Mastercard to‘lov tizimi

Mastercard Incorporated
Изображение логотипа
Turi Ommaviy kompaniya
Birja ro‘yxati NYSE: MA
Tashkil etilgan sana 1966
Joylashuvi  AQSH: Harrison, Nyu-York
Asosiy rahbarlar Richard Xeytornueyt (Rais)
Ajaypal Singx Banga (Prezident va bosh ijrochi direktor)
Faoliyat sohasi Moliyaviy xizmatlar
Mahsulotlari To‘lov tizimlari
O‘z kapitali
  • 7,7 mlrd $ (2025)
Tushum
  • ▲32,8 mlrd $ (2025)
Operatsion foyda
  • ▲18,9 mlrd $ (2025)
Sof foyda
  • ▲15 mlrd $ (2025)
Aktivlar
  • 54,1 mlrd $ (2025)
Bozor kapitallashuvi
  • ▲576 mlrd $ (14-noyabr 2026-yil)
Xodimlar soni
  • ▲39 800 nafar (2025)
Veb-sayti mastercard.com
Логотип Викисклада Wikimedia Commons’dagi mediafayllar

Mastercard Inc. (ilgari MasterCard Worldwide yoki MasterCard Incorporated) — xalqaro to‘lov tizimi, transmilliy moliyaviy korporatsiya bo‘lib, 22 mingta moliya muassasasini dunyoning 210 mamlakatida birlashtiradi. Kompaniyaning bosh qarorgohi[ingl.] Vestchester okrugida, Nyu-York shtatida, AQSHda joylashgan. Global operatsion bosh qarorgohi O‘Fallon shahrida, Sent-Luis shahri chekkasida (Missuri shtati, AQSH) joylashgan. Dunyo miqyosida kompaniyaning asosiy faoliyati savdo nuqtalariga xizmat ko‘rsatuvchi ekvayyer banklar, karta chiqaruvchi emitent banklar va kredit uyushmalari o‘rtasidagi to‘lovlarni qayta ishlashdan iborat. Bu muassasalar to‘lovda debet va kredit kartalaridan foydalanadi; mazkur kartalar «Mastercard» brendi ostida chiqariladi. 2006-yildan boshlab MasterCard Worldwide ommaviy kompaniyaga aylandi; undan oldin, aksiyalarni dastlabki ommaviy joylashtirishgacha tashkilot birgalikda boshqariladigan 25 000 dan ortiq moliya muassasasiga qarashli bo‘lib, ular shu brend ostida kartalar chiqargan.

Dastlab Interbank / Master Charge deb atalgan Mastercard Kaliforniyadagi bir nechta bank tomonidan BankAmericard kartalariga raqobatchi sifatida tashkil etilgan. Bu kartalarni Bank of America chiqargan. Keyinchalik mazkur bank Visa Inc. to‘lov tizimining Visa kredit kartalarini chiqara boshlagan. 1966–1979-yillarda Mastercard «Interbank» va «Master Charge» deb atalgan.

Tarixi

Mastercard’ni dastlab tashkil etgan banklar: United California Bank[ingl.] (keyinchalik First Interstate BancSystem[ingl.], so‘ngra Wells Fargo Bank bilan qo‘shilgan), Wells Fargo, Crocker National Bank[ingl.] (keyinchalik u ham Wells Fargo bilan qo‘shilgan) va Bank of California[ingl.] (keyinchalik Union Bank of California[ingl.]). Kaliforniyaning Long-Bich shahridagi Farmer’s & Merchants Bank katta vitse-prezidenti Robert Livell o‘g‘li Martin Livell bilan birgalikda o‘zaro kesishgan ikkita doiradan iborat tasvir yaratdi; logotipning markaziga Master Charge nomi joylashtirildi. Bu ishlarning barchasi Mustaqil bankirlar uyushmasi faoliyatining bir qismi edi.

Aynan 1966-yilda yuqorida sanab o‘tilgan Kaliforniya banklari kelishuv imzolab, Interbank Card Association (ICA) uyushmasini tashkil etdi. Nyu-Yorkdagi Marine Midland Bank[ingl.] (hozirgi HSBC Bank USA[ingl.]) ko‘magida ushbu banklar «Master Charge: The Interbank Card» bank mahsulotini yaratish uchun ICA tarkibiga kirdi. 1969-yilda First National City Bank ularga qo‘shilib, o‘zining Everything Card[ingl.] mahsulotini Master Charge bilan birlashtirgach, karta rivojlanishi sezilarli darajada jadallashdi.

Aynan 1968-yilda Meksikaning Banko Nacional banki bilan birinchi xalqaro kelishuv tuzildi. O‘sha yili Mastercard International Yevropaning Eurocard tizimi bilan strategik kelishuv imzoladi. Bu Mastercard International va Europay International uyushmalari o‘rtasida hamkorlikka asos soldi: Mastercard Yevropa bozoriga chiqish imkoniyatini, Eurocard esa Mastercard tarmog‘ida xizmat ko‘rsatish imkoniyatini qo‘lga kiritdi. 1972-yilda Buyuk Britaniyaning Access[ingl.] karta tizimi Mastercard/Eurocard alyansiga qo‘shildi.

1979-yilda «Master Charge: The Interbank Card» nomi qisqartirilib, «MasterCard» deb o‘zgartirildi. 1990-yillarning boshida Mastercard Britaniyaning Access card tizimini sotib oldi va Access nomidan voz kechildi. 2002-yilda Mastercard International uzoq yillar Eurocard nomi ostida kartalar chiqargan yana bir yirik karta emitentlari uyushmasi — Europay International SA bilan birlashdi.

2006-yilda Mastercard International nomini MasterCard Worldwide deb o‘zgartirdi. Bundan maqsad korporatsiyaning kengroq miqyosdagi faoliyatini ifodalash edi. Kompaniya avvalgi ikkita doiraga uchinchi doirani qo‘shgan yangi korporativ logotipni ham taqdim etdi, natijada u Venn diagrammasini eslatadigan bo‘ldi. O‘sha paytdagi yangi shiori «Tijoratning yuragi» edi.

25-may kuni (2006-yil) banklar uyushmasi sifatida tashkil etilgan Mastercard aksiyalarini dastlabki ommaviy joylashtirish orqali har birini 39,00 AQSH dollaridan sotuvga chiqardi. Savdolar NYSE birjasida MA belgisi ostida o‘tkazildi.

2010-yilda Mastercard Buyuk Britaniyada joylashgan to‘lovlarni qayta ishlash hamda xatarlarni boshqarish va firibgarlikni aniqlash xizmatlarini ko‘rsatuvchi DataCash[ingl.] kompaniyasini sotib olish taklifini bildirib, elektron tijorat sohasidagi faoliyatini kengaytirdi.

2012-yilda Mastercard mobil qurilmalar orqali kontaktsiz to‘lovlar dasturini, jumladan, butun Yaqin Sharq to‘lov bozorini qamrab olgan holda kengaytirishini e’lon qildi.

2014-yilda Mastercard mukofotlash dasturlarini boshqarish bo‘yicha yetakchi Avstraliya kompaniyasi Pinpoint’ni oshkor qilinmagan summaga sotib oldi.

Mastercard Apple bilan hamkorlikda 2014-yil sentabrda Apple’ning yangi iPhone modellariga mobil hamyon funksiyasini joriy etdi. Bu telefon egalariga bank kartalaridan qulay foydalanish imkonini berdi.

7-yanvar kuni (2019-yil) Mastercard to‘lov tizimi matbuot xizmati kompaniya logotipi o‘zgartirilganini ma’lum qildi.

11-fevral kuni (2021-yil) Mastercard ayrim kriptovalyutalar orqali operatsiyalarni amalga oshirishga ruxsat berishi ma’lum bo‘ldi. Kompaniya qo‘llab-quvvatlanadigan kriptovalyutalarni tanlashga alohida ehtiyotkorlik bilan yondashishni rejalashtirdi.

25-oktabr kuni (2021-yil) Mastercard kriptovalyutalarni saqlash platformasi Bakkt bilan kelishuv tuzgani ma’lum bo‘ldi. Kelishuv kompaniyaning AQSHdagi mijozlariga to‘lov tizimi doirasida kriptovalyuta bilan qator operatsiyalarni bajarish imkonini beradi. Mastercard mijozlari Bakkt platformasida ishlovchi hamyonlarda kriptovalyutalarni sotishi, sotib olishi va saqlashi mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, kelishuv kriptovalyutaga bog‘langan debet va kredit kartalarini chiqarishni osonlashtiradi. Mastercard kriptovalyutalarni sodiqlik dasturlariga ham qo‘shmoqchi: buning natijasida hamkorlar mijozlarga odatiy bonus ballari o‘rniga kriptovalyuta berishi mumkin bo‘ladi.

Mastercard’ning 2021-yildagi sof foydasi $8,7 mlrd, tushumi esa $18,9 mlrd bo‘lgan.

Faoliyati

Uyushma Mastercard International o‘z a’zolari tomonidan boshqariladi.

Jumladan, 2010-yilda Mastercard jahon to‘lov kartalarining 20 % ini egallagan, 28,6 % ulushga ega sobiq jahon yetakchisi esa VISA bo‘lgan. Birinchi o‘rinni China UnionPay 29,2 % ulush bilan egallagan.

2015-yilda ham Mastercard’ning jahon to‘lov bozoridagi ulushi 20 % ni tashkil etgan. Rossiyada esa uning ulushi 35 % bo‘lib, chiqarilgan kartalar soni 80 mln donaga yetgan.

Mastercard International Incorporated korporatsiyasi va Mastercard International to‘lov tizimi ishtirokchilari mikroprotsessorli kartalar texnologiyalari va standartlarini ishlab chiqish hamda joriy etishda, shuningdek, elektron tijorat bozorida kartalarni xavfsiz to‘lov vositasi sifatida ommalashtirishda faol qatnashadi. Shu maqsadda to‘lov tizimi ko‘p funksiyali mikroprotsessorli kartalar standartlarini joriy etish ustida ishlovchi bir qator xalqaro konsorsiumlar va forumlar faoliyatida ishtirok etadi.

2025-yil aprelda Mastercard raqamli valyutalar sohasidagi imkoniyatlarini kengaytirib, qiymati barqaror kriptovalyutalar (stablecoins) emitentlari Circle va Paxos hamda Nuvei to‘lov provayderi bilan hamkorlikda steyblkoinlar orqali to‘lovlarni qayta ishlashni boshladi. Mastercard’ning mahsulotlar bo‘yicha vitse-prezidenti Jorn Lambertning aytishicha, kompaniya foydalanuvchilarga to‘lov usullari va shakllarini tanlashda erkinlik berish, shu bilan birga steyblkoinlarni kundalik tranzaksiyalarga integratsiya qilishni soddalashtirishga intilmoqda.

Sud ishlari

Bankomat operatorlarining monopoliyaga qarshi da’vosi

Mastercard va VISA’ga qarshi bankomat operatorlari tomonidan jamoaviy da’vo kiritildi. Da’voga ko‘ra, kredit kartalariga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha bankomat tarmoqlarining qoidalari bankomat tarmog‘idan foydalanish uchun qat’iy belgilangan to‘lovni o‘rnatgan. Da’vogarlarga ko‘ra, bu savdo erkinligini cheklab, federal qonunchilikni buzgan. Da’voni Bankomatlar bo‘yicha milliy kengash va mustaqil bankomat operatorlari kiritgan. Xususan, Mastercard va Visa tarmoqlari qoidalari bankomat operatorlariga PIN-kod kiritib debet karta bilan amalga oshiriladigan tranzaksiya uchun Visa yoki Mastercard’ga aloqador bo‘lmagan bankomat tarmoqlaridagidan pastroq narx taklif etishni taqiqlashi ta’kidlangan. Da’voda, shuningdek, qat’iy komissiya bankomatdan foydalanish uchun iste’molchi to‘laydigan yakuniy narxni sun’iy ravishda oshirishi, bankomat operatorlarining daromadini cheklashi hamda savdoni asossiz cheklash orqali Sherman qonunini buzishi qayd etilgan. Da’vogarlar advokati Jonatan Rubin Visa va Mastercard’ni AQSH banklari o‘rtasida bankomat komissiyalarini bir xil darajada belgilab, raqobat ustunligini saqlashga qaratilgan kelishuvni boshlab bergan, tashkil etgan va uning bajarilishini nazorat qilgan tomonlar deb atagan.

Debet karta orqali to‘lovda qat’iy komissiya

Shuningdek, Mastercard va Visa qariyb 3 mln dollar zarar tovonini to‘lagan. Bu 1996-yil yanvarda kiritilgan jamoaviy da’vo bo‘yicha amalga oshirilgan. Sud jarayonida da’vogarlar tarafida bir qancha yirik chakana savdo kompaniyalari ham qatnashdi, jumladan: Wal-Mart, Sears, Roebuck & Co. va Safeway Inc.

AQSH Adliya vazirligi bilan monopoliyaga qarshi ish bo‘yicha kelishuv

2010-yil oktabrda Visa va Mastercard AQSH Adliya vazirligi bilan monopoliyaga qarshi boshqa ish yuzasidan kelishuvga erishdi. Kompaniyalar savdo nuqtalariga ayrim karta turlaridan foydalanishni kamaytirishga undash maqsadida o‘z logotiplarini ko‘rsatishga (chunki banklararo komissiya stavkalari har xil), shuningdek, xaridorlarga chegirma olish uchun to‘lovda qulayroq kartani tanlash imkonini berishga rozi bo‘ldi.

Rossiyadagi faoliyati

29-dekabr kuni (2012-yil) Mastercard to‘lov tizimi Rossiya bankining to‘lov tizimi operatorlari reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi.

Operator — «Mastercard» MChJ.

Hisob-kitob markazi — OAJ «Rossiya Sberbanki».

21-martdan boshlab (2014-yil) AQSH Moliya vazirligi ayrim rossiyalik jismoniy shaxslar va tashkilotlarga nisbatan sanksiyalar joriy etdi. AQSH qonunchiligiga rioya qilish maqsadida MasterCard Worldwide ana shunday tashkilotlarning Mastercard tarmog‘idan foydalanishini to‘xtatdi. Bloklanganlar orasida «Rossiya» aksiyadorlik tijorat banki, «Investkapitalbank», SMP Bank, «Finservis», «Sobinbank», shuningdek, boshqa banklar bor edi.

21-mart kuni ( 2014-yil) Davlat dumasi deputatlari va Rossiya Federatsiyasi rasmiylari «Milliy to‘lov tizimi to‘g‘risida»gi federal qonunga to‘lov tizimlarini tranzaksiya ma’lumotlarini Rossiya Federatsiyasi hududida saqlashga majbur qiladigan tuzatishlarni tayyorlashga kirishdi.

26-dekabr kuni (2014-yil) Mastercard Rossiya banklarini 19-dekabrda (2014-yil) Qrimga qarshi joriy etilgan AQSH sanksiyalari tufayli yarimorolda Mastercard kartalariga xizmat ko‘rsatishni to‘xtatish zarurligi haqida xabardor qildi.

2015-yil apreldan boshlab Rossiya hududi ichida amalga oshiriladigan barcha MasterCard tranzaksiyalariga ishlov berish to‘liq NSPK tizimiga o‘tkazildi. Xalqaro to‘lov tizimlari kartalari Qrim hududida yana ishlay boshladi.

2022-yil martda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi munosabati bilan VISA va Mastercard to‘lov tizimlari Rossiya bozorini tark etishini e’lon qildi. Rossiya banklari chiqargan va Rossiya ichida NSPK vositachiligida qayta ishlangan kartalar bo‘yicha operatsiyalar Mastercard tizimining o‘zi ishtirok etmagan holda davom etdi. To‘lov kartalari uchun chiplar taqchilligidan xavotirlangan banklar kartalarning amal qilish muddatini tugaganidan keyin ham uzaytirdi.

2025-yil avgustda Rossiya Markaziy banki matbuot xizmati regulyator Rossiya banklari tomonidan chiqarilgan eski Mastercard kartalariga xizmat ko‘rsatishni tugatish muddatlarini ko‘rib chiqayotganini ma’lum qildi. Biroq xizmatni to‘xtatishning aniq sanalari va tartibi hali belgilanmagan edi.

Kompaniyaga tegishli savdo belgilari

Mastercard
Mastercard International’ning asosiy Mastercard savdo belgisi butun dunyodagi to‘lov tizimi ishtirokchilari, mijozlar hamda savdo va xizmat ko‘rsatish korxonalari bilan vizual aloqada asosiy o‘rinni egallaydi.
MasterCard Electronic
Ushbu karta mahsuloti «100 % elektron» va «100 % emitent tomonidan avtorizatsiya qilinadigan» mahsulot sifatida taqdim etiladi. U, birinchi navbatda, xavf darajasi yuqori muhitda foydalanishga mo‘ljallangan. Bunga emitent nazarida to‘liq ishonchli bo‘lmagan mijozlar, shuningdek, karta egasi nuqtayi nazaridan firibgarlik xavfi yuqori bo‘lgan savdo nuqtalari, butun mamlakatlar yoki mintaqalar kirishi mumkin.
Maestro
Bu debet kartalar xizmati 1990-yilda ishga tushirilgan bo‘lib, kartalar joriy bank hisobvarag‘iga bog‘lanadi yoki oldindan to‘langan mablag‘ limiti bilan ishlaydi. Emitent bankdagi mablag‘ qoldig‘i onlayn tekshiriladi, to‘lov esa imzo yoki PIN-kod bilan tasdiqlanishi talab etiladi. Kartalar faqat magnit tasmali yoki magnit tasma va mikrochipli shaklda chiqariladi.
Mondex
Bu mahsulot «elektron pul» orqali hisob-kitob qilish imkonini beradi. Buning uchun kartaga o‘rnatilgan chip asosida ishlaydigan «elektron hamyon»ga naqd pul mablag‘larini «yuklash» funksiyasi ko‘zda tutilgan.
Cirrus
Mastercard International’ga tegishli, bankomatlar tarmog‘ini birlashtiruvchi savdo belgisi.

Mastercard Contactless

Mastercard Contactless (ilgari Mastercard PayPass) — EMV bilan mos keluvchi, ISO/IEC 14443 standartiga asoslangan kontaktsiz to‘lov texnologiyasi. U karta egasiga to‘lov kartasi yoki telefon, kalitga osiladigan brelok kabi boshqa to‘lov vositasini terminaldan o‘tkazish yoki unga kiritish o‘rniga, to‘lovni o‘qiydigan terminalga yaqinlashtirish yoxud tekkizish orqali to‘lash imkonini beradi.

2003-yilda Mastercard PayPass texnologiyasini bozor sharoitida 9 oy davomida sinovdan o‘tkazdi. Bu tajriba Orlando, Florida shtatida hamkor banklar — JPMorgan Chase, Citibank va MBNA[ingl.] — ishtirokida o‘tkazildi. Unda 16 000 dan ortiq karta egasi va 60 dan ziyod chakana savdo nuqtasi qatnashdi. Bundan tashqari, Mastercard Nokia, AT&T Mobility va JPMorgan Chase bilan birga mobil telefonlarda Mastercard PayPass’ni NFC texnologiyasi asosida joriy etish ishlarini Dallas, Texas shtatida olib bordi. O‘sha paytda Contactless texnologiyasi tez orada mobil telefonlarga o‘rnatilishi kutilayotgan edi. Hozirda shunga o‘xshash texnologiya ko‘plab telefonlarda maxsus xizmatlar orqali ishlatiladi.

Banknet

Mastercard to‘lov tizimidagi operatsiyalar telekommunikatsiya tarmog‘i — Banknet orqali amalga oshiriladi. U ushbu kartalarning barcha emitentlari va protsessing markazlarini yagona moliyaviy tarmoqqa bog‘laydi. Operatsion markaz Sent-Luis shahrida, Missuri shtatida joylashgan. Banknet tarmog‘ida ISO 8583 protokoli qo‘llaniladi.

Mastercard tarmog‘i VISA tarmog‘idan sezilarli darajada farq qiladi. VISA tarmog‘i yulduzsimon topologiyaga ega: uning barcha yakuniy nuqtalari bir nechta ma’lumotlar markazidan biriga ulanadi va tranzaksiyalar markazlashtirilgan tarzda qayta ishlanadi. Mastercard tarmog‘i esa teng huquqli tugunlardan tashkil topgan (peer-to-peer): tranzaksiyalar tarmoqning «yacheykalari» bo‘lgan boshqa yakuniy nuqtalarga bevosita uzatiladi. Bunday tuzilma tarmoq barqarorligini oshiradi, chunki bitta nosozlik ko‘plab yakuniy nuqtalarning uzilib qolishiga olib kelmaydi.

Havolalar