Zamonaviy siyosiy geografiya (siyosiy-maʼmuriy bo‘linish) nuqtayi nazaridan Kavkaz hududi Rossiya — Shimoliy Kavkaz hamda qisman Samur daryosining o‘ng qirg‘og‘idagi Kavkazorti (Kavkaz Rossiyaning janubi va janubi-g‘arbida joylashgan), shuningdek Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya o‘rtasida bo‘lingan. Kavkazda qisman tan olingan davlatlar: Abxaziya Respublikasi va Janubiy Osetiyaham joylashgan. Turkiya ham o‘zining sharqiy hududlarini Kavkaz mintaqasiga kiritishni maʼlum asos bilan taʼkidlaydi.
« Καύκασος » so‘zining kelib chiqishi nomaʼlum bo‘lib, tilshunoslar uning etimologiyasi borasida yakdil fikrga ega emas.
Qadimgi yunonchaΚαύκασοςnomi 1909-yilda F. Zolmsen[nemischa] ilgari surgan farazga ko‘ra, protohind-yevropa tilidagi *kauk-o‘zagi bilan bog‘liq. Bu o‘zakdan, jumladan, gotchahauhs «baland», litovchakaukara «tepalik» va ruscha «kucha» so‘zlari kelib chiqqan; *kauko‘zagi esa o‘z navbatida hind-yevropa tilidagi *keuk / *kūko‘zagining tovush almashinuvi bosqichi bo‘lib, undan, jumladan, gotchahuhjan va ruscha «kichitsya» so‘zlari kelib chiqqan. Zolmsen nazariyasi Otto Shrader va Alfons Neringasarlarida ham aks etgan. Biroq sovet tilshunosi V. A. Nikonov Shrader va Neringning etimologiyasi dalillarga asoslanmaganini qayd etgan. Shu bois Καύκασος nomi qaysi hind-yevropa tilida paydo bo‘lgani va qanday so‘z yasash vositalari bilan shakllangani hanuz nomaʼlum.
Alber Yoris van Vindekens taklif qilgan etimologiya ham unchalik ishonarli emas: u oronimΚαύκασοςhamda BruttiydagiΚόκυνθος va pelasgchaκόκκυς· λόφος bilan protohind-yevropa tilidagi*gug-o‘zagini bog‘lagan. Undan litovchagugà va gaögaras «cho‘qqi» so‘zlari kelib chiqqan. Litovchagaögaras bilan xuddi shunday qiyosni Albert Jozef Karnua ham keltirgan.
Britaniyalik tilshunos Edrian Rum[inglizcha] bu so‘zning kelib chiqishini pelasgcha*kau- «tog‘» so‘zidan izohlagan. Biroq E. Rum oronimning ikkinchi qismi kelib chiqishini tushuntirmagan.
Dastlabki yunoncha atamani talqin qilish qiyinligi bois olimlar tog‘ nomining keyingi lotincha shakliga — skifcha tog‘ nomiga ham murojaat qilgan: Сrouсаsim (tushum kelishigi). Yana bir shakl — Croucasis (bosh kelishigi) — Solin, asarlarida uchraydi. Yozef Markvart uni qadimgi eroncha (skifcha) *χrohu «muz» va käsi «yaltiroq» so‘zlaridan kelib chiqqan deb izohlagan, yaʼni *χrohu-käsi «qor bilan tovlanadigan, muzdek yarqiraydigan» maʼnosida.
Paul Krechmeresa latishchakruvesis «muzlama» va qadimgi yuqori nemischa(h)roso «muz» so‘zlariga tayanib, oronimni qadimgi yunonchaκρύος «muz» hamda boshqa tomondan qadimgi hindchakā́çatē «yarqiraydi, nur sochadi» ( kāç «yarqiramoq, ko‘rinib turmoq» o‘zagidan) so‘zlari bilan qiyoslagan. Krechmer talqinida bu «muzning yarqirashi» degan maʼnoni anglatadi. A. I. Sobolevskiyning uni avestachakahrkāsa «qirg‘iy» (so‘zma-so‘z «tovuqxo‘r») so‘zi bilan qiyoslashi unchalik muvaffaqiyatli emas.
Yu. V. Otkupshchikov ilgari taklif qilingan etimologiyalarning kamchiliklariga eʼtibor qaratgan. U avvalgi tadqiqotchilar faqat bitta toponimni ajratib olib o‘rganib, muammoning hududiy jihatini va mazkur nom mansub bo‘lgan so‘z yasalish tizimini butunlay eʼtibordan chetda qoldirganini taʼkidlagan. Shu bilan birga, Otkupshchikov Сrouсаsim shakli rim mualliflari tomonidan noto‘g‘ri o‘qilgan yoki buzib yozilgan lotinchaCaucasimshakli bo‘lishi mumkinligini qayd etgan. U muallifning o‘z ifodasi bilan aytganda, Καύκασοςnomini «muzdek yarqirash» bilan izohlaydigan barcha hind va eron etimologiyalarini rad etib, Shrader va Nering talqiniga qaytgan.
M. A. Yuyukinning fikricha, Καύκασος toponimini «chaykalar tog‘i (qoyasi)» deb talqin qilish mumkin.
Kavkaz bo‘ynining tabiiy relyefi va o‘simlik qoplami, 1940-yil
Kavkazning geologik va geomorfologik tuzilishiga ko‘ra, uning hududida shimoldan janubga tomon Kavkazning asosiy tuzilma elementlariga mos keladigan to‘rtta yirik orografik mintaqa ajratiladi:
Kavkazorti pasttekisliklaridan janubda Kavkazorti yassi tog‘ligijoylashgan bo‘lib, u Kichik Kavkaz va Javakheti–Armaniston (Janubiy Kavkaz) yassi tog‘ligini o‘z ichiga oladi. Kichik Kavkaz 600 kilometrlik yoyni hosil qiladigan, balandligi 2000—2500 m bo‘lgan o‘rtacha balandlikdagi burmali tizmalardan tashkil topgan va ular tog‘lararo botiqlar. Eng baland nuqtasi — Gyamish tog‘i (3724 m). Bu tizmalar Armaniston yassi tog‘liginishimol va shimoli-sharqdan o‘rab turadi. Yassi tog‘lik chuqur platolarni yorib o‘tgan kanyonlarbilan parchalangan vulqon platolari hamda 1500—2000 m balandlikdagi tekisliklardan tashkil topgan. Ulardan yuqorida vulqon tizmalari ko‘tariladi; bu tizmalar 700—1200 m balandlikdagi tog‘lararo botiqlar bilan ajralgan. Armaniston hududidagi eng baland nuqta — Aragats tog‘i (4090 m).
Kavkazortining eng janubi-sharqiy qismida Talish tog‘larijoylashgan; ular Kichik Kavkaz tizimining davomi sanaladi. Ularni Kaspiy dengizidan Lenkoran pasttekisligiajratib turadi. Kichik Kavkaz va Talish tog‘lari Pont tog‘lari ( Kichik Osiyoning shimolida) bilan Elburs tizmasi ( Eron yassi tog‘liginingshimoliy chekkasidagi tog‘ zanjiri) o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘indir. Talish tog‘lari 2494 metrgacha ( Kyumyurkoytog‘i) ko‘tariladigan uchta bo‘ylama o‘rtacha balandlikdagi tizmadan iborat bo‘lib, ular tor qirg‘oqbo‘yi Lenkoran pasttekisligitomon asta-sekin pasayadi. Bu pasttekislik butun Kaspiy dengizi sohillarisingari Jahon okeani sathidan 28 m pastda joylashgan.
Kavkaz hududida o‘ziga xos madaniyat va alohida tillarni yaratgan 50 tagacha xalq yashaydi. Hozirgi Kavkazda kelib chiqishi jihatidan kavkazlik bo‘lmagan, turli davrlarda bu yerga kelib joylashgan xalqlar ham istiqomat qiladi. Jumladan, ruslar, ukrainlar, kurdlar, ossuriylar, yunonlar, tatarlar, yahudiylar va boshqalar shular jumlasidandir.
Kavkaz xalqlari tiliga ko‘ra 3 ta asosiy guruhga bo‘linadi:
Aleksandr Makedonskiy davlati. Miloddan avvalgi IV asr
Kavkaz hududi ko‘p asrlar davomida ushbu strategik mintaqani nazorat qilishga intilgan yirik davlatlar (imperiyalar) o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar maydoni bo‘lib kelgan. Ikki dunyo — Yevropa va Osiyoniajratib turuvchi bu ulkan mintaqa ko‘plab afsonalar, rivoyatlar va dostonlar bilan bog‘liq.
Ioniyalik geograflarning tasavvuriga ko‘ra, Kavkaz Yerning sharqiy chekkasida joylashgan.
Kavkazortining bir qismi Urartu davlati shakllangan hududga — Armaniston yassi tog‘ligigakirgan. miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi choragida Urartu Old Osiyodavlatlari orasida yetakchi mavqega ega bo‘lgan. Argishti I hukmronligi davrida, miloddan avvalgi 786—764-yillarda Argishtixinili shahri (hozirgi Armanistondagi Armavir yaqinida) barpo etilgan. U uzoq vaqt Urartuning yirik maʼmuriy markazi bo‘lib qolgan. Shuningdek, hozirgi ErebuniYerevanhududida ham shahar qurilgan. Erebuni qalʼasidan Urartu qo‘shinlari keyinchalik yurishlar qilish uchun foydalangan. Ular Sevan ko‘li atrofiga yurish qilgan, shuningdek quyidagi vodiyni himoya qilgan: Ararat vodiysi.
Miloddan avvalgi V—IV asrlarda forslar Kavkazortiga harbiy yurish uyushtirgan.
Miloddan avvalgi IV asrda Kavkazning janubiy qismi quyidagi hukmdor imperiyasi tarkibida bo‘lgan: Aleksandr Makedonskiy.
Keyinchalik Kavkazorti hududini Vizantiya imperiyasi va Fors davlatibo‘lib olgan. VII asrda Arab xalifaliginingKavkazortiga yurishlari boshlangan. XIII asr boshlaridan Kavkaz mo‘g‘ul-tatarlar hukmronligi ostida bo‘lgan. Keyingi asrlarda Kavkazorti Fors davlati va Usmonli imperiyasio‘rtasidagi kurash maydoniga aylangan. Rossiya davlatining Kavkazda faol kengayishi ushbu davlat parchalanganidan keyin boshlangan: Oltin O‘rda.
Kavkazning tarixiy davlatlari
Armaniston — Buyuk Tigran davrida1000-yilgi Kavkaz va KavkazortiXaritada Sharqiy Armaniston (Armenia orientalis), 1740-yil.Albaniya, Iberiya, Kolxida, Armaniston, Mesopotamiya, Bobil va Ossuriya hamda qo‘shni mintaqalar. Karl fon Shpruner. 1863-yilgi xarita.Kolxida, Iberiya, Albaniya va qo‘shni davlatlar, 1770-yil.Buyuk Tamara davridagi GruziyaRim imperiyasitarkibidagi Kavkaz, milodiy 114—117-yillar.Kavkazorti va Eron Ozarbayjonining xonliklari, XVIII asr o‘rtalari — XIX asr boshlari.
Rossiya davlatining janubiy va janubi-sharqiy chegaralari XV asr oxiridan boshlab ko‘p sonli ko‘chmanchi xalqlar yashagan ulkan dasht hududlaridan iborat bo‘lgan. Bu xalqlar rus shaharlari va qishloqlariga doimiy xavf tug‘dirgan. Mazkur hudud Oltin O‘rda, — parchalangach paydo bo‘lgan Astraxan va Qrim xonliklarigategishli edi. Janubdagi tabiiy chegaralar — Kavkaz tog‘lari, Qora va Kaspiy dengizlariga chiqish hamda chegara hududlarida barqarorlikni taʼminlash Rossiyaning o‘z xavfsizligi kafolati deb qaralgan.
Kavkaz mintaqasi Rossiya davlati uchun favqulodda muhim geostrategik mavqega ham ega edi: aynan shu yer orqali Yevropani Markaziy Osiyo bilan bog‘lagan savdo va transport yo‘llari, jumladan Volga–Kaspiy yo‘li o‘tgan. Rossiyaning tatar xonliklariga qarshi kurashi Fors davlati va Usmonli imperiyasining Kavkazda o‘z hukmronligini o‘rnatishga intilishi kuchaygan davrga to‘g‘ri kelgan. XV asr o‘rtalarigacha Vizantiyaning katta qismini bosib olgan usmonli turklar Qrim va Shimoli-g‘arbiy Kavkazdagi genuyaliklar koloniyalariga hujum boshlagan. Qrim xonligini o‘ziga qo‘shib olgach, Usmonli imperiyasiadiglaryerlariga bevosita yaqinlashdi. XVI asrning birinchi yarmida turk va qrim qo‘shinlarining ko‘plab yurishlari natijasida Kubanbo‘yidagi adig qabilalarining bir qismi bo‘ysundirildi. Kuban daryosining quyilish joyida turklarning Temryukqalʼasi qad ko‘tardi. Bunday sharoitda Oltin O‘rda parchalanganidan keyin kuchaygan Rossiya davlati Shimoliy Kavkazxalqlari, shuningdek armanlar va gruzinlar tomonidan Fors davlati hamda Usmonli imperiyasiga qarshi turish va ularga qaramlikni kamaytirishga yordam bera oladigan geosiyosiy kuch sifatida ko‘rilgan.
Rus (kazak) manzilgohlari Kavkazoldida, kabardin knyazlari tasarrufidagi hududlarda — hozirgi Checheniston tekisligining ayrim qismlari, Terek tizmasi yonbag‘irlari va Terekdaryosi bo‘ylab — XVI asr boshidayoq paydo bo‘lgan (ular greben kazaklarideb atalgan). Rus qo‘shinlari Qozonni egallaganidan ko‘p o‘tmay, 1552-yilnoyabrida bir qancha adig qabilalarining elchilari himoya va homiylik so‘rab Moskvaga kelgan. Ivan Grozniy vaziyatni aniqlash uchun Cherkasiyaga o‘z elchilarini yuborgan. Elchilar qaytgach, u Rossiya tinch munosabatda bo‘lgan Usmonli imperiyasiga emas, balki Qrim xonligiga qarshi adig yerlarini himoya qilish majburiyatini olgan.
1557-yildaKabarda Rossiya fuqaroligini qabul qilgan. 1561-yildaIvan Grozniy kabardin malikasi Kuchenei Idarovaga uylangan. U suvga cho‘qintirilgach, Mariya deb atalgan. Biroq kabardin-cherkes knyazlarining ixtiyoriy ravishda Rossiya tobeligini qabul qilishi ularning hududlarini Rossiya davlati tarkibiga qo‘shish yoki yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilishni anglatmagan. Adig knyazlari vaqti-vaqti bilan siyosiy tarafdorliklarini o‘zgartirib, yirik davlatlarning u yoki bu hukmdoriga rasman bo‘ysunishini bildirgan.
Astraxan xonligi (1556qulaganidan keyin Rossiyaning Sharqiy Kavkazoldidagi janubiy chegarasi Terekdaryosigacha surilib, u yerda Terki qalʼalari (1567) va Terek shaharchasi (1588). Rossiya taʼsirining kuchayishiga dushmanona munosabatda bo‘lgan ularga va ularning ittifoqchilariga qarshi harbiy yurishlar uyushtirilgan (Dog‘iston, 1594 va 1604—1605-yillar). Shu tariqa rus–qumiq urushlariboshlangan va ular o‘zgaruvchan muvaffaqiyat bilan davom etgan.
1722—1723-yilda fors yurishi natijasida rus qo‘shinlari Kaspiy dengizining butun g‘arbiy sohilini, jumladan Darband va Bokuniegallagan. Biroq 1730-yillar o‘rtalaridayoq harbiy-diplomatik sabablarga ko‘ra Kaspiybo‘yi hududlarini Eronga qaytarib, yana Terek ortiga chekingan va Qizlar (1735hamda Mozdok (1763qalʼalariga asos solgan. Bu Kavkaz mudofaa istehkomlari liniyalarining barpo etilishi boshlanishi bo‘lgan.
Rossiya Kavkazoldida mustahkam o‘rnashgach, hukumat mahalliy yerlarni rus pomeshchiklariga taqsimlay boshlagan. Kavkaz mudofaa istehkomlari liniyasi ning oldinga surilishi va kuchaytirilishi no‘g‘aylar, qumiqlar, adig (cherkes) xalqlari, chechenlarbilan munosabatlarni keskinlashtirdi. Qo‘zg‘olon ko‘tarilib, uning davomida Shayx Mansur qumiqlar va boshqa xalqlar bilan birgalikda Qizlar qalʼasini ikki marta qamal qildi. 1787—1791-yillardagi rus–turk urushi davrida chechen shayxi Mansur boshchiligidagi cherkes otryadlari turklar tomonida jang qilgan. Urush Yassi tinchlik shartnomasiimzolanishi bilan yakunlangan. Shartnomaga ko‘ra, Turkiya Gruziya va G‘arbiy Kavkaz tog‘liklarining mustaqilligini tan olgan. 1792—1798-yillarda Kuban daryosi bo‘ylab Qora dengiz va Kuban chegara mudofaa liniyalari qurilgan. Yangi chegarani mustahkamlash uchun Yekaterina II1792-yilda ilgari Bug va Dnestr daryolari orasida joylashgan Qora dengiz kazak qo‘shininiKuban daryosining o‘ng qirg‘og‘iga ko‘chirgan. Shu tariqa Kuban kazak qo‘shinining tashkil topishiga asos solingan..
Kavkaz o‘lkasining xaritasi (1801—1813). Kavkaz harbiy okrugi shtabining harbiy-tarixiy bo‘limida podpolkovnik Tomniyev tomonidan tuzilgan. Tiflis, 1901-yil. ( «Tog‘li xalqlar yerlari» deganda g‘arbiy adiglar (cherkeslar) yerlari nazarda tutiladi.[manba2130 kundan beri ko‘rsatilmagan]).
1826-yilda Fors davlati Kavkazdagi mulklarini qaytarib olishga urindi ammo muvaffaqiyat qozonmadi. Shundan so‘ng Turkmanchoy tinchlik shartnomasi ga ko‘ra, Fors davlati Guliston sulhining barcha shartlarini tasdiqlash, shuningdek Kaspiy sohilining bir qismi va Sharqiy Armaniston (Yerevan va Naxichevan xonliklari) Rossiyaga o‘tganini tan olishga majbur bo‘ldi. Bu yerda keyinchalik alohida maʼmuriy birlik — Armaniston viloyati tuzildi (1849-yildan — Yerevan guberniyasi). Siyosiy, harbiy va iqtisodiy sabablarga ko‘ra Rossiya Fors davlatidagi armanlarga bu hududga ko‘chib kelishni tavsiya etgan. Rossiya bilan Fors davlati o‘rtasidagi chegara Araks.
). Gruziya (1801—1810) va Kavkazortining ayrim xonliklari (1803—1813) Rossiya tobeligiga o‘tgach, Kavkazortini Rossiyadan ajratib turgan yerlarni qo‘shib olish eng muhim harbiy-siyosiy vazifa deb qaraldi. Bosh Kavkaz tizmasining shimoliy yonbag‘irlarida yashovchi tog‘liklar esa Rossiyaning Kavkazdagi tobora kuchayib borayotgan ishtirokiga qattiq qarshilik ko‘rsatdi. Natijada «Kavkaz urushi» (1817—1864).
1840-yildagi Kavkaz xalqlari xaritasi. Pushti rang bilan xristianlar, sariq rang bilan o‘troq musulmonlar va bo‘ysungan tog‘liklar, ko‘k rang bilan esa bo‘ysunmagan tog‘liklar ko‘rsatilgan.
Kavkaz urushi Tarki shamxalligi, Avar va Mehtuli xonliklaridagi qumiq feodallari, akushliklar va chechenlarning rus qo‘mondoni harakatlariga qarshi qo‘zg‘olonlari bilan boshlangan. Bu qo‘mondon — Aleksey Yermolov.
G‘arbda rus qo‘shinlariga adiglar ning Qora dengiz sohillari va Kubanbo‘yidagi guruhlari, sharqda esa keyinchalik Checheniston va Dog‘istonning harbiy-teokratik islomiy davlati — Imomatga birlashgan tog‘liklar qarshi turgan. Imomatga Shomilrahbarlik qilgan. Kavkaz urushining dastlabki bosqichi Rossiyaning Fors davlati va Turkiyabilan urushlariga to‘g‘ri kelgan. Shu sababli Rossiya tog‘liklarga qarshi janglarni cheklangan kuchlar bilan olib borishga majbur bo‘lgan.
Biroq 1830-yillar o‘rtalaridan boshlab Checheniston va Dog‘istonda g‘azovotshiori ostida diniy-siyosiy harakat yuzaga kelishi bilan mojaro keskinlashgan. Rossiyaga qarshi qo‘zg‘olon Usmonli Turkiyadan maʼnaviy va harbiy yordam olgan. Qrim urushi davrida esa mintaqada o‘z mavqeini mustahkamlashni ko‘zlagan Buyuk Britaniya ham yordam bergan. Checheniston va Dog‘iston tog‘liklarining qarshiligi faqat 1859-yildato‘liq bostirilgan. Urushning yakuniy bosqichida Shimoli-g‘arbiy Kavkaz bo‘ysundirilgan. Urush jangovar harakatlar davomida ham, ular tugaganidan keyin ham mahalliy aholi orasida ko‘plab qurbonlarga olib kelgan: Rossiya hukmronligiga bo‘ysunishni istamagan yuz minglab tog‘liklar ixtiyoriy yoki majburiy tarzda boshqa yerlarga ko‘chib ketgan.
Kavkazorti va Shimoliy Kavkazning hududiy-maʼmuriy bo‘linishi, 1860-yil.
Shimoliy Kavkaz bo‘ysundirilgach, uni boshqarish uchun pristavliklar tizimi tashkil etilgan. Pristav harbiy qo‘mondonlik vakili bo‘lib, uning vakolati deyarli cheklanmagan edi. Bu ko‘pincha suiisteʼmolliklarga olib kelgan. Samaraliroq boshqaruv tizimiga ehtiyoj tug‘ilgani sababli XIX asrning 50-yillari oxiridan 70-yillari boshigacha Kavkazda asta-sekin «harbiy-xalq boshqaruvi» deb nomlangan tizim shakllantirilgan. Unda podsho maʼmuriyati organlari faoliyati mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish unsurlari bilan birlashtirilgan.
1860-yillarda Shimoliy Kavkazda Rossiya hukumatiga qarshi bir qator qo‘zg‘olonlar ro‘y berdi: 1861-yilda Andi va Janubiy Dog‘istonda, 1863-yilda Zaqatala, Gumbet va Kyureda, 1866-yilda Shimoliy Tabasaranda. Shimoliy Kavkazda quyidagi ijtimoiy hodisa ham rivojlangan: abrekchilik.
Rossiya hukumati Kavkazda nazoratni o‘rnatishda mahalliy zodagonlarga tayangan. Ular rus armiyasiga ofitser sifatida faol jalb etilgan. Baʼzan mahalliy zodagonlar harbiy xizmatni fuqarolik lavozimlari (okrug yoki uchastka boshlig‘i, qishloq boshqaruvi oqsoqoli) bilan birga olib borishga intilgan. Ammo Shimoliy Kavkaz tog‘liklarining zodagonlari rasman Rossiya dvoryanlarigatenglashtirilmagan: ularning har bir vakili dvoryanlik huquqlarini faqat xizmat orqali yoki imperatorning roziligi bilan olishi mumkin edi. Kavkazortida esa vaziyat boshqacha bo‘lgan: gruzin zodagonlari boshidanoq rus dvoryanlariga tenglashtirilgan, 1843-yilda esa Nikolay I Kavkazortidagi musulmon zodagonlarini, jumladan,ozarbayjon zodagonlarini ham rus dvoryanlariga tenglashtirgan.).
) zodagonlarini ham rus dvoryanlariga tenglashtirgan. Shimoliy Kavkazning Rossiyaga qo‘shilishi taʼlimning yoyilishiga ko‘maklashgan, Rossiyaga yo‘naltirilgan tog‘lik ziyolilarqatlami shakllana boshlagan. Uning vakillaridan biri Mirzo Kozimbek bo‘lib, u Rossiyada ilk sharqshunoslikmaktabiga asos solgan. Dehqonchilik va yer islohotlari ijtimoiy sinflarning shakllanishiga olib kelgan. Mahalliy burjuaziyaning katta qismini mahalliy yirik yer egalari tashkil etgan.
Shimoliy Kavkaz iqtisodiyoti tez rivojlangan ( Grozniyneft konlari, Port-Petrovskdagi baliqchilik, port va temiryo‘l tarmoqlari, Darbanddagi qayta ishlash sanoati). Natijada mintaqa umumrossiya xo‘jaligining tarkibiy qismiga aylangan. Rossiyaga qo‘shilishdan so‘ng anʼanaviy ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar susaya boshlagan. XIX asr o‘rtalaridan, ayniqsa Kavkaz urushi tugaganidan so‘ng, Rossiya kapitali Dog‘iston va Shimoliy Kavkazning boshqa hududlariga jadal kirib kela boshlagan. Kapitalistik munosabatlarning asta-sekin joriy etilishi boshlangan.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Kavkaz sovet va nemis qo‘shinlari o‘rtasidagi jang maydoniga aylandi. Nemis qo‘shinlari quvib chiqarilgach, SSSR Davlat mudofaa qo‘mitasi Chechen-Ingush ASSRdagi vaziyatni barqarorlashtirish maqsadida barcha chechenlar va ingushlarni Qirg‘iziston va Qozog‘iston SSR ga majburiy ko‘chirish to‘g‘risida qaror qabul qilgan. Rasmiy sabab sifatida Chechen-Ingush ASSR aholisining nemis-fashist bosqinchilari bilan ommaviy hamkorlik qilgani ko‘rsatilgan.
1-oktabr 1991-yilda RSFSR Oliy Kengashi qarori bilan Chechen-Ingush Respublikasi (chegaralari belgilanmagan holda) Checheniston va Ingushetiya respublikalariga bo‘lindi. Chechenistonda hokimiyat Johar Dudayev boshchiligidagi separatistlar qo‘liga o‘tdi. Bu federal qo‘shinlar bilan chechen qurolli tuzilmalari o‘rtasida qonli qurolli mojaroga olib keldi.
2001-yilda ikkinchi chechen harbiy kampaniyasi yakunlangach, Rossiya Federatsiyasisubyekti sifatida Checheniston Respublikasi prezidenti saylovi o‘tkazildi. Federal hokimiyat bilan murosaga erishgan Ahmad Qodirov prezident bo‘lgan..
16-aprel 2009-yilda Checheniston Respublikasida aksilterror operatsiyasi rejimi rasman bekor qilindi. Respublika va qo‘shni hududlarda separatistlarning diversiya va terrorchilik faoliyati uzoq vaqt davom etdi (qarang: Shimoliy Kavkazda terrorizmga qarshi kurash).
7-avgustdan 8-avgustga o‘tar kechasi, 2008-yildaGruziyadagi urushboshlandi. Harbiy harakatlar natijasida Rossiya Federatsiyasi prokuraturasi huzuridagi Tergov qo‘mitasi maʼlumotlariga ko‘ra, 48 nafar rossiyalik harbiy xizmatchi (jumladan, 10 nafar rossiyalik tinchlikparvar) va 162 nafar tinch aholi vakili halok bo‘lgan (tinch aholi qurbonlari haqidagi maʼlumotlar yakuniy emas). Rossiya Federatsiyasi Janubiy Osetiyaga o‘z qo‘shinlarini kiritgan. Natijada bir necha kun ichida gruzin qo‘shinlari Janubiy Osetiyadan siqib chiqarilgan, shuningdek urush davomida Gruziya qurolli kuchlari ilgari o‘z nazoratida bo‘lgan Kodori darasi ning Abxaziyadagi yuqori qismini tark etgan. 26-avgust 2008-yildaRossiya Janubiy Osetiya va Abxaziyaning mustaqilligini tan olgan.
Kavkazortida ozarbayjonlar va armanlar o‘rtasida Tog‘li Qorabog‘ masalasi bo‘yicha kelib chiqqan etnosiyosiy mojaro Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin 1990-yillar boshida va 2020-yilda ikki urushga olib kelgan.
Artur Tutsiyev. Rus tilidan tarjima qilgan: Nora Seligman Favorov.Kavkazning etnosiyosiy tarixi atlasi.— Nyu-Heyven va London: Yel universiteti nashriyoti, 2014.— 221bet