
Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish — mashinali ishlab chiqarish rivojlanishidagi shunday jarayonki, bunda ilgari inson bajarib kelgan boshqarish va nazorat qilish vazifalari asboblar hamda avtomatik qurilmalarga topshiriladi. Ishlab chiqarishga avtomatlashtirishni joriy etish mehnat unumdorligini sezilarli oshirish, tayyorlanayotgan mahsulot sifatining barqarorligini ta’minlash va ishlab chiqarishning turli sohalarida band bo‘lgan ishchilar ulushini kamaytirish imkonini beradi.
Avtomatlashtirish vositalari joriy etilishidan oldin jismoniy mehnat ishlab chiqarish jarayonining asosiy va yordamchi operatsiyalarini mexanizatsiyalash orqali almashtirilgan. Aqliy mehnat esa uzoq vaqt davomida mexanizatsiyalashtirilmagan, ya’ni qo‘lda bajariladigan ish bo‘lib qolgan. Hozirgi vaqtda jismoniy va aqliy mehnatning rasmiy qoidalar asosida ifodalash mumkin bo‘lgan operatsiyalari mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish obyektiga aylanmoqda. O‘lchash mezoni sifatida avtomatlashtirish darajasi (bosqichi).
Ishlab chiqarishni avtomatlashtirishning rivojlanish tarixi
O‘z-o‘zidan ishlaydigan qurilmalar — hozirgi avtomatlarning dastlabki namunalari — juda qadim zamonlarda paydo bo‘lgan. Biroq XVIII asrgacha davom etgan mayda hunarmandchilik va yarim hunarmandchilik ishlab chiqarishi sharoitida ular amaliy qo‘llanilmagan. Bu qurilmalar qiziqarli «o‘yinchoqlar» bo‘lib qolgan va faqat qadimgi ustalarning yuksak mahoratini namoyish etgan. Mehnat qurollari va usullarining takomillashuvi, ishlab chiqarish jarayonlarida inson o‘rnini bosish uchun mashina va mexanizmlarning moslashtirilishi XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida ishlab chiqarish darajasi va ko‘lamining keskin o‘sishiga sabab bo‘ldi. Bu hodisa XVIII—XIX asrlardagi sanoat inqilobi nomi bilan ma’lum.
Sanoat inqilobi ishlab chiqarishni, avvalo, yigirish, to‘qimachilik, metallga va yog‘ochga ishlov berish sohalarini mexanizatsiyalash uchun zarur sharoitlarni yaratdi. K. Marks bu jarayonda texnik taraqqiyotning prinsipial jihatdan yangi yo‘nalishini ko‘rdi va alohida mashinalardan foydalanishdan «avtomatik mashinalar tizimi»ga o‘tish g‘oyasini ilgari surdi. Bunday tizimda insonga ongli boshqaruv vazifalari qoladi: u ishlab chiqarish jarayonini kuzatuvchi va tartibga soluvchi sifatida jarayon yonida turadi. Bu davrning eng muhim ixtirolari qatoriga rus mexanigi I. I. Polzunov tomonidan yaratilgan bug‘ qozoniga suv berishni avtomatik tartibga soluvchi qurilma (1765) hamda ingliz ixtirochisi J. Uatt tomonidan yaratilgan bug‘ mashinasi tezligining markazdan qochma regulyatori (1784) kiradi. Shundan so‘ng bug‘ mashinasi dastgohlar, mashinalar va mexanizmlarni harakatga keltiruvchi mexanik energiyaning asosiy manbaiga aylandi.
XIX asrning 60-yillaridan boshlab temiryo‘llarning jadal rivojlanishi tufayli temiryo‘l transportini avtomatlashtirish, avvalo, poyezdlar harakati xavfsizligini ta’minlash uchun tezlikni avtomatik nazorat qiluvchi asboblar yaratish zarurati yaqqol namoyon bo‘ldi. Rossiyada bu yo‘nalishdagi dastlabki ixtirolar orasida muhandis-mexanik S. Prausning avtomatik tezlik ko‘rsatkichi (1868), shuningdek, muhandis V. Zalman va mexanik O. Graftio yaratgan poyezd tezligi, kelish vaqti, to‘xtash davomiyligi, jo‘nash vaqti va joylashuvini avtomatik qayd etuvchi asbob (1878) bor edi. Temiryo‘l transporti amaliyotida avtomatik qurilmalar qanchalik keng tarqalganini quyidagi holat ham ko‘rsatadi: Moskva–Brest temiryo‘lida 1892-yildayoq «poyezdlarni mexanik nazorat qilish» bo‘limi mavjud bo‘lgan.
XIX asrgacha avtomatik qurilmalar haqidagi ta’limot ularni alohida mexanizmlar sifatida o‘rgangan klassik amaliy mexanika doirasidan chiqmagan. Avtomatik boshqaruv haqidagi fanning asoslari amalda ilk bor ingliz fizigi J. K. Maksvellning «Tartibga solish haqida» (1868) nomli maqolasida va rus olimi I. A. Vishnegradskiyning «Bevosita ta’sir etuvchi regulyatorlar haqida» (1877) asarida bayon etilgan. So‘nggi asarda regulyator va mashina ilk bor yagona tizim sifatida ko‘rib chiqilgan. A. Stodola, Ya. I. Grdina va N. Ye. Jukovskiy bu ishlarni davom ettirib, avtomatik tartibga solish nazariyasini tizimli ravishda bayon qildilar.
Elektr energiyasining mexanik manbalari — o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok elektr mashina generatorlari (dinamomashinalar va alternatorlar) — hamda elektr dvigatellari paydo bo‘lgach, energiyani markazlashgan holda ishlab chiqarish, uni uzoq masofalarga uzatish va iste’mol joylarida turli maqsadlarda ishlatish mumkin bo‘ldi. Shu bilan birga, generatorlar kuchlanishini avtomatik barqarorlashtirish zarurati yuzaga keldi, chunki busiz ulardan sanoatda foydalanish imkoniyati cheklangan edi.
Faqat kuchlanish regulyatorlari ixtiro qilingach, XX asr boshidan elektr energiyasi ishlab chiqarish uskunalarini harakatga keltirishda qo‘llanila boshladi. Energiyasi dastgohlarga transmissiya vallari va tasmali uzatmalar orqali taqsimlangan bug‘ mashinalari bilan bir qatorda elektr yuritma ham asta-sekin tarqaldi. Dastlab u transmissiyalarni aylantirishda bug‘ mashinalarining o‘rnini egalladi, keyin esa har bir dastgoh uchun alohida qo‘llanila boshlandi, ya’ni dastgohlar individual elektr dvigatellari bilan jihozlandi.
XX asrning 20-yillarida markaziy transmissiyali yuritmadan individual yuritmaga o‘tish mexanik ishlov berish texnologiyasini takomillashtirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkoniyatlarini nihoyatda kengaytirdi. Individual elektr yuritmaning soddaligi va ishonchliligi nafaqat dastgohlarni energiya bilan ta’minlash, balki ularni boshqarishni ham mexanizatsiyalash imkonini berdi. Shu asosda turli avtomatik dastgohlar, ko‘p pozitsiyali agregat dastgohlar va avtomatik liniyalar paydo bo‘lib, rivojlandi. XX asrning 30-yillarida avtomatlashtirilgan elektr yuritmaning keng qo‘llanilishi sanoatning ko‘plab tarmoqlarini mexanizatsiyalashga yordam berish bilan birga, amalda ishlab chiqarishni zamonaviy avtomatlashtirishga asos soldi. «Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish» atamasining o‘zi ham shu davrda paydo bo‘ldi.
SSSRda ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatik boshqarish va tartibga solish vositalarini o‘zlashtirish og‘ir sanoat hamda mashinasozlikni tashkil etish bilan bir vaqtda boshlandi. Bu ishlar Kommunistik partiya va Sovet hukumatining sanoatlashtirish va ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash haqidagi qarorlariga muvofiq olib borildi. 1930-yilda G. M. Krjijanovskiy tashabbusi bilan SSSR Xalq xo‘jaligi oliy kengashining Bosh energiya markazida energetikani avtomatlashtirish ishlariga rahbarlik qilish uchun avtomatika qo‘mitasi tashkil etildi. 1932-yilda Butunittifoq elektrotexnika birlashmasi (VEO) boshqaruvida elektr sanoati zavodlarini avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash byurosi tuzildi. Og‘ir, yengil va oziq-ovqat sanoatida avtomatlashtirilgan uskunalardan foydalanish boshlandi, transport avtomatikasi takomillashtirildi. Maxsus mashinasozlikda ayrim avtomatlar bilan bir qatorda majburiy harakat maromiga ega konveyerlar ishga tushirildi. Nazorat va tartibga solish asboblarini ishlab chiqarish hamda o‘rnatish uchun Butunittifoq aniq sanoat birlashmasi (VOTI) tashkil etildi.
Energetika, metallurgiya, kimyo, mashinasozlik va kommunal xo‘jalik ilmiy-tadqiqot institutlarida avtomatika laboratoriyalari tashkil etildi. Avtomatikani qo‘llash istiqbollari bo‘yicha tarmoq va butunittifoq yig‘ilishlari hamda konferensiyalar o‘tkazildi. Turli ijtimoiy sharoitlarda sanoatni rivojlantirish uchun ishlab chiqarishni avtomatlashtirishning ahamiyatiga doir texnik-iqtisodiy tadqiqotlar boshlandi. 1935-yilda SSSR Fanlar akademiyasida bu sohadagi ilmiy-tadqiqot ishlarini umumlashtirish va muvofiqlashtirish uchun Telemexanika va avtomatika komissiyasi faoliyat boshladi. «Avtomatika va telemexanika» jurnali nashr etila boshlandi.
1936-yilda D. S. Harder (AQSH) avtomatlashtirishni «ishlab chiqarish jarayonining alohida bosqichlari orasida detallarning avtomatik harakatlantirilishi» deb ta’riflagan. Aftidan, dastlab bu atama dastgohlarni materiallarni avtomatik uzatish va tayyorlash uskunalari bilan bog‘lashni anglatgan. Keyinchalik Harder ushbu atamaning ma’nosini ishlab chiqarish jarayonining har bir operatsiyasiga tatbiq etdi.
Yuqori iqtisodiy samaradorlik, texnologik maqsadga muvofiqlik va ko‘pincha foydalanish zarurati avtomatlashtirishning sanoat, transport, aloqa texnikasi, savdo hamda xizmat ko‘rsatishning turli sohalarida keng tarqalishiga xizmat qildi. Uning asosiy shart-sharoitlari iqtisodiy resurslar — energiya, xomashyo, uskunalar, ishchi kuchi va kapital qo‘yilmalardan samaraliroq foydalanish bilan bog‘liq. Bunda mahsulot sifati yaxshilanadi va bir xilligi ta’minlanadi, qurilmalar hamda inshootlardan foydalanish ishonchliligi oshadi.
Sotsialistik davlat ishlab chiqarishni avtomatlashtirishni xalq xo‘jaligini rivojlantirishning eng kuchli omillaridan biri deb hisoblab, uni tegishli mablag‘ ajratish va moddiy-texnik ta’minot bilan bog‘langan yagona kompleks reja asosida amalga oshiradi.
Xalq xo‘jaligini rivojlantirishga qaratilgan dastlabki uchta besh yillik reja (1928—1941) amalga oshirilishi davomida ishlab chiqarishni avtomatlashtirish uchun avtomatika va telemexanika asbob-uskunalarini ishlab chiqaradigan dastlabki zavodlar barpo etildi. Ulug‘ Vatan urushi davrida ishlab chiqarishni avtomatlashtirish frontni moddiy-texnik ta’minlash va SSSR mudofaa sanoati ehtiyojlarini qondirishda nihoyatda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Urushdan keyingi xalq xo‘jaligini tiklash va rivojlantirishning birinchi rejasida (1946—1950) energetika, kimyo, neft va neft-kimyo sanoatini yanada avtomatlashtirish, avtomatlashtirilgan elektr yuritmani ishlab chiqarishga keng joriy etish nazarda tutilgan. 1953—1958-yillarda ishlab chiqarishni avtomatlashtirishni yanada rivojlantirish dasturi KPSSning XIX syezdida qabul qilinib, xususan, qora metallurgiya korxonalarida, konchilik sanoatida va mashinasozlikda ishlarni mexanizatsiyalash hamda ishlab chiqarishni avtomatlashtirishni, shuningdek, gidroelektr stansiyalarini to‘liq avtomatlashtirishni ko‘zda tutgan.
Amalda 50-yillar SSSR xalq xo‘jaligidagi salmoqli barcha tarmoqlarga ishlab chiqarishni avtomatlashtirish kirib bora boshlagan davr bo‘ldi. Mashinasozlikda — traktorlar, avtomobillar va qishloq xo‘jaligi mashinalari ishlab chiqarishda — avtomatik liniyalar ishga tushirildi; avtomobil dvigatellari uchun porshenlar ishlab chiqaradigan avtomatlashtirilgan zavod faoliyat boshladi. Gidroelektr stansiyalari agregatlarini avtomatik boshqarishga o‘tkazish yakunlandi, ularning ko‘pchiligi to‘liq avtomatlashtirildi. Yirik issiqlik elektr markazlarining bir qatorida qozonxonalar avtomatlashtirildi.
Metallurgiya sanoatida cho‘yanning qariyb 95 % i va po‘latning 90 % i avtomatlashtirilgan pechlarda eritildi; dastlabki avtomatlashtirilgan prokat stanlari ishga tushirildi. Neftni qayta ishlash korxonalarida avtomatik qurilmalar ishga tushirildi. Gaz quvurlarini telemexanik boshqarish joriy etildi. Ko‘plab suv ta’minoti tizimlari avtomatlashtirildi. Avtomatik beton zavodlari ish boshladi. Yengil va oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarni qadoqlash, dozalash va o‘rash uchun avtomat hamda yarim avtomatlardan, shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish avtomatik liniyalaridan keng foydalanila boshlandi.
1953-yilda avtomatlashtirilgan uskunalar parki 10 barobar oshdi (1940-yilga nisbatan). Metallga ishlov berish sanoatida dasturiy boshqaruvli dastgohlar paydo bo‘ldi. Ommaviy mahsulot ishlab chiqarish uchun rotorli avtomatik liniyalar qo‘llanildi. Portlash xavfi mavjud kimyoviy ishlab chiqarishlarda jarayonlarni telemexanik boshqarish keng tarqaldi.
Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish elementlari
Avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishning moslashuvchanligini ta’minlaydigan zamonaviy ishlab chiqarish tizimlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: :
- Raqamli dasturiy boshqaruvli (RDB) dastgohlar, ular bozorda ilk bor 1955-yilda paydo bo‘lgan. Ularning keng tarqalishiga mikroprotsessorlarning qo‘llanilishi sabab bo‘lgan.
- Sanoat robotlari, ular ilk bor 1962-yilda paydo bo‘lgan. Ularning keng tarqalishi mikroelektronikaning rivojlanishi bilan bog‘liq.
- Robotlashtirilgan texnologik majmua (RTM), ular bozorda ilk bor 1970-80-yillarda paydo bo‘lgan. Ularning keng tarqalishiga dasturlashtiriladigan boshqaruv tizimlarining qo‘llanilishi sabab bo‘lgan.
- Moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlari, ularda texnologik qurilmalar va robotlar, EHM orqali boshqariladi, shuningdek, ishlov berilayotgan detallarni ko‘chirish va asboblarni almashtirish uskunalari ham mavjud.
- Avtomatlashtirilgan ombor tizimlari (ingl. Automated Storage and Retrieval Systems, AS/RS). Bunday tizimlarda kompyuter tomonidan boshqariladigan ko‘tarish va tashish qurilmalari qo‘llaniladi; ular buyruq asosida buyumlarni omborga joylaydi va ombordan olib chiqadi.
- EHM asosidagi sifat nazorati tizimlari (ingl. Computer-aided Quality Control, CAQ) — mahsulot sifatini tekshirish uchun kompyuterlar va kompyuter boshqaruvidagi mashinalardan texnik jihatdan foydalanishdir.
- Avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi (ingl. Computer-aided Design, CAD) loyihachilar tomonidan yangi mahsulotlar va texnik-iqtisodiy hujjatlarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi.
- EHM yordamida rejaning alohida qismlarini rejalashtirish va o‘zaro muvofiqlashtirish (ingl. Computer-aided Planning, CAP). CAP — turli xususiyatlari va vazifalariga ko‘ra ajratiladi, shuningdek, tarkibiy elementlarning deyarli bir xil holatiga ko‘ra tasniflanadi. Alohida elementlar quyidagi qoidalar asosida o‘zaro ulanadi:
- O‘lchanadigan kattaliklarning fizik jihatdan bir jinsliligi
- Ushbu elementlar orasidagi aloqa kanallarining bir xil turda bo‘lishi
- Elementlar birikmalarining o‘zaro mosligi.
Avtomatlashtirishni tashkil etish tamoyillari
Har bir korxona va uning istalgan sexida ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish barcha asosiy, yordamchi va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini makon va vaqt jihatidan oqilona uyg‘unlashtirishga asoslanadi. Turli ishlab chiqarish sharoitlarida bunday uyg‘unlashtirishning xususiyatlari va usullari har xil bo‘lsa-da, umumiy tamoyillar ham mavjud:
- ixtisoslashuv
- mutanosiblik
- parallellik
- to‘g‘ridan to‘g‘ri oqimlilik
- tanaffuslarni imkon qadar kamaytirish
- maromlilik
- birinchi navbatda malaka talab qilmaydigan, bir xil takrorlanadigan mehnatni almashtirish
- murakkab ishlab chiqarish jarayonlarini ko‘plab eng sodda jarayonlar bilan almashtirish orqali soddalashtirish
Zamonaviy Rossiyada ishlab chiqarishni avtomatlashtirish holati
Dunyo miqyosida avtomatlashtirish keng yoyilayotganiga qaramay, boshqa mamlakatlarda robotlar bajaradigan asosiy ishlarni Rossiyada hamon odamlar bajarib kelmoqda.
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish darajasi bo‘yicha rivojlangan mamlakatlarga yaqinlashish uchun Rossiyaga hozir 350 mingta sanoat roboti kerak.
Dunyoda ishlab chiqarishni avtomatlashtirish holati
Hozirgi kunda[qachon?] Xitoyda har 10000 ishchiga 36 ta sanoat roboti to‘g‘ri keladi. Bu Germaniyadagidan 8 barobar, Yaponiyadagidan 9 barobar va Janubiy Koreyadagidan 13 barobar kam. Biroq mamlakatimizda har 10 000 kishiga to‘g‘ri keladigan robotlar soni Xitoydagidan 20 barobar kam. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha Rossiya hozir Tailand, Indoneziya, Meksika va Filippindan ham ortda qolmoqda. Xitoy Xalq Respublikasi 2049-yilda nishonlanadigan asrlik yubileyiga qadar ishlab chiqarish sohasida Germaniya, AQSH va Yaponiyaga yetib olishni hamda ulardan o‘zib ketishni rejalashtirmoqda. Bunga robotlarsiz erishish mumkin emas. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish unumdorlikni uch barobardan ko‘proq oshirish imkonini beradi. Avtomatlashtirish, ehtimol, sifatni yaxshilash va mehnat unumdorligining pastligi muammosini hal qilishning yagona hamda eng maqbul yechimidir.
Tanqid
Ko‘plab odamlar[kimlar?] bugungi kunda ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va mehnat unumdorligini oshirishga salbiy munosabatda bo‘lmoqda. Sababi pulga asoslangan iqtisodiy tizim doirasida bu holat «texnologik ishsizlik»ka, ko‘plab insonlarning xarid qobiliyati va tirikchilik manbalarini yo‘qotishiga olib keladi. Shu bilan birga, ishda qolgan xodimlarning ish kuni qisqarmaydi, mas’uliyati esa ortadi.
Havolalar
Adabiyotlar
- E. L. Itskovich. Ishlab chiqarishni oqilona avtomatlashtirish usullari. — M.: Infra-Injeneriya, 2009. — 256 b. — ISBN 5-9729-0020-6.