
Neytrino astronomiyasi — astronomiyaning Yerdan tashqaridagi manbalardan keladigan neytrino nurlanishini o‘rganish orqali koinotdagi jarayonlar haqida ma’lumot oladigan bo‘limidir.
Tavsif
Bir nechta neytrinoni aniqlash usullari (ingl.[ingl.]) mavjud. Ular kuchsiz o‘zaro ta’sir orqali yuzaga keladigan neytral kuchsiz tok (Z0-bozon almashinuvi) yoki zaryadlangan kuchsiz tok (W+, W− bozonlari almashinuvi) hodisalariga asoslanadi. Xususan, ssintillyatsion detektorlar (suvdagi protonlar ishtirokida kechadigan teskari beta-parchalanish jarayonida protonlarning elektron antineytrino ta’siridagi o‘zgarishini aniqlash; tajribalar: KamLAND, Borexino), radiokimyoviy usullar (atom yadrosi elektron neytrinoni tutib olishi va elementlarning transmutatsiyasi qayd etilishi: xlor-37 ning argon-37 ga aylanishi, Homestake Mine; galliy-71 ning germaniy-71 ga aylanishi, SAGE[ingl.], GALLEX, GNO ; molibden-98 ning texnetsiy-98 ga aylanishi, Henderson), Cherenkov detektorlari (muhitda yorug‘likning shu muhitdagi tezligidan tezroq harakatlanuvchi zarralar chiqaradigan Cherenkov nurlanishini qayd etish: elektron neytrinolarning elektronlarda sochilishi, KAMIOKANDE va SUPERKAMIOKANDE; myuon neytrinolari bilan o‘zaro ta’sir natijasida hosil bo‘ladigan myuonlarni izlash, ANTARES, NESTOR, BDUNT; shuningdek, SNO, AMANDA, IceCube), radiodetektorlar, kalorimetrlar (Soudan2, Frejus).
Rossiyada, Elbrus tog‘i yaqinida, shuningdek, Baxmut (Artyomsol; Ukraina) tuz konlarida Rossiya Fanlar akademiyasi Yadro tadqiqotlari institutining neytrino rasadxonalari faoliyat yuritadi. Baksan neytrino teleskopi tog‘ yonbag‘ri ostida, dengiz sathidan 1700 m balandlikda va shtolnya kirishidan 550 m masofada joylashgan. Teleskop 16 × 16 × 11 m o‘lchamli to‘rt qavatli inshoot bo‘lib, to‘rtta vertikal va to‘rtta gorizontal tekislikdan iborat. Bu tekisliklar ssintillyatsion detektorlar bilan qoplangan. Shu yerda o‘tkazilgan tajriba — SAGE[ingl.]. Artyomovsk ssintillyatsion detektori (ASD) Soledar shahridagi tuz konida 100 m dan ortiq chuqurlikda joylashgan. U SSSR Fanlar akademiyasi Yadro tadqiqotlari institutining yuqori energiyali leptonlar va neytrino astrofizikasi bo‘limida 1969 yilda Galaktikadagi kollapsga uchrayotgan yulduzlardan keladigan antineytrino oqimlarini, shuningdek, energiyasi 1013 eV gacha bo‘lgan kosmik nurlar myuonlarining spektri va o‘zaro ta’sirlarini o‘rganish uchun yaratilgan. Detektorning o‘ziga xos jihati — boshlang‘ich energiyasi 100 GeV bo‘lgan elektromagnit jala uzunligiga yaqin o‘lchamli 100 tonnalik ssintillyatsion bakdir.
O‘z turidagi barcha qurilmalar orasida eng katta va eng aniq neytrino detektori — Szyanmen yerosti neytrino rasadxonasi bo‘lib, u 2025 yilda ish boshlagan.
Adabiyotlar
- F. Xaltsen, D. Xuper, Yuqori energiyali neytrino astronomiyasi: kosmik nurlar bilan bog‘liqligi / «Fizikadagi taraqqiyot haqida hisobotlar» (Reports on Progress in Physics), 2002 (ingl.)
- Neytrino astronomiyasi / V. S. Berezinskiy // Kosmos fizikasi: Kichik ensiklopediya / Tahrir hay’ati: R. A. Sunyayev (bosh muharrir) va boshq. — 2-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 421—428. — 70 000 nusxa.
Havolalar
- Yuqori energiyali neytrino astronomiyasi: va’da qilingan zaminning ilk shu’lasi «Fizika fanlari yutuqlari» (UFN) 184 510—523 (2014) DOI: 10.3367/UFNe.0184.201405e.0510 (ingl.)
- 10.3.3 Neytrino teleskoplarining holati / Jingchuan Cheng, «Astronomik teleskoplarni loyihalash tamoyillari» (The Principles of Astronomical Telescope Design) — Springer, 2010, ISBN 978-0-387-88791-3 (ingl.)
- Neytrino fizikasi va astrofizika — IOS, 2012 ISBN 978-1-61499-173-1 (ingl.)
- Neytrino astronomiyasiga kirish Gavayi (ingl.)
- Nima uchun neytrino astronomiyasi ? Antares (ingl.)
- Albrext Karle, Yuqori energiyali neytrino astronomiyasi: tamoyillar, IceCube va undan keyingi istiqbollar // CERN (ingl.)
- Neytrino astrofizikasidagi taraqqiyot va istiqbollar 1995 (ingl.)
- Yuqori energiyali neytrino astronomiyasining istiqbollari 2006 (ingl.)