Kavkaz haqida

Kavkazning tabiiy xaritasi
Kavkazning kosmosdan ko‘rinishi
Kavkaz mintaqasining geosiyosiy xaritasi (2025)

Kavkaz — geografik hudud, asosan tog‘li o‘lka bo‘lib, Yevrosiyoda, yaʼni Sharqiy Yevropa tekisliginingjanubida, Yevropa va Osiyochegarasida joylashgan. U Rossiya, Gruziya, Ozarbayjon va Armanistonhamda bir qator qisman tan olingan davlatlarhududlarini qamrab oladi. G‘arbda Qora dengiz , sharqda esa Kaspiy dengizi bilan chegaralangan.

Kavkazning shimoliy chegarasi quyidagi joylar bo‘ylab o‘tadi: Kuma-Manich botig‘i, Azov dengizi va Kerch bo‘g‘ozi.

Kavkazning janubiy chegarasi sobiq SSSRning davlat chegarasi (hozirgi Gruziya, Armaniston va Ozarbayjonning Turkiya va Eronbilan janubiy chegaralari) bo‘ylab o‘tadi. Kavkazorti davlatlari hamda Rossiyaning Shimoliy Kavkaz federal okrugi, Krasnodar o‘lkasi va Adigeya Respublikasi hududlarining umumiy maydoni 440 ming km² ni tashkil etadi.

Tarixiy-geografik va iqtisodiy jihatdan Kavkaz anʼanaviy ravishda Shimoliy Kavkaz va Kavkazortihududlariga bo‘linadi. Shimoliy Kavkazga Kavkazoldi, Katta Kavkazning shimoliy yonbag‘ri, asosan suvayirg‘ich tizmasi bo‘ylab (sharqda Samurdaryosigacha), shuningdek Bosh Kavkaz tizmasining eng shimoli-g‘arbiy qismidagi janubi-g‘arbiy yonbag‘ri hamda anʼanaga ko‘ra Kavkazning Qora dengiz sohillari (Rossiyaning Qora dengiz sohillari , Psoudaryosigacha bo‘lgan hudud) kiradi. Biroq Bosh Kavkaz tizmasiga nisbatan u Kavkazortiga mansub bo‘lib, bu jihatdan Abxaziyaga o‘xshaydi).

Zamonaviy siyosiy geografiya (siyosiy-maʼmuriy bo‘linish) nuqtayi nazaridan Kavkaz hududi Rossiya — Shimoliy Kavkaz hamda qisman Samur daryosining o‘ng qirg‘og‘idagi Kavkazorti (Kavkaz Rossiyaning janubi va janubi-g‘arbida joylashgan), shuningdek Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya o‘rtasida bo‘lingan. Kavkazda qisman tan olingan davlatlar: Abxaziya Respublikasi va Janubiy Osetiyaham joylashgan. Turkiya ham o‘zining sharqiy hududlarini Kavkaz mintaqasiga kiritishni maʼlum asos bilan taʼkidlaydi.

Etimologiyasi

«Kavkaz» nomi (qadimgi yunoncha Καύκασος) ilk bor qadimgi yunon mualliflaridan Esxil (miloddan avvalgi VI—V asrlar) qalamiga mansub «Zanjirband Prometey» asarida va Gerodot (miloddan avvalgi V asrasarlarida uchraydi. Geograf Strabon ning Eratosten, miloddan avvalgi III asrga tayanib yozishicha, mahalliy aholi Kavkazni Kaspiydeb atagan. Bu esa atamaning chetdan kelganini bilvosita tasdiqlaydi: Καύκασος.

Hudud: Svanetiya

« Καύκασος » so‘zining kelib chiqishi nomaʼlum bo‘lib, tilshunoslar uning etimologiyasi borasida yakdil fikrga ega emas.

Qadimgi yunoncha Καύκασοςnomi 1909-yilda F. Zolmsen[nemischa] ilgari surgan farazga ko‘ra, protohind-yevropa tilidagi *kauk-o‘zagi bilan bog‘liq. Bu o‘zakdan, jumladan, gotcha hauhs «baland», litovcha kaukara «tepalik» va ruscha «kucha» so‘zlari kelib chiqqan; *kauko‘zagi esa o‘z navbatida hind-yevropa tilidagi *keuk / *kūko‘zagining tovush almashinuvi bosqichi bo‘lib, undan, jumladan, gotcha huhjan va ruscha «kichitsya» so‘zlari kelib chiqqan. Zolmsen nazariyasi Otto Shrader va Alfons Neringasarlarida ham aks etgan. Biroq sovet tilshunosi V. A. Nikonov Shrader va Neringning etimologiyasi dalillarga asoslanmaganini qayd etgan. Shu bois Καύκασος nomi qaysi hind-yevropa tilida paydo bo‘lgani va qanday so‘z yasash vositalari bilan shakllangani hanuz nomaʼlum.

Alber Yoris van Vindekens taklif qilgan etimologiya ham unchalik ishonarli emas: u oronim Καύκασοςhamda Bruttiydagi Κόκυνθος va pelasgcha κόκκυς· λόφος bilan protohind-yevropa tilidagi *gug-o‘zagini bog‘lagan. Undan litovcha gugà va gaögaras «cho‘qqi» so‘zlari kelib chiqqan. Litovcha gaögaras bilan xuddi shunday qiyosni Albert Jozef Karnua ham keltirgan.

Britaniyalik tilshunos Edrian Rum[inglizcha] bu so‘zning kelib chiqishini pelasgcha *kau- «tog‘» so‘zidan izohlagan. Biroq E. Rum oronimning ikkinchi qismi kelib chiqishini tushuntirmagan.

Dastlabki yunoncha atamani talqin qilish qiyinligi bois olimlar tog‘ nomining keyingi lotincha shakliga — skifcha tog‘ nomiga ham murojaat qilgan: Сrouсаsim (tushum kelishigi). Yana bir shakl — Croucasis (bosh kelishigi) — Solin, asarlarida uchraydi. Yozef Markvart uni qadimgi eroncha (skifcha) *χrohu «muz» va käsi «yaltiroq» so‘zlaridan kelib chiqqan deb izohlagan, yaʼni *χrohu-käsi «qor bilan tovlanadigan, muzdek yarqiraydigan» maʼnosida.

Paul Krechmeresa latishcha kruvesis «muzlama» va qadimgi yuqori nemischa (h)roso «muz» so‘zlariga tayanib, oronimni qadimgi yunoncha κρύος «muz» hamda boshqa tomondan qadimgi hindcha kā́çatē «yarqiraydi, nur sochadi» ( kāç «yarqiramoq, ko‘rinib turmoq» o‘zagidan) so‘zlari bilan qiyoslagan. Krechmer talqinida bu «muzning yarqirashi» degan maʼnoni anglatadi. A. I. Sobolevskiyning uni avestacha kahrkāsa «qirg‘iy» (so‘zma-so‘z «tovuqxo‘r») so‘zi bilan qiyoslashi unchalik muvaffaqiyatli emas.

Yu. V. Otkupshchikov ilgari taklif qilingan etimologiyalarning kamchiliklariga eʼtibor qaratgan. U avvalgi tadqiqotchilar faqat bitta toponimni ajratib olib o‘rganib, muammoning hududiy jihatini va mazkur nom mansub bo‘lgan so‘z yasalish tizimini butunlay eʼtibordan chetda qoldirganini taʼkidlagan. Shu bilan birga, Otkupshchikov Сrouсаsim shakli rim mualliflari tomonidan noto‘g‘ri o‘qilgan yoki buzib yozilgan lotincha Caucasimshakli bo‘lishi mumkinligini qayd etgan. U muallifning o‘z ifodasi bilan aytganda, Καύκασοςnomini «muzdek yarqirash» bilan izohlaydigan barcha hind va eron etimologiyalarini rad etib, Shrader va Nering talqiniga qaytgan.

M. A. Yuyukinning fikricha, Καύκασος toponimini «chaykalar tog‘i (qoyasi)» deb talqin qilish mumkin.

Bu so‘z rus tiliga yaqinda fransuzcha Caucase yoki nemischa Kaukasusdan o‘zlashgan. «O‘tgan yillar qissasi» (XII asr) qadimgi ruscha Кавкасийскыѣ горы shakli quyidagi tildan kelib chiqqan: o‘rta yunoncha Καυκάσια ὄρη (uning manbasi — qadimgi yunoncha Καύκασος).

Bundan tashqari, qadimgi yunonlar va rimliklar Kavkazni quyidagicha ham ataganlar: Hind tog‘lari (lotincha Indicus).

Tabiiy-geografik rayonlashtirish

Kavkaz faol zamonaviy Alp–Himolay harakatchan mintaqasi doirasida joylashgan. U zamonaviy faol tektonik harakatlar va xilma-xil tog‘ relyefi bilan ajralib turadi..

Kavkaz bo‘ynining tabiiy relyefi va o‘simlik qoplami, 1940-yil

Kavkazning geologik va geomorfologik tuzilishiga ko‘ra, uning hududida shimoldan janubga tomon Kavkazning asosiy tuzilma elementlariga mos keladigan to‘rtta yirik orografik mintaqa ajratiladi:

Kavkazoldi tekisligi Azov dengizidan Kaspiy dengizigacha 700—800 km uzunlikda keng mintaqa bo‘lib cho‘zilgan. Relyef xususiyatlariga ko‘ra uch qismga bo‘linadi: Azov–Kuban (Kuban–Azovbo‘yi) pasttekisligi, Stavropol qir-adiri va Terek–Kuma pasttekisligi. Stavropol qir-adiridan janubda Mineralniye Vodi atrofidagi alohida tog‘lar guruhi (Pyatigorye tog‘lari).

Elbrus

Katta Kavkaz tog‘ tizimi uzunligi bo‘ylab uch qismga bo‘linadi: G‘arbiy Kavkaz, Taman yarimorolidan Elbrusgacha (Kavkazning eng baland nuqtasi, 5642 m) asta-sekin balandlashadi; baland tog‘li Markaziy Kavkaz (Elbrus bilan Kazbekorasida) va Sharqiy Kavkaz, Kazbekdan Absheron yarimoroligachapasayib boradi. Markaziy qismda tog‘ tizimi juda tor, g‘arbiy va sharqiy qismlarda esa kengayadi. Uning shimoliy yonbag‘ri uzun va nishab, janubiy yonbag‘ri esa qisqa va tik. Katta Kavkazning o‘q qismida eng baland tizmalari — Bosh yoki Suvayirg‘ichva Yon tizma joylashgan bo‘lib, ularning cho‘qqilari 4–5 ming metrdan oshadi. Bosh Kavkaz tizmasi Shimoliy Kavkaz bilan Kavkazorti. o‘rtasini ajratadi. Kavkaz cho‘qqilari: Mijirgi (5025 m), Kazbek (5033 m), Jangi-Tau (5058 m), Shxara (5068 m), Pushkin cho‘qqisi (5100 m), Koshtantau (5152 m) — Alp tog‘larining — eng baland nuqtasi Monblan (4807 m)dan ham baland. Kavkazga yaqin besh ming metrdan baland cho‘qqilar — butun Kichik Osiyoning (eng baland nuqtasi Ararat(5165 m; mohiyatan Kavkazorti yassi tog‘ligiga tegishli) va Elburs tog‘ tizimidagi Demavend vulqoni (5604 m) — Kavkazning Dixtau (5204 m) va Elbrus (5642 m) cho‘qqilaridan pastroq. Katta Kavkazning besh ming metrdan oshuvchi cho‘qqilaridan ikkitasi — Kazbek va Shxara Gruziyachegarasida joylashgan. Qolganlarining barchasi Kabardin-Bolqoriyada (shu jumladan, Shxara).

Zrix, Dog‘iston

Katta Kavkazdan janubda Kavkazorti pastqamligi joylashgan. Uning g‘arbida botqoqlashgan Kolxida pasttekisligi , sharqida esa qurg‘oqchil Kura–Araks pasttekisligi va Alazan tekisligi mavjud. Bu pasttekisliklarni Lixi tizmasiLixi tizmasi ajratib turadi. U quyidagi tog‘ tizimlarini birlashtiradi: Katta Kavkaz va Kichik Kavkaz.

Kavkazorti pasttekisliklaridan janubda Kavkazorti yassi tog‘ligijoylashgan bo‘lib, u Kichik Kavkaz va Javakheti–Armaniston (Janubiy Kavkaz) yassi tog‘ligini o‘z ichiga oladi. Kichik Kavkaz 600 kilometrlik yoyni hosil qiladigan, balandligi 2000—2500 m bo‘lgan o‘rtacha balandlikdagi burmali tizmalardan tashkil topgan va ular tog‘lararo botiqlar. Eng baland nuqtasi — Gyamish tog‘i (3724 m). Bu tizmalar Armaniston yassi tog‘liginishimol va shimoli-sharqdan o‘rab turadi. Yassi tog‘lik chuqur platolarni yorib o‘tgan kanyonlarbilan parchalangan vulqon platolari hamda 1500—2000 m balandlikdagi tekisliklardan tashkil topgan. Ulardan yuqorida vulqon tizmalari ko‘tariladi; bu tizmalar 700—1200 m balandlikdagi tog‘lararo botiqlar bilan ajralgan. Armaniston hududidagi eng baland nuqta — Aragats tog‘i (4090 m).

Kavkazortining eng janubi-sharqiy qismida Talish tog‘larijoylashgan; ular Kichik Kavkaz tizimining davomi sanaladi. Ularni Kaspiy dengizidan Lenkoran pasttekisligiajratib turadi. Kichik Kavkaz va Talish tog‘lari Pont tog‘lari ( Kichik Osiyoning shimolida) bilan Elburs tizmasi ( Eron yassi tog‘liginingshimoliy chekkasidagi tog‘ zanjiri) o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘indir. Talish tog‘lari 2494 metrgacha ( Kyumyurkoytog‘i) ko‘tariladigan uchta bo‘ylama o‘rtacha balandlikdagi tizmadan iborat bo‘lib, ular tor qirg‘oqbo‘yi Lenkoran pasttekisligitomon asta-sekin pasayadi. Bu pasttekislik butun Kaspiy dengizi sohillarisingari Jahon okeani sathidan 28 m pastda joylashgan.

Tog‘larning ko‘tarilishi (yiliga 1,5 sm gacha) va pasttekisliklarning cho‘kishi (yiliga 2—6 mm) Kavkazdagi yuqori seysmik faollikni (10 ballgacha), ayniqsa Armaniston yassi tog‘ligining shimoli-g‘arbida belgilab beradi. (So‘nggi halokatli zilzila u yerda 1988-yildasodir bo‘lgan.) Tog‘larda muzliklar, qor ko‘chkilari, sel oqimlari, shuningdek yer ko‘chkilari va tosh qulashlarifaol kuzatiladi. Tekisliklarda eroziya, suffoziya va botqoqlanish jarayonlari xosdir. Ayniqsa Katta Kavkazda karst g‘orlari ko‘p (Yangi Afon g‘ori, Vorontsov g‘orlar tizimi, Snejnaya g‘or jarligi (dunyodagi eng chuqur g‘orlardan biri, 1370 m), Lagonaki karst platosi).

Paleogeografiya

Aholisi

Antropologik tiplari

Dog‘istonliklar

Yevropoid irq:

Xalqlar

Kavkaz mintaqasidagi etnolingvistik guruhlar

Kavkaz hududida o‘ziga xos madaniyat va alohida tillarni yaratgan 50 tagacha xalq yashaydi. Hozirgi Kavkazda kelib chiqishi jihatidan kavkazlik bo‘lmagan, turli davrlarda bu yerga kelib joylashgan xalqlar ham istiqomat qiladi. Jumladan, ruslar, ukrainlar, kurdlar, ossuriylar, yunonlar, tatarlar, yahudiylar va boshqalar shular jumlasidandir.

Kavkaz xalqlari tiliga ko‘ra 3 ta asosiy guruhga bo‘linadi:

Din

Asosiy dinlar — xristianlik: sharqiy pravoslavlik (Rus va Gruzin cherkovlari), qadimgi sharqiy pravoslavlik (Arman apostol cherkovi), nestoriylik (Sharq Ossuriya cherkovi) va islom (asosan sunniylik va shialik). Yahudiylik (ashkenazlar, laxluxlar, gruzin va tog‘ yahudiylari) hamda yezidiylik (kurdlar-yezidlarvakillari ham bor. Anʼanaviy eʼtiqodlar ham, odatda, jahon dinlaridan biri bilan birga saqlanib qolgan.

Tarix

So‘nggi antik davrdan o‘rta asrlargacha

Aleksandr Makedonskiy davlati. Miloddan avvalgi IV asr

Kavkaz hududi ko‘p asrlar davomida ushbu strategik mintaqani nazorat qilishga intilgan yirik davlatlar (imperiyalar) o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar maydoni bo‘lib kelgan. Ikki dunyo — Yevropa va Osiyoniajratib turuvchi bu ulkan mintaqa ko‘plab afsonalar, rivoyatlar va dostonlar bilan bog‘liq.

Miloddan avvalgi I ming yillikda Qora dengizning shimoliy sohillarida quyidagi xalqlar yashagan: skiflar, savromatlar, sarmatlar, qadimgi yunonlar.

Ilk o‘rta asrlardan boshlab Kavkazoldida turkiy xalqlar va ularning siyosiy tuzilmalari paydo bo‘lgan. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi: xunnlar, Buyuk Bulg‘oriya, Xazar xoqonligi, bijanaklar, Oltin O‘rda, Qrim xonligi, Usmonli imperiyasi, Safaviylar.

Qadimgi yunonlar Kavkaz bilan miloddan avvalgi VI asrda Dioskuriadakoloniyasi tufayli tanishgan. Koloniya Kolxidadajoylashgan bo‘lib, uning dengiz sohili — Qora dengizning sharqiy sohilidir..

Ioniyalik geograflarning tasavvuriga ko‘ra, Kavkaz Yerning sharqiy chekkasida joylashgan.

Kavkazortining bir qismi Urartu davlati shakllangan hududga — Armaniston yassi tog‘ligigakirgan. miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi choragida Urartu Old Osiyodavlatlari orasida yetakchi mavqega ega bo‘lgan. Argishti I hukmronligi davrida, miloddan avvalgi 786—764-yillarda Argishtixinili shahri (hozirgi Armanistondagi Armavir yaqinida) barpo etilgan. U uzoq vaqt Urartuning yirik maʼmuriy markazi bo‘lib qolgan. Shuningdek, hozirgi Erebuni Yerevanhududida ham shahar qurilgan. Erebuni qalʼasidan Urartu qo‘shinlari keyinchalik yurishlar qilish uchun foydalangan. Ular Sevan ko‘li atrofiga yurish qilgan, shuningdek quyidagi vodiyni himoya qilgan: Ararat vodiysi.

Miloddan avvalgi V—IV asrlarda forslar Kavkazortiga harbiy yurish uyushtirgan.

Miloddan avvalgi IV asrda Kavkazning janubiy qismi quyidagi hukmdor imperiyasi tarkibida bo‘lgan: Aleksandr Makedonskiy.

Miloddan avvalgi I asrdan Kavkazorti Rim imperiyasi protektorati ostida bo‘lgan.

Kavkaz va Kavkazorti xaritasi (1544—1545-yillar)

Keyinchalik Kavkazorti hududini Vizantiya imperiyasi va Fors davlatibo‘lib olgan. VII asrda Arab xalifaliginingKavkazortiga yurishlari boshlangan. XIII asr boshlaridan Kavkaz mo‘g‘ul-tatarlar hukmronligi ostida bo‘lgan. Keyingi asrlarda Kavkazorti Fors davlati va Usmonli imperiyasio‘rtasidagi kurash maydoniga aylangan. Rossiya davlatining Kavkazda faol kengayishi ushbu davlat parchalanganidan keyin boshlangan: Oltin O‘rda.

Kavkazning tarixiy davlatlari

Armaniston — Buyuk Tigran davrida
1000-yilgi Kavkaz va Kavkazorti
Xaritada Sharqiy Armaniston (Armenia orientalis), 1740-yil.
Albaniya, Iberiya, Kolxida, Armaniston, Mesopotamiya, Bobil va Ossuriya hamda qo‘shni mintaqalar. Karl fon Shpruner. 1863-yilgi xarita.
Kolxida, Iberiya, Albaniya va qo‘shni davlatlar, 1770-yil.
Buyuk Tamara davridagi Gruziya
Rim imperiyasitarkibidagi Kavkaz, milodiy 114—117-yillar.
Kavkazorti va Eron Ozarbayjonining xonliklari, XVIII asr o‘rtalari — XIX asr boshlari.
Davlat Geografik joylashuvi Mavjud bo‘lgan davri
Urartu qisman Kavkazorti miloddan avvalgi 890—590-yillar
Midiya qisman Kavkazorti miloddan avvalgi 670—550-yillar
Ahamoniylar davlati qisman Kavkazorti miloddan avvalgi 550—330-yillar
Skiflar podsholigi Kavkazorti miloddan avvalgi VII—VI asrlar
Yervandiylar Armanistoni qisman Kavkazorti miloddan avvalgi 590—189-yillar
Sindika Shimoliy Kavkaz miloddan avvalgi 520—380-yillar
Kolxida Kavkazorti miloddan avvalgi V—II asrlar
Bosfor podsholigi Shimoliy Kavkaz miloddan avvalgi 480-yil — milodiy VI asr
Buyuk Armaniston qisman Kavkazorti miloddan avvalgi 190-yil — milodiy 428-yil
Iberiya Kavkazorti miloddan avvalgi II asr — 537-yil
Kavkaz Albaniyasi Kavkazorti va Shimoliy Kavkaz miloddan avvalgi I asr — milodiy X asr
Abazgiya Kavkazorti I asr — 786-yil
Zixiya (Cherkasiya) Shimoliy Kavkaz I asr — 1864-yil
Egrisi (Lazika) Kavkazorti II—VI asrlar
Marzpanlik Armaniston qisman Kavkazorti 428—637-yillar
Alaniya Shimoliy Kavkaz VI asr — 1239-yil
Rutul erkin jamiyati Shimoliy Kavkaz VII asr — 1839-yil
Dog‘istondagi xunnlar podsholigi Shimoliy Kavkaz V—XI asrlar
Lakz Kavkazorti va Shimoliy Kavkaz VI—XIV asrlar
Jidan Shimoliy Kavkaz IX-XI asrlar
Sarir Shimoliy Kavkaz VI—XI asrlar
Zirixgeran Shimoliy Kavkaz VI — XV asrlar
Armaniston amirligi qisman Kavkazorti 637—886-yillar
Xazar xoqonligi qisman Shimoliy Kavkaz 650—969-yillar
Abxaziya podsholigi Kavkazorti 786—1008-yillar
Ereti Kavkazorti 787—959-yillar
Kaxetiya Kavkazorti 787—1104-yillar
Qaytag‘ utsmiyligi Shimoliy Kavkaz VI asr — 1820-yil
Tao-Klarjeti Kavkazorti 813—1008-yillar
Dzurdzuklar Shimoliy Kavkaz VIII—XI asrlar
Shandan Shimoliy Kavkaz VIII — XI asrlar
Qaziqumuq shamxalligi Shimoliy Kavkaz VIII—XVII asrlar
Armaniston podsholigi qisman Kavkazorti 860—1045-yillar
Shirvonshohlar davlati Kavkazorti 861—1500-yillar
Hoshimiylar Shimoliy Kavkaz 869—1075-yillar
Salloriylar qisman Kavkazorti 916—1090-yillar
Shaddodiylar Kavkazorti 951—1174-yillar
Tashir–Dzoraget podsholigi Kavkazorti 978—1118-yillar
Syunik podsholigi Kavkazorti 987—1170-yillar
Kars podsholigi Kavkazorti X—XI asrlar
Tmutarakan knyazligi Shimoliy Kavkaz X—XII asrlar
Xachen knyazligi Kavkazorti X—XVI asrlar
Gruziya podsholigi Kavkazorti 1008—1492-yillar
Avar xonligi Shimoliy Kavkaz XII asr — 1864-yil
Samsxe-Saatabago Kavkazorti 1268—1628-yillar
Sheki davlati Kavkazorti 1384—1551-yillar
Kartli podsholigi Kavkazorti 1490—1762-yillar
Kaxetiya podsholigi Kavkazorti 1490—1762-yillar
Imeretiya podsholigi Kavkazorti 1490—1811-yillar
Ilisu sultonligi Shimoliy Kavkaz 1562—1844-yillar
Xams Kavkazorti XVI—XVIII asrlar
Endirey knyazligi Shimoliy Kavkaz XVI-XIX asrlar
Mehtuli xonligi Shimoliy Kavkaz XVI asr — 1867-yil
Utamish sultonligi Shimoliy Kavkaz XVI asr — 1722-yil
Safaviylar Eroni qisman Kavkazorti XVII—XVIII asrlar
Qaziqumuq xonligi Shimoliy Kavkaz 1642—1860-yillar
Tarki shamxalligi Shimoliy Kavkaz 1642—1867-yillar
Quba xonligi Kavkazorti 1680—1810-yillar
Boku xonligi Kavkazorti 1718—1806-yillar
Ganja xonligi Kavkazorti 1747—1804-yillar
Talish xonligi Kavkazorti 1747—1813-yillar
Sheki xonligi Kavkazorti 1747—1819-yillar; 1826-yil
Naxichevan xonligi Kavkazorti 1747—1828-yillar
Qorabog‘ xonligi Kavkazorti 1747—1822-yillar
Yerevan xonligi Kavkazorti 1747—1828-yillar
Shirvon xonligi Kavkazorti 1748—1820-yillar
Kartli–Kaxetiya podsholigi Kavkazorti 1762—1801-yillar
Rossiya imperiyasi Kavkazorti va Shimoliy Kavkaz 1801—1917-yillar
Kavkazorti Demokratik Federativ Respublikasi Kavkazorti 1918-yil
Gruziya Demokratik Respublikasi Kavkazorti 1918—1921-yillar
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Kavkazorti 1918—1920-yillar
Birinchi Armaniston Respublikasi Kavkazorti 1918—1920-yillar
Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Kavkazorti va Shimoliy Kavkaz 1921—1991-yillar
Checheniston Ichkeriya Respublikasi Shimoliy Kavkaz 1991—2003-yillar

Rossiya va Kavkaz

XVI—XVIII asrlar

Rossiya davlatining janubiy va janubi-sharqiy chegaralari XV asr oxiridan boshlab ko‘p sonli ko‘chmanchi xalqlar yashagan ulkan dasht hududlaridan iborat bo‘lgan. Bu xalqlar rus shaharlari va qishloqlariga doimiy xavf tug‘dirgan. Mazkur hudud Oltin O‘rda, — parchalangach paydo bo‘lgan Astraxan va Qrim xonliklarigategishli edi. Janubdagi tabiiy chegaralar — Kavkaz tog‘lari, Qora va Kaspiy dengizlariga chiqish hamda chegara hududlarida barqarorlikni taʼminlash Rossiyaning o‘z xavfsizligi kafolati deb qaralgan.

Kavkaz mintaqasi Rossiya davlati uchun favqulodda muhim geostrategik mavqega ham ega edi: aynan shu yer orqali Yevropani Markaziy Osiyo bilan bog‘lagan savdo va transport yo‘llari, jumladan Volga–Kaspiy yo‘li o‘tgan. Rossiyaning tatar xonliklariga qarshi kurashi Fors davlati va Usmonli imperiyasining Kavkazda o‘z hukmronligini o‘rnatishga intilishi kuchaygan davrga to‘g‘ri kelgan. XV asr o‘rtalarigacha Vizantiyaning katta qismini bosib olgan usmonli turklar Qrim va Shimoli-g‘arbiy Kavkazdagi genuyaliklar koloniyalariga hujum boshlagan. Qrim xonligini o‘ziga qo‘shib olgach, Usmonli imperiyasi adiglaryerlariga bevosita yaqinlashdi. XVI asrning birinchi yarmida turk va qrim qo‘shinlarining ko‘plab yurishlari natijasida Kubanbo‘yidagi adig qabilalarining bir qismi bo‘ysundirildi. Kuban daryosining quyilish joyida turklarning Temryukqalʼasi qad ko‘tardi. Bunday sharoitda Oltin O‘rda parchalanganidan keyin kuchaygan Rossiya davlati Shimoliy Kavkazxalqlari, shuningdek armanlar va gruzinlar tomonidan Fors davlati hamda Usmonli imperiyasiga qarshi turish va ularga qaramlikni kamaytirishga yordam bera oladigan geosiyosiy kuch sifatida ko‘rilgan.

Rus (kazak) manzilgohlari Kavkazoldida, kabardin knyazlari tasarrufidagi hududlarda — hozirgi Checheniston tekisligining ayrim qismlari, Terek tizmasi yonbag‘irlari va Terekdaryosi bo‘ylab — XVI asr boshidayoq paydo bo‘lgan (ular greben kazaklarideb atalgan). Rus qo‘shinlari Qozonni egallaganidan ko‘p o‘tmay, 1552-yilnoyabrida bir qancha adig qabilalarining elchilari himoya va homiylik so‘rab Moskvaga kelgan. Ivan Grozniy vaziyatni aniqlash uchun Cherkasiyaga o‘z elchilarini yuborgan. Elchilar qaytgach, u Rossiya tinch munosabatda bo‘lgan Usmonli imperiyasiga emas, balki Qrim xonligiga qarshi adig yerlarini himoya qilish majburiyatini olgan.

1557-yilda Kabarda Rossiya fuqaroligini qabul qilgan. 1561-yilda Ivan Grozniy kabardin malikasi Kuchenei Idarovaga uylangan. U suvga cho‘qintirilgach, Mariya deb atalgan. Biroq kabardin-cherkes knyazlarining ixtiyoriy ravishda Rossiya tobeligini qabul qilishi ularning hududlarini Rossiya davlati tarkibiga qo‘shish yoki yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilishni anglatmagan. Adig knyazlari vaqti-vaqti bilan siyosiy tarafdorliklarini o‘zgartirib, yirik davlatlarning u yoki bu hukmdoriga rasman bo‘ysunishini bildirgan.

Astraxan xonligi (1556qulaganidan keyin Rossiyaning Sharqiy Kavkazoldidagi janubiy chegarasi Terekdaryosigacha surilib, u yerda Terki qalʼalari (1567) va Terek shaharchasi (1588). Rossiya taʼsirining kuchayishiga dushmanona munosabatda bo‘lgan ularga va ularning ittifoqchilariga qarshi harbiy yurishlar uyushtirilgan (Dog‘iston, 1594 va 1604—1605-yillar). Shu tariqa rus–qumiq urushlariboshlangan va ular o‘zgaruvchan muvaffaqiyat bilan davom etgan.

1722—1723-yilda fors yurishi natijasida rus qo‘shinlari Kaspiy dengizining butun g‘arbiy sohilini, jumladan Darband va Bokuniegallagan. Biroq 1730-yillar o‘rtalaridayoq harbiy-diplomatik sabablarga ko‘ra Kaspiybo‘yi hududlarini Eronga qaytarib, yana Terek ortiga chekingan va Qizlar (1735hamda Mozdok (1763qalʼalariga asos solgan. Bu Kavkaz mudofaa istehkomlari liniyalarining barpo etilishi boshlanishi bo‘lgan.

XVIII asrdagi Kavkaz

Shimoliy Kavkazning Rossiyaga qo‘shilishi Usmonli imperiyasining mavqei zaiflashishi bilan bir vaqtda, 1770-yillarda boshlangan. 1768—1774-yillardagi rus–turk urushi Kuchuk-Qaynarji tinchlik shartnomasiimzolanishi bilan yakunlangan. Unga ko‘ra, Qrim xonligi Usmonli imperiyasidan mustaqil deb tan olingan, Kerch, Yenikale va Kinburnqalʼalari bilan birga Qora dengiz sohili Rossiya tasarrufiga o‘tgan. Kabardaning Rossiya tomonidan qo‘shib olinishi tasdiqlangan va Shimoliy Osetiyaham qo‘shib olingan. 1777—1780-yillarda Azov–Mozdok mudofaa istehkomlari liniyasi ( Stavropol-Kavkazskiy), biroq 1778-yildayoq uning o‘ng qanoti Kubanga ko‘chirilgan. Natijada Rossiya adiglar yashaydigan ikki daryo oralig‘idagi yerlarni egallagan. Bu xalqlar: adiglar (cherkeslar) . Hudud chegarasidagi daryolar: Kuban va Terek.

orasidagi yerlarini egallab olgan. 1780-yillar o‘rtalaridan Yekaterinograd, Mozdok va Stavropol-Kavkazskiy Kavkaz noibligi ning uyezd shaharlari maqomini olgan. Bu Kavkazdagi birinchi Rossiya maʼmuriy-hududiy birligi bo‘lib, 1785-yildatashkil etilgan. Kavkaz noibligi tarkibiga Astraxan va Kavkaz guberniyalari kirgan. 1796-yilda noiblik tugatilgan.

Rossiya Kavkazoldida mustahkam o‘rnashgach, hukumat mahalliy yerlarni rus pomeshchiklariga taqsimlay boshlagan. Kavkaz mudofaa istehkomlari liniyasi ning oldinga surilishi va kuchaytirilishi no‘g‘aylar, qumiqlar, adig (cherkes) xalqlari, chechenlarbilan munosabatlarni keskinlashtirdi. Qo‘zg‘olon ko‘tarilib, uning davomida Shayx Mansur qumiqlar va boshqa xalqlar bilan birgalikda Qizlar qalʼasini ikki marta qamal qildi. 1787—1791-yillardagi rus–turk urushi davrida chechen shayxi Mansur boshchiligidagi cherkes otryadlari turklar tomonida jang qilgan. Urush Yassi tinchlik shartnomasiimzolanishi bilan yakunlangan. Shartnomaga ko‘ra, Turkiya Gruziya va G‘arbiy Kavkaz tog‘liklarining mustaqilligini tan olgan. 1792—1798-yillarda Kuban daryosi bo‘ylab Qora dengiz va Kuban chegara mudofaa liniyalari qurilgan. Yangi chegarani mustahkamlash uchun Yekaterina II 1792-yilda ilgari Bug va Dnestr daryolari orasida joylashgan Qora dengiz kazak qo‘shininiKuban daryosining o‘ng qirg‘og‘iga ko‘chirgan. Shu tariqa Kuban kazak qo‘shinining tashkil topishiga asos solingan..

Shuningdek, 1783-yilda imzolangan Georgiyevsk traktati orqali Rossiya va Kartli–Kaxetiya podsholigi o‘rtasida protektorat o‘rnatilgan. O‘sha yili Harbiy Gruzin yo‘liqurilishi boshlangan. Yo‘l bo‘ylab bir qancha istehkom, jumladan, quyidagi qalʼa ham qurilgan: Vladikavkaz (1784).

XIX asrdagi Kavkazorti

XIX asr boshidagi Kavkazorti

1801-yilda Kartli–Kaxetiya podsholigi Rossiyaga qo‘shilib, Gruziya guberniyasitashkil etilgan. 1803-yilda Jaro–Belokan viloyati Gruziyaga qo‘shib olingan. 1803-yilda Mingreliya, 1804-yilda Imeretiya va Guriya Rossiya tobeligini qabul qilgan. 1803-yilda Ganja qalʼasi va butun Ganja xonligizabt etilgan. 1805-yilda Qorabog‘ va Sheki xonliklari, 1806-yilda — esa Shirvon xonligi Rossiya tobeligini qabul qilgan..

Bu rus–fors urushiga (1804—1813) olib kelgan. Urush yakunida Guliston tinchlik shartnomasi ga ko‘ra, Fors davlati Dog‘iston, Gruziya podsholiklari va knyazliklari, Abxaziya hamda Boku, Qorabog‘, Ganja, Shirvon, Sheki, Darband, Quba, Talishxonliklarining Rossiyaga o‘tganini tan olgan. Shu tariqa Kavkazortining deyarli butun hududi Rossiyaga tegishli bo‘lib qolgan.

1811-yilda Gruziyaning yangi qo‘shib olingan yerlarida Imeretiya viloyati tashkil etildi ( 1840-yilda Gruziya–Imeretiya viloyatitarkibida Gruziya guberniyasi bilan birlashtirildi; keyinchalik 1846-yilda u Tiflis va Kutaisi guberniyalariga bo‘lingan).

Kavkaz o‘lkasining xaritasi (1801—1813). Kavkaz harbiy okrugi shtabining harbiy-tarixiy bo‘limida podpolkovnik Tomniyev tomonidan tuzilgan. Tiflis, 1901-yil. ( «Tog‘li xalqlar yerlari» deganda g‘arbiy adiglar (cherkeslar) yerlari nazarda tutiladi.[manba 2130 kundan beri ko‘rsatilmagan]).

1826-yilda Fors davlati Kavkazdagi mulklarini qaytarib olishga urindi ammo muvaffaqiyat qozonmadi. Shundan so‘ng Turkmanchoy tinchlik shartnomasi ga ko‘ra, Fors davlati Guliston sulhining barcha shartlarini tasdiqlash, shuningdek Kaspiy sohilining bir qismi va Sharqiy Armaniston (Yerevan va Naxichevan xonliklari) Rossiyaga o‘tganini tan olishga majbur bo‘ldi. Bu yerda keyinchalik alohida maʼmuriy birlik — Armaniston viloyati tuzildi (1849-yildan — Yerevan guberniyasi). Siyosiy, harbiy va iqtisodiy sabablarga ko‘ra Rossiya Fors davlatidagi armanlarga bu hududga ko‘chib kelishni tavsiya etgan. Rossiya bilan Fors davlati o‘rtasidagi chegara Araks.

1828—1829-yillardagi rus–turk urushidan keyin Adrianopol tinchlik shartnomasi ga binoan Qora dengizning Kuban daryosi quyilish joyidan Avliyo Nikolay pristangacha bo‘lgan butun sharqiy sohili, Anapa, Sujuk-Qalʼa va Potiva quyidagi shaharlar ham Rossiyaga o‘tgan: Axalsixe va Axalkalaki.

Keyinchalik, 1844-yilda Jaro–Belokan okrugi tuzilgan ( 1860-yildan — Zaqatala okrugi). 1840-yilda Kaspiy viloyati tashkil etilgan ( 1846-yildan — Shamaxı guberniyasi, 1859-yildan — Boku guberniyasi). 1844—1882-yillarda Kavkaz noibligi faoliyat yuritgan, markazi Tiflisshahrida edi. Noib bir vaqtning o‘zida Kavkazdagi rus qo‘shinlarining bosh qo‘mondoni ham bo‘lgan. 1882-yilgacha Kavkaz masalalari bo‘yicha eng yuqori organ Kavkaz qo‘mitasibo‘lib, u 1842-yilda tuzilgan. Kavkaz noibligi tugatilgach, Kavkaz maʼmuriyati rahbari Kavkazdagi fuqarolik ishlari bosh boshqaruvchisi bo‘lgan.

XIX asrdagi Shimoliy Kavkaz

1802-yilda Shimoliy Kavkazda qaytadan Kavkaz guberniyasi tashkil etilib, uning markazi Georgiyevsk shahrida bo‘lgan ( 1822-yildan — Kavkaz viloyati markazi Stavropol shahrida, 1847-yildan — Stavropol guberniyasi). 1846-yilda Darband guberniyasi tuzilgan (1860-yildan — Dog‘iston viloyati , markazi Temir-Xon-Shurashahri, hozirgi Buynaksk).

). Gruziya (1801—1810) va Kavkazortining ayrim xonliklari (1803—1813) Rossiya tobeligiga o‘tgach, Kavkazortini Rossiyadan ajratib turgan yerlarni qo‘shib olish eng muhim harbiy-siyosiy vazifa deb qaraldi. Bosh Kavkaz tizmasining shimoliy yonbag‘irlarida yashovchi tog‘liklar esa Rossiyaning Kavkazdagi tobora kuchayib borayotgan ishtirokiga qattiq qarshilik ko‘rsatdi. Natijada «Kavkaz urushi» (1817—1864).

1840-yildagi Kavkaz xalqlari xaritasi. Pushti rang bilan xristianlar, sariq rang bilan o‘troq musulmonlar va bo‘ysungan tog‘liklar, ko‘k rang bilan esa bo‘ysunmagan tog‘liklar ko‘rsatilgan.

Kavkaz urushi Tarki shamxalligi, Avar va Mehtuli xonliklaridagi qumiq feodallari, akushliklar va chechenlarning rus qo‘mondoni harakatlariga qarshi qo‘zg‘olonlari bilan boshlangan. Bu qo‘mondon — Aleksey Yermolov.

G‘arbda rus qo‘shinlariga adiglar ning Qora dengiz sohillari va Kubanbo‘yidagi guruhlari, sharqda esa keyinchalik Checheniston va Dog‘istonning harbiy-teokratik islomiy davlati — Imomatga birlashgan tog‘liklar qarshi turgan. Imomatga Shomilrahbarlik qilgan. Kavkaz urushining dastlabki bosqichi Rossiyaning Fors davlati va Turkiyabilan urushlariga to‘g‘ri kelgan. Shu sababli Rossiya tog‘liklarga qarshi janglarni cheklangan kuchlar bilan olib borishga majbur bo‘lgan.

Biroq 1830-yillar o‘rtalaridan boshlab Checheniston va Dog‘istonda g‘azovotshiori ostida diniy-siyosiy harakat yuzaga kelishi bilan mojaro keskinlashgan. Rossiyaga qarshi qo‘zg‘olon Usmonli Turkiyadan maʼnaviy va harbiy yordam olgan. Qrim urushi davrida esa mintaqada o‘z mavqeini mustahkamlashni ko‘zlagan Buyuk Britaniya ham yordam bergan. Checheniston va Dog‘iston tog‘liklarining qarshiligi faqat 1859-yildato‘liq bostirilgan. Urushning yakuniy bosqichida Shimoli-g‘arbiy Kavkaz bo‘ysundirilgan. Urush jangovar harakatlar davomida ham, ular tugaganidan keyin ham mahalliy aholi orasida ko‘plab qurbonlarga olib kelgan: Rossiya hukmronligiga bo‘ysunishni istamagan yuz minglab tog‘liklar ixtiyoriy yoki majburiy tarzda boshqa yerlarga ko‘chib ketgan.

Kavkazorti va Shimoliy Kavkazning hududiy-maʼmuriy bo‘linishi, 1860-yil.

Shimoliy Kavkaz bo‘ysundirilgach, uni boshqarish uchun pristavliklar tizimi tashkil etilgan. Pristav harbiy qo‘mondonlik vakili bo‘lib, uning vakolati deyarli cheklanmagan edi. Bu ko‘pincha suiisteʼmolliklarga olib kelgan. Samaraliroq boshqaruv tizimiga ehtiyoj tug‘ilgani sababli XIX asrning 50-yillari oxiridan 70-yillari boshigacha Kavkazda asta-sekin «harbiy-xalq boshqaruvi» deb nomlangan tizim shakllantirilgan. Unda podsho maʼmuriyati organlari faoliyati mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish unsurlari bilan birlashtirilgan.

1860-yillarda Shimoliy Kavkazda Rossiya hukumatiga qarshi bir qator qo‘zg‘olonlar ro‘y berdi: 1861-yilda Andi va Janubiy Dog‘istonda, 1863-yilda Zaqatala, Gumbet va Kyureda, 1866-yilda Shimoliy Tabasaranda. Shimoliy Kavkazda quyidagi ijtimoiy hodisa ham rivojlangan: abrekchilik.

Keyinchalik, 1877—1878-yillardagi rus–turk urushi davrida, 1877-yilda Shimoliy Kavkazda «kichik g‘azovot» deb atalgan qo‘zg‘olon bo‘lib o‘tgan. Unga Dog‘istonda to‘rtinchi imom Hoji Muhammad , Chechenistonda esa Alibekhoji Aldamov va Umahoji Duyev boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olon shafqatsizlarcha bostirilib, uning markazi — Sogratl ovuli qayta qurish taqiqlangan holda butunlay yoqib yuborilgan.

Imperator hazratlari konvoyining Kavkaz–tog‘liklar leyb-gvardiya yarim eskadroni ofitseri Frans Kryuger ning «1832-yilda Sarskoye Selodagi rus gvardiyasi» kartinasida.

Rossiya hukumati Kavkazda nazoratni o‘rnatishda mahalliy zodagonlarga tayangan. Ular rus armiyasiga ofitser sifatida faol jalb etilgan. Baʼzan mahalliy zodagonlar harbiy xizmatni fuqarolik lavozimlari (okrug yoki uchastka boshlig‘i, qishloq boshqaruvi oqsoqoli) bilan birga olib borishga intilgan. Ammo Shimoliy Kavkaz tog‘liklarining zodagonlari rasman Rossiya dvoryanlarigatenglashtirilmagan: ularning har bir vakili dvoryanlik huquqlarini faqat xizmat orqali yoki imperatorning roziligi bilan olishi mumkin edi. Kavkazortida esa vaziyat boshqacha bo‘lgan: gruzin zodagonlari boshidanoq rus dvoryanlariga tenglashtirilgan, 1843-yilda esa Nikolay I Kavkazortidagi musulmon zodagonlarini, jumladan,ozarbayjon zodagonlarini ham rus dvoryanlariga tenglashtirgan.).

) zodagonlarini ham rus dvoryanlariga tenglashtirgan. Shimoliy Kavkazning Rossiyaga qo‘shilishi taʼlimning yoyilishiga ko‘maklashgan, Rossiyaga yo‘naltirilgan tog‘lik ziyolilarqatlami shakllana boshlagan. Uning vakillaridan biri Mirzo Kozimbek bo‘lib, u Rossiyada ilk sharqshunoslikmaktabiga asos solgan. Dehqonchilik va yer islohotlari ijtimoiy sinflarning shakllanishiga olib kelgan. Mahalliy burjuaziyaning katta qismini mahalliy yirik yer egalari tashkil etgan.

Shimoliy Kavkaz iqtisodiyoti tez rivojlangan ( Grozniyneft konlari, Port-Petrovskdagi baliqchilik, port va temiryo‘l tarmoqlari, Darbanddagi qayta ishlash sanoati). Natijada mintaqa umumrossiya xo‘jaligining tarkibiy qismiga aylangan. Rossiyaga qo‘shilishdan so‘ng anʼanaviy ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar susaya boshlagan. XIX asr o‘rtalaridan, ayniqsa Kavkaz urushi tugaganidan so‘ng, Rossiya kapitali Dog‘iston va Shimoliy Kavkazning boshqa hududlariga jadal kirib kela boshlagan. Kapitalistik munosabatlarning asta-sekin joriy etilishi boshlangan.

XX—XXI asrlar

Kavkazortidagi mustaqillik davri

1918-yil aprelida Kavkazorti Demokratik Federativ Respublikasi eʼlon qilingan. U tez orada uchta davlatga ajralib ketgan: 26-mayda Gruziya Demokratik Respublikasi, 28-mayda — Ozarbayjon Demokratik Respublikasi va Armaniston Respublikasi eʼlon qilingan..

Sovet davri

Sovet Kavkazining sayyohlik xaritasi. 1930-yil

Kavkazortidagi uch respublikada sovet hokimiyati o‘rnatilgach, ular Kavkazorti Sotsialistik Federativ Sovet Respublikasi, keyinchalik esa davlatni tashkil etgan asoschi respublikalardan biri sifatida SSSR tarkibiga kirgan..

Ikkinchi jahon urushi yillarida Kavkaz sovet va nemis qo‘shinlari o‘rtasidagi jang maydoniga aylandi. Nemis qo‘shinlari quvib chiqarilgach, SSSR Davlat mudofaa qo‘mitasi Chechen-Ingush ASSRdagi vaziyatni barqarorlashtirish maqsadida barcha chechenlar va ingushlarni Qirg‘iziston va Qozog‘iston SSR ga majburiy ko‘chirish to‘g‘risida qaror qabul qilgan. Rasmiy sabab sifatida Chechen-Ingush ASSR aholisining nemis-fashist bosqinchilari bilan ommaviy hamkorlik qilgani ko‘rsatilgan.

1940-yillarda Kavkazning boshqa ko‘plab xalqlari ham qatag‘on va deportatsiyalarga uchragan (bolqorlar, ingushlar, qalmoqlar, qorachoylar, Pont yunonlari, mesxeti turklari, chechenlar).

Postsovet davri

Chechenistondagi mojaro

6-sentabr 1991-yilda Chechenistonda qurolli to‘ntarish sodir bo‘lgan: Chechen-Ingush ASSR Oliy Kengashi Chechen xalqi Umummilliy kongressi ijroiya qo‘mitasining qurollangan tarafdorlari tomonidan tarqatib yuborildi. Bunga bahona sifatida 19-avgust 1991-yilda Grozniydagi partiya rahbariyati Rossiya rahbariyatidan farqli ravishda Favqulodda holat davlat qo‘mitasi (GKChP) harakatlarini qo‘llab-quvvatlagan..

1-oktabr 1991-yilda RSFSR Oliy Kengashi qarori bilan Chechen-Ingush Respublikasi (chegaralari belgilanmagan holda) Checheniston va Ingushetiya respublikalariga bo‘lindi. Chechenistonda hokimiyat Johar Dudayev boshchiligidagi separatistlar qo‘liga o‘tdi. Bu federal qo‘shinlar bilan chechen qurolli tuzilmalari o‘rtasida qonli qurolli mojaroga olib keldi.

2001-yilda ikkinchi chechen harbiy kampaniyasi yakunlangach, Rossiya Federatsiyasisubyekti sifatida Checheniston Respublikasi prezidenti saylovi o‘tkazildi. Federal hokimiyat bilan murosaga erishgan Ahmad Qodirov prezident bo‘lgan..

16-aprel 2009-yilda Checheniston Respublikasida aksilterror operatsiyasi rejimi rasman bekor qilindi. Respublika va qo‘shni hududlarda separatistlarning diversiya va terrorchilik faoliyati uzoq vaqt davom etdi (qarang: Shimoliy Kavkazda terrorizmga qarshi kurash).

Janubiy Osetiya va Abxaziya

7-avgustdan 8-avgustga o‘tar kechasi, 2008-yilda Gruziyadagi urushboshlandi. Harbiy harakatlar natijasida Rossiya Federatsiyasi prokuraturasi huzuridagi Tergov qo‘mitasi maʼlumotlariga ko‘ra, 48 nafar rossiyalik harbiy xizmatchi (jumladan, 10 nafar rossiyalik tinchlikparvar) va 162 nafar tinch aholi vakili halok bo‘lgan (tinch aholi qurbonlari haqidagi maʼlumotlar yakuniy emas). Rossiya Federatsiyasi Janubiy Osetiyaga o‘z qo‘shinlarini kiritgan. Natijada bir necha kun ichida gruzin qo‘shinlari Janubiy Osetiyadan siqib chiqarilgan, shuningdek urush davomida Gruziya qurolli kuchlari ilgari o‘z nazoratida bo‘lgan Kodori darasi ning Abxaziyadagi yuqori qismini tark etgan. 26-avgust 2008-yilda Rossiya Janubiy Osetiya va Abxaziyaning mustaqilligini tan olgan.

Qorabog‘

Kavkazortida ozarbayjonlar va armanlar o‘rtasida Tog‘li Qorabog‘ masalasi bo‘yicha kelib chiqqan etnosiyosiy mojaro Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin 1990-yillar boshida va 2020-yilda ikki urushga olib kelgan.

Kavkaz davlatlari va mintaqalari

Kavkazdagi ziddiyatli hududlar

Quyidagi ro‘yxat alifbo tartibida berilgan:

Adabiyotlar

Havolalar