydalanish imkoniyatini bevosita keltirib chiqaradi. Bunday imkoniyat paydo bo‘lishi bilanoq robotlar hokimiyatni noqonuniy egallash va saqlab qolish uchun ishlatilishi mumkin. Xalqaro huquq axloqiy tamoyillarga ega bo‘lmagan, ammo hokimiyatni qo‘lga olgan odamlarning tajovuzidan himoyalanishni kafolatlamaydi. Huquq himoyachilari «hissiz mashinalar»ni isyonlarni bostirish, qatag‘onlar va boshqa shu kabi ishlar uchun qulay vosita deb hisoblaydi. Chunki aksariyat odamlardan farqli ravishda robot buyruqni muhokama qilmaydi, unga ko‘rsatilgan hamma ishni bajaradi. Robotning o‘zi buyruq mohiyatini anglab, harakatni to‘xtata oladigan ongli mavjudot emas. Uni vazifaga yuborgan harbiylarga jazo qo‘llash esa, robotning apparat va dasturiy qismlarini yaratganlarni jazolash kabi, bunday muammoni hal qilmaydi.
Yel universiteti etika mutaxassisi Uendell Uolla va Indiana shtati universitetida ishlovchi kognitiv fanlar tarixchisi hamda faylasufi Kolin Allen avtonom robotlarning hayotimizga keng kirib kelishi muqarrarligini ta’kidlaydi. Ular avtonom robotlashtirilgan tizimlarning inson uchun xavfini qisman kamaytirish yechimi sifatida yangi robototexnika qonunlarini taklif etadi. Ularni qabul qilish orqali yuqori texnologiyali yaratmalarimizdan keladigan xavfni kamaytirish mumkin:
1. Robotlarni xavfli vaziyat yuzaga kelish ehtimoli dastlabdan past bo‘lgan joylarga joylashtirish:
- Robotlarga u yoki bu vazifani berishdan oldin barcha kompyuterlar va robotlar oqibatini oldindan bilib bo‘lmaydigan qarorlarni hech qachon qabul qilmasligiga ishonch hosil qilish zarur. Robotlar ishlaydigan joy va ular foydalanadigan vositalar begona odamlarga tasodifan ham zarar yetkazishni imkonsiz qilishi kerak.
2. Robotlarga qurol bermaslik:
- Robotlarning qurol sifatida yaratilishini to‘xtatishga urinish uchun allaqachon kech bo‘lsa-da, ularning faqat ayrim turdagi qurollardan — to‘rlar, uxlatadigan modda bilan to‘ldirilgan nayzachalar va hokazolardan — foydalanishini cheklash yoki robot qurol ishlatishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarni chegaralash hali kech emas.
3. Robotlarga Azimovning robototexnika qonunlarini berish:
- Azimov qoidalarini qo‘llash qiyin, chunki axloq, yaxshilik, yomonlik, qadriyatlar, ustuvorliklar va shu kabi tushunchalarni belgilash murakkab. Shunga qaramay, bu qoidalar robotlarning xatti-harakatlarini muvaffaqiyatli cheklab, ularni aniq chegaralangan sharoitlarda ishlashga majbur qilishi mumkin.
4. Robototexnika qonunlariga oddiy ko‘rsatmalar emas, balki muayyan tamoyillar asos qilib olinishi kerak:
- Robotlarga motivatsiya berish, masalan, «eng ko‘p sonli odamlar uchun eng katta manfaat»ni ustuvor qilish — ehtimol, soddalashtirilgan qoidalarni dasturga kiritishdan xavfsizroq bo‘ladi.
5. Robotlarga tayyor asosiy algoritmlar to‘plamini yuklash o‘rniga, ularni bolalar kabi o‘qitish:
- O‘rganib, asta-sekin go‘yo «ulg‘ayadigan» mashinalarda insonlar to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri deb hisoblaydigan harakatlarni tushunish qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Eng yangi avtonom robotlarni yaratish uchun istiqbolli asos hisoblangan neyroprotsessorlarni dasturlash ham ko‘rsatmalar to‘plamini algoritmik tarzda kiritishdan farqli ravishda aynan shunday yondashuvni nazarda tutadi. Bu usul muvaffaqiyatli bo‘lishi istiqbolli deb baholansa-da, u bir nechta texnologik yutuqlarni talab qiladi. Hozircha robotlarni insonlarga o‘xshab o‘qitish vositalari deyarli mavjud emas.
6. Mashinalarga his-tuyg‘ular — sun’iy psixika berish:
- Empatiya, hissiyot va ijtimoiy muloqotning noverbal belgilarini tushunish kabi insoniy qobiliyatlar robotlarning odamlar bilan o‘zaro munosabatga kirishish imkoniyatlarini ancha kengaytirishi kerak. Bu yo‘nalishda ishlar boshlangan. Kelajakda uy robotlari bunday «hissiy» xususiyatlarga ega bo‘lishi rejalashtirilmoqda. Ushbu yondashuvning muvaffaqiyat ehtimoli yetarlicha yuqori deb baholanmoqda. Hissiyotlarni sezadigan robotlarning rivojlanishi, shubhasiz, yuqoridagi uchta robototexnika qonunini amalga oshirishga yordam beradi. Biz axborotning katta qismini tanlov qilish va boshqalar bilan hamkorlik qilish uchun ishlatamiz. Tanlovlarimizga hissiyotlarimiz, shuningdek, imo-ishoralar va niyatlarni anglash hamda vaziyatga boshqa inson nuqtayi nazaridan qarash qobiliyatimiz ta’sir qiladi.
Avtonom robotlarning bilvosita xavflari
Bu muammolar kelajakda avtomatlashtirilgan robotlarning inson kasbiy faoliyatining barcha sohalariga jadal va ommaviy kirib kelishi bilan bog‘liq. Bu quyidagilar bilan izohlanadi:
- birinchidan, ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanishi;
- ikkinchidan, robotlarning arzonlashuvi va tijorat sohasi uchun foydalanishga qulay bo‘lishi;
- uchinchidan, inson o‘rniga robotdan foydalanishning foydali ish koeffitsiyenti uzluksiz ortishi.
Oddiy ishsizlik esa jamiyatning keyingi robotlashuvi oqibatida paydo bo‘ladigan ko‘plab ijtimoiy-psixologik muammolarning faqat yuzaki ko‘rinishidir.
Birinchi muammo ommaviy kompyuterlashtirish yoki san’at sohasida mashinalardan foydalanish natijasida ijodga bo‘lgan rag‘batning yo‘qolishi ehtimoli bilan bog‘liq. Hozir ayrim sohalarda ishchi odamlar avtomatlashtirilgan konveyerlar, tozalovchi, sotuvchi, qo‘riqlovchi avtomatlar va boshqa qurilmalar bilan almashtirilmoqda. Biroq so‘nggi paytlarda inson eng yuqori malaka talab qiladigan ijodiy ishni o‘z ixtiyori bilan mashinalarga bermasligi aniq bo‘ldi, chunki bunday ish uning o‘zi uchun juda qiziqarlidir.
Ikkinchi muammo jiddiyroq bo‘lib, unga N. Viner, N. M. Amosov, I. A. Poletayev va boshqa mutaxassislar bir necha bor e’tibor qaratgan. Muammoning mohiyati quyidagicha: hozirning o‘zidayoq ishlash jarayonida o‘zini o‘zi o‘qitib, tashqi omillarga moslashish samaradorligini oshira oladigan mashina va dasturlar mavjud. Kelajakda moslashuvchanligi va ishonchliligi shu qadar yuqori mashinalar paydo bo‘lishi mumkinki, insonning jarayonga aralashishiga ehtiyoj qolmaydi. Bunday holatda insonning mustaqil yechim izlashga mas’ul bo‘lgan qobiliyatlari susayishi mumkin. Tashqi sharoit o‘zgarishlariga javob qaytarish qobiliyatining pasayishi va avariya vaziyatida boshqaruvni o‘z qo‘liga olishga qodir bo‘lmaslik real xavfga aylanishi mumkin. Jiddiy avariya holatlari bilan bog‘liq jarayonlarni avtomatlashtirishga ma’lum yuqori chegara belgilash maqsadga muvofiqmi, degan savol tug‘iladi. Bunday vaziyatda mashina boshqaruvini «nazorat qilayotgan» inson favqulodda holat rivojlanishining oldini olish uchun yetarli ko‘nikma va tezkor reaksiyani saqlab qolishi lozim. Shunday vaziyatlar transportda, atom energetikasida va boshqa sohalarda yuz berishi mumkin. Bu xavf ayniqsa strategik raketa qo‘shinlarida muhim, chunki xatoning oqibatlari halokatli bo‘lishi mumkin. Bir necha yil oldin AQSHda butun dunyodan to‘plangan ulkan ma’lumotlar hajmini qayta ishlaydigan superkompyuter buyruqlari asosida raketalarni uchirishning to‘liq kompyuterlashtirilgan tizimini joriy etish boshlandi. Biroq ma’lumotlar bir necha marta zaxiralab va qayta tekshirilgan taqdirda ham xatolik ehtimoli yuqori bo‘lishi, nazoratchi operatorning yo‘qligi esa tuzatib bo‘lmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkinligi ma’lum bo‘ldi. Shu sababli tizimdan voz kechildi.
Insonlar sun’iy intellekt muammosini hal etishga doimo intiladi va bunda yangi-yangi muammolarga duch kelaveradi. Aftidan, bu jarayon cheksizdir.
Adabiyotlar
- Sebastyan Trun, Volfram Burgard, Diter Foks: Ehtimollik robototexnikasi (Intellektual robototexnika va avtonom agentlar). The MIT Press, 2005, ISBN 978-0-2622-0162-9.
- D. Toal, K. Flanagan, K. Jons, B. Struns: Robotlarni boshqarish uchun bo‘ysundirish arxitekturasi. 1996.
- Roland Zigvart, Illah Rizo Nurbaxsh, Davide Skaramuts: Avtonom mobil robotlarga kirish. The MIT Press, ikkinchi nashr, 2011.
- Roland Shtensel: Avtonom mobil robotlar uchun boshqaruv arxitekturalari. Axen Reyn-Vestfaliya texnika oliy maktabi, matematika, informatika va tabiiy fanlar fakulteti, 2002, 11-dekabr 2008-yilda ko‘rilgan.
- Mishel Tokich: O‘rganuvchi yuruvchi robotni yaratish. Ravensburg–Vayngarten oliy maktabi, elektrotexnika va informatika fakulteti, 2006, 11-dekabr 2008-yilda ko‘rilgan.
Havolalar
Quyidagi Vikiombor sahifasida mavzuga oid mediafayllar mavjud: Avtonom robot