
Spektrofotometr (lotincha spectrum — ko‘rinadigan narsa, ko‘rish, qadimgi yunoncha φῶς, qaratqich kelishigi φωτός — yorug‘lik va μετρέω — o‘lchayman) — ikki optik nurlanish oqimlarining nisbatini o‘lchashga mo‘ljallangan asbob; ulardan biri — tekshirilayotgan namunaga tushadigan oqim, ikkinchisi esa namuna bilan u yoki bu tarzda o‘zaro ta’sirlashgan oqimdir. Turli to‘lqin uzunliklarida optik nurlanishni o‘lchash imkonini beradi. Natijada oqimlar nisbatining spektri hosil bo‘ladi.
Spektrofotometr — spektrofotometriyada qo‘llaniladigan asosiy asbobdir. Odatda nurlanishning o‘tkazish yoki qaytarish spektrlarini o‘lchash uchun ishlatiladi.
Tuzilishi
Rasmlarda spektral tavsifi ma’lum bo‘lgan ishchi standartga nisbatan namunaning spektral aperturaviy qaytarish koeffitsiyentini o‘lchaydigan spektrofotometrlarning ikkita asosiy sxemasi keltirilgan. monoxromatorni namunadan yoki standartdan qaytgan yorug‘lik dastasiga joylashtirish, yoxud monoxromatordan keyin namunani va standartni monoxromatik nurlanish bilan yoritish mumkin.
O‘lchash tavsiflari va aniqligini yaxshilash uchun zamonaviy spektrofotometrlarda ikkilangan monoxromatorlardan ham foydalaniladi.
Ikki nurli spektrofotometr

Bu turdagi asboblarda yorug‘lik manbasidan chiqqan bitta nur monoxromatordan o‘tadi va keyin ikkita nurga ajraladi. Nurlardan biri etalon nur hisoblanadi, ikkinchisi esa namuna orqali o‘tkaziladi. Etalon va namuna nurlarini qabul qiluvchi fotodetektorlardan olingan signallar ma’lumotlarni qayta ishlash sxemasida ayiriladi. Bunday yondashuvda yorug‘lik manbai intensivligining o‘zgarishi, kyuvetalar va spektrofotometrning boshqa optik elementlaridagi yutilish polosalari o‘lchash aniqligiga ta’sir qilmaydi. Ikki nurli asboblar yordamida qiyosiy o‘lchashlar osonroq va barqarorroq, biroq bir nurli asboblar kattaroq dinamik diapazonga ega, tuzilishi jihatidan esa soddaroq va ixchamroq.
Tuzilish sxemalari
Spektrofotometrlarni yaratishning ikki usuli mavjud: ponasimon plastinka ko‘rinishidagi sxema va yorug‘lik nurlanishini qabul qilishda geterodin sxemasidan foydalanish.[manba 1551 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Ponasimon plastinka ko‘rinishidagi spektrofotometr
Spektrofotometr ponasimon plastinka shaklida tayyorlanadi: uning bir yuzasiga yorug‘likni qisman o‘tkazadigan yupqa qatlam, ikkinchi yuzasiga esa yorug‘lik nurlanishini qisman o‘tkazadigan qaytaruvchi qoplama surtiladi.
Spektrofotometrning ishlash prinsipi turg‘un yorug‘lik to‘lqinining interferensiya chiziqlarini qayd etishga asoslangan. Buning uchun interferensiya chiziqlari tizimining tasviri yorug‘likka sezgir chiziqli datchiklarga proyeksiyalanadi. Bunda signalni qayta ishlash usuli an’anaviy Furye-spektroskopiyasidan faqat o‘zgartiriladigan signallar vaqt chastotasiga emas, balki fazoviy chastotaga tegishli ekani bilan farq qiladi.
Spektrofotometr kogerent bo‘lmagan yorug‘lik nurlanishiga nisbatan yuqori xalaqitbardoshlikka ega.
Yorug‘lik nurlanishini qabul qilishning geterodin sxemasi
Bu sxemada spektrofotometr birinchi lazerning nurlanish chastotasidan yorug‘lik urish chastotasiga farq qiladigan chastotada nurlanuvchi ikkinchi lazer bilan jihozlanadiYorug‘lik urish hodisasi nima?[aniqlashtirish]. Bunda ikkinchi lazer nurlanishi deyarli shu d davriga ega interferensiya chiziqlarini hosil qiladid nima?[aniqlashtirish], yupqa qatlamda esa aralashtirgichdagidek yorug‘lik urishlari yuzaga keladi. Olingan elektr signallari qayd etiladi va ikki o‘lchamli Furye almashtirishidan o‘tkaziladi.
Yorug‘lik filtrlari
Poligrafiyada qanday maqsadda?[aniqlashtirish]quyidagi yorug‘lik filtrlari ishlatilishi mumkin[manba 1551 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- POL — qutblantiruvchi filtr. Bo‘yoq qotgandan keyin taxminiy spektrni olish uchun ishlatiladi.
- D65 — D65 nurlanish manbasini taqlid qilish uchun qo‘llanadi.
- UV-cut — tarkibida fluoressent optik oqartirgichlar bo‘lgan qog‘ozlarning optik zichligini o‘lchashda qo‘llanadi.
- No — belgi ([qayerda?] ) yorug‘lik filtri yo‘qligini bildiradi. Odatda[aniqlashtirish] spektrofotometrni changdan himoya qiluvchi shaffof shisha ishlatiladi.
Nurlanish manbalari
Asosiy nurlanish manbalari quyidagilardir[manba 1551 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- A (cho‘g‘lanma lampaning yorug‘ligi, 2856 К)
- С (bilvosita quyosh nuri, 6774 К)
- D (kunduzgi yorug‘lik, 5000 К)
- D65 (kunduzgi yorug‘lik, 6500 К)
- F11 (Philips TL84 lampasi chiqaradigan tor diapazonli lyuminessent nurlanish; bu qanday lampa?[aniqlashtirish])
Optik sxema
O‘lchash geometriyasi
Xalqaro yoritish komissiyasi tomonidan qaytarish spektrini o‘lchash uchun 4 xil geometriya tavsiya etilgan:
- 45/0 (namuna bir yoki bir nechta yorug‘lik dastasi bilan yoritiladi; ularning o‘qlari namuna sirtiga tushirilgan normal bilan 45±5° burchak hosil qiladi).
- 0/45 (namuna yorug‘lik dastasi bilan yoritiladi; uning o‘qi namuna sirtiga tushirilgan normal bilan ko‘pi bilan 10°).
- D/0 (namuna integrallovchi sfera yordamida diffuz tarzda yoritiladi. Integrallovchi sferaning diametri ixtiyoriy bo‘lishi mumkin, bunda teshiklarning umumiy maydoni sferaning ichki qaytaruvchi sirti maydoniga nisbatan ko‘pi bilan 10 % ni tashkil qilishi mumkin).
- 0/D (namuna yorug‘lik dastasi bilan yoritiladi; uning o‘qi namuna sirtiga tushirilgan normal bilan ko‘pi bilan 10° burchak hosil qiladi. Qaytgan oqim integrallovchi sfera yordamida yig‘iladi).
Asosiy o‘lchash geometriyalarining modifikatsiyasi
Yuqori yaltiroqlikka ega materiallarning ko‘zgusimon tarkibiy qismini istisno qilish uchun yorug‘lik qabul qilgich normalga nisbatan 8° burchak ostida joylashtiriladi, uning qarama-qarshi tomoniga esa normalga nisbatan simmetrik tarzda yaltiroqlikni bartaraf etuvchi moslama o‘rnatiladi. Ushbu moslama tufayli 8° burchak ostida namunaga tushmaydigan yorug‘lik qabul qilgich yo‘nalishida ko‘zgusimon tarzda qaytmaydi. Shuning uchun namunadan qaytgan oqim faqat diffuz yorug‘likdan iborat bo‘ladi. Bunday holda o‘lchash geometriyasi D/8. Agar ko‘zgusimon tarkibiy qism hisobga olinsa, bunday geometriya D/8:i (moslama yopiq holatda) deb belgilanadi. Agar u o‘chirilgan bo‘lsa, o‘lchash geometriyasi D/8:е (moslama ochiq holatda) deb belgilanadi.
Qo‘llanilishi
Spektrofotometrlar to‘lqin uzunligining turli diapazonlarida — ultrabinafshadan tortib infraqizilgacha ishlashi mumkin. Shunga qarab, asboblarning vazifasi ham farq qiladi.
Quyidagi sohalarda qo‘llanadi: kolorimetriyada va spektral tahlilda.
Spektrofotometrlarning poligrafiya sohasidagi asosiy vazifasi — chop etish jarayonlarini aniq chiziqlashtirish va kalibrlashdir. Spektrofotometrlar yuqori sifatli ICC-profillarini.
Texnik xususiyatlari
- Spektral ajratuvchanlik — spektrofotometrda tekshirilayotgan namunaga yo‘naltiriladigan optik nurlanish spektrining eng kichik mumkin bo‘lgan kengligi. To‘lqin uzunligi birliklarida ifodalanadi.
- Spektral ajrata olish qobiliyati — o‘lchamsiz kattalik bo‘lib, nurlanish to‘lqin uzunligining shu to‘lqin uzunligidagi spektral ajratuvchanlikka nisbatiga teng.
- Spektral diapazon — spektrofotometr ishlay oladigan to‘lqin uzunliklari oralig‘i. Poligrafiyada aksariyat hollarda 380 dan 730 nm gacha bo‘lgan ko‘rinadigan diapazondagi yorug‘lik nurlanishi spektri baholanadi. Ayrim hollarda nurlanishning ultrabinafsha va infraqizil tarkibiy qismlarini ham baholash zarur bo‘ladi. Spektrofotometrlar faqat nurlanish spektrini o‘lchaydi. Boshqa barcha xususiyatlar spektral ma’lumotlar asosida aniqlanadi.
- Asboblararo muvofiqlik — bu bir xil namunani etalon va tekshirilayotgan asboblarda o‘lchash natijasida olingan qiymatlar tarqalishidir.
- Takrorlanuvchanlik bir xil namunalarni ayni asboblar yordamida bir necha marta o‘lchashda bir xil operatorlar tomonidan bajarilgan o‘lchovlarning aniqligini belgilaydi.
Havolalar
Vikimedia Commons saytida spektrofotometr mavzusiga oid mediafayllar mavjud: Spektrofotometr

