Masofadan ishlash

Masofadan ishlovchi xodim

Masofaviy ish (shuningdek, masofadan turib ishlash, teleish, onlayn ish; doimiy ish beruvchi bo‘lmagan holatda bu frilans deb ham ataladi) — bandlik shakli bo‘lib, bunda ish beruvchi va yollanma xodim (yoki buyurtmachi va ijrochi) bir-biridan ancha uzoqda bo‘ladi hamda texnik topshiriq, ish natijalari va to‘lovlarni zamonaviy aloqa vositalari (dastlab — faks, pochta xabarlari, hozirgi kunda esa asosan — internet).

Tarixi

Masofadan ishlovchi xodim ofisga bog‘lanib qolmaydi

Masofaviy ish konsepsiyasini amerikalik Jek Nilles ishlab chiqqan.

Aynan 1972-yilda u xodimlarni albatta ofisda ushlab turish shart emasligi, chunki zamonaviy aloqa vositalari ular o‘rtasidagi masofaviy muloqotni ta’minlashi mumkinligi haqidagi g‘oyani ilgari surdi. O‘z nazariyasini amalda sinash uchun u Janubiy Kaliforniya universitetida tajribalar o‘tkazdi. Ularning natijalariga asoslanib hisobot tayyorladi va AQShning Milliy fan jamg‘armasidan mablag‘ oldi. Hukumat vakillari masofaviy ish shaharlar uchun dolzarb bo‘lgan transport muammolarini hal qilishga yordam berishini ko‘rib, ushbu g‘oyani rivojlantirishga qiziqish bildirishdi. Mehnatni tashkil etishning yangi usuli bunday muammolarni hal etish bilan birga olis qishloq hududlari aholisini ham ish bilan ta’minlashi mumkin edi.

Keyin, 1979-yilda Jek Nillesning ishlari AQShning Iqtisodiy taraqqiyot bo‘yicha maxsus qo‘mitasi rahbari Frenk Shiff (Frank Schiff) e’tiborini tortdi. U olimning g‘oyalarini davom ettirib, yangi flexiplace — «moslashuvchan ish joyi» atamasini yaratdi. Mutaxassis The Washington Post gazetasida «Uyda ishlash benzinni tejaydi» (Working at Home Can Save Gasoline).

Jek Nilles «teleworking» va «telecommuting» tushunchalarini yaratdi. Ular «masofadan turib ishlash» degan ma’noni anglatadi. 1982-yilda teleish bo‘yicha birinchi milliy konferensiya o‘tkazildi. Uning tashkilotchisi Jil Gordon edi. O‘sha paytda u Johnson & Johnson kompaniyasining mehnat va xodimlarni boshqarish masalalari bo‘yicha sobiq maslahatchisi edi. Yana bir necha yil o‘tib, «Telecommuting Review» byulleteni tashkil etildi. Teleish 1980-yillarning boshida dastlab kichik miqyosda qo‘llanila boshladi. 1990-yillarning o‘rtalariga kelib esa u ko‘plab sohalarda tarqaldi.

1991-yildan boshlab zarur texnika bilan jihozlangan maxsus teleish markazlari tashkil etila boshladi. Bunday telemarkazlarga ish beruvchisi masofaviy ishga qarshi bo‘lmagan barcha xodimlar kelishi mumkin edi. Merilend shtatidan saylangan demokrat kongressmen Tom Makmillen 1992-yilda federal telemarkazlar tashkil etishga oid qonunchilik loyihasini ishlab chiqdi, ammo loyiha qo‘llab-quvvatlanmadi. Biroq boshqa kongressmenlar bu g‘oyani amalga oshira oldilar. Virjiniya shtatida birinchi federal telemarkaz ochildi. 1993—1994-yillarda esa shu shtatda va Merilendda yana bir nechta markaz ish boshladi.

1994-yilda masofaviy ishni ommalashtirish va rivojlantirish uchun «Teleishla, Amerika!» harakati boshlandi.

1999-yilda federal agentlik va idoralarga teleish dasturlarini tashkil etish uchun kamida 50 ming dollar sarflash huquqini beruvchi qonun hujjatlari qabul qilindi. 1999-yilda kongressmen Vulf masofaviy xodimlari bor korxonalarga moliyaviy imtiyozlar berish haqidagi qonun loyihasini muhokamaga kiritdi.

«The Dieringer Research Group» tadqiqotlariga ko‘ra, 2006-yilda AQShda kamida oyiga bir marta masofadan turib ishlaydigan xodimlar soni 12,4 million kishini tashkil qilgan. 2008-yilga kelib ularning soni 17,8 million kishiga yetgan. Ushbu tadqiqot natijalariga asoslanib, AQShdagi barcha ish bilan bandlarning taxminan 11 % i 2008-yilda masofadan ishlagan, degan xulosaga kelish mumkin. Uyida ishlaydigan tadbirkorlarni ham qo‘shganda, AQShda masofadan ishlovchilar soni 2008-yilda jami 33,7 million kishini tashkil etgan.

Masalan, Yevropa Ittifoqida xodimlarning taxminan 10 % i 2015—2016-yillarda vaqti-vaqti bilan masofadan ishlagan, 5 % i muayyan ofisga biriktirilmagan, 3 % i esa har kuni uyidan turib masofadan ishlagan. Bunday xodimlar ulushi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar Daniya, Shvetsiya va Niderlandiya.

2020-yilda COVID-19 pandemiyasi uyda turib ishlashning rivojlanishiga turtki berdi. Masalan, 2020-yil kuzida Rossiyada mehnatga layoqatli aholining taxminan 6,5 % i masofaviy tartibda ishlagan. AQShda esa 2020-yil yozidagi ma’lumotlarga ko‘ra, haftasiga kamida 5 kun masofadan ishlaydigan xodimlar ulushi 17 % dan 44 % gacha oshgan.

Bugungi kunda masofaviy ish

Rossiyada masofaviy ish

Aynan internetning paydo bo‘lishi va rivojlanishi bilan masofaviy aloqa imkoniyatlari ancha kengaydi, axborot va intellektual mehnat natijalarini almashish ancha osonlashdi. Bugungi kunda masofaviy ish imkoniyatlaridan frilanserlar keng foydalanmoqda. Ular internet orqali dunyoning turli hududlaridan buyurtmachilar topadi, loyihalarni bajaradi va to‘lovlarni elektron to‘lov tizimlari orqali onlayn qabul qiladi.

Veb-saytlar orqali daromad topish ham keng tarqalgan: havolalar sotish, reklama maqolalari, bannerlar yoki mediareklamalarni joylashtirish. Uzoq vaqtdan beri faoliyat yuritayotgan, noyob kontentga boy va tashrif buyuruvchilari ko‘p bo‘lgan axborot saytlarining egalari bu borada ustunlikka ega.

Quyidagi masofaviy xizmatlar ham keng tarqalgan: tarjimonlik (jumladan, matnni adabiy tahrirlash), kontent-menejerlik, kopirayting, rerayting.

Ko‘plab rassomlar va dizaynerlar masofadan ishlaydi: ular illyustratsiya va veb-dizayn bo‘yicha buyurtmalar bajaradi. Shuningdek, quyidagi turdagi dizayn ishlarini ham amalga oshiradi: korporativ dizayn, mahsulotlar dizayni, tashqi reklama, logotiplar.

Masofaviy ish ko‘proq o‘zini o‘zi tashkil etish va rag‘batlantirishni talab qiladi, chunki ofisdagi ishdan farqli ravishda, xodimni intizomga chorlaydigan tashqi muhit yo‘q. Bundan tashqari, yon-atrofda suhbatlashadigan hamkasblar ham bo‘lmaydi. Odatda masofaviy ish uchun kamroq haq to‘lanadi. Masofaviy ish eng avvalo tajribali mutaxassislarga mos keladi; ish faoliyatini endi boshlayotganlar uchun masofaviy format ofisda ishlashga qaraganda unchalik muvaffaqiyatli bo‘lmasligi mumkin.

Onlayn karyera

Bugun onlayn ishni internet va muqobil bandlik sohasining rivojlanishidagi tabiiy bosqich deb ishonch bilan aytish mumkin.

Onlayn karyeraning afzalliklari:

  • maqsad va vazifalarni mustaqil rejalashtirish;
  • rivojlanish imkoniyatlarining yuqori chegarasi yo‘qligi;
  • masofadan ta’lim olish imkoniyati;
  • nogironligi bo‘lgan shaxslar va ruhiy buzilishlarga ega kishilarni ish bilan ta’minlash imkoniyati.

Onlayn karyera mas’uliyatdan qo‘rqadigan va o‘z faoliyatini mustaqil tashkil eta olmaydigan kishilarga mos kelmaydi. Bundan tashqari, bandlikning ushbu shakli oilaviy munosabatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Uning yuqori raqobat, xizmatlar narxining pastligi hamda huquqiy tartibga solishdagi muammolar kabi ijtimoiy-iqtisodiy xatarlari ham mavjud.

Xatar

Uyda ishlash xodim uchun vijdonsiz ish beruvchi tomonidan aldanish xavfini tug‘diradi. Firibgarlik sxemalari 2020-yilgacha keng tarqalgan edi. Pandemiya 2020-yilda boshlanishidan oldin uyda ishlash haqidagi ko‘plab takliflardan maqsad mehnat munosabatlarini yo‘lga qo‘yish emas, balki xodimni aldash va ish natijasini haq to‘lamasdan qo‘lga kiritish bo‘lgan. Ko‘pincha firibgarlik ish boshlash imkoniyati uchun to‘lov undirish yoki firibgar daromad keltiradi deb ishontirgan biror narsani undan sotib olishga majburlashdan iborat bo‘ladi.

Masofaviy ishning huquqiy tartibga solinishi

Aynan 2013-yildan boshlab Rossiyada masofaviy ishni tartibga soluvchi qoidalar mavjud. Mehnat shartnomasi bu holatda qog‘ozda tuzilmasdan, elektron imzo yordamida imzolanishi yoki yozma shaklda rasmiylashtirilib, pochta orqali buyurtma xat bilan yuborilishi mumkin.

Ushbu Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksiga ko‘ra, masofaviy ish «distansion ish» deb yuritiladi.

2019-yil dekabrida Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksiga masofadan ishlaydigan xodimlar va ish beruvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi o‘zgartirishlar kiritildi.