Passat shamollari

Atlantika okeani ustidagi shamollar xaritasi

Passat (ispancha viento de pasada «shamol, safar va harakatlanish uchun qulay» degan iboradan) — yil davomida tropiklar orasida uzluksiz esadigan shamol. Shimoliy yarimsharda u shimoli-sharqdan, Janubiy yarimsharda esa janubi-sharqdan esadi.

Shimoliy va Janubiy yarimsharlarning passatlari bir-biridan passatlarning tropiklararo konvergensiya zonasi orqali ajralib turadi. Okeanlarda passatlar eng muntazam esadi; materiklarda va ularga tutash dengizlarda esa mahalliy sharoit ta’sirida ularning yo‘nalishi qisman o‘zgaradi. Hind okeanida materik qirg‘oq chizig‘ining shakli sababli passatlarning xususiyati butunlay o‘zgarib, ular mussonlarga aylanadi.

Doimiyligi va kuchliligi tufayli yelkanli kemalar davrida passatlar g‘arbiy shamollar bilan bir qatorda, kemalarning qatnov yo‘nalishlarini belgilashda asosiy omil bo‘lgan. Ular, jumladan, quyidagi hududlarni bog‘lagan: Yevropa va Yangi Dunyo.

Passatlarning paydo bo‘lishi

Quyosh nurlari ta’sirida ekvatorial mintaqada atmosferaning quyi qatlamlaridagi havo kuchliroq qizib, yuqoriga ko‘tariladi va qutblar tomon harakatlanadi. Uning o‘rniga esa pastdan shimol va janubdan nisbatan sovuqroq havo oqimlari kirib keladi. Yerning sutkalik aylanishi natijasida Koriolis kuchi ta’sirida bu havo oqimlari Shimoliy yarimsharda janubi-g‘arbga (shimoli-sharqiy passat), Janubiy yarimsharda esa shimoli-g‘arbga (janubi-sharqiy passat) yo‘naladi. Biror nuqta Yer sharida qutbga qanchalik yaqin joylashgan bo‘lsa, bir sutkada shunchalik kichik aylana chizadi va shunga mos ravishda uning aylanish tezligi ham pastroq bo‘ladi. Demak, yuqoriroq geografik kengliklardan keladigan havo massalarining sharq tomonga aylanish tezligi ekvatorial mintaqadagi Yer yuzasi nuqtalarinikidan past bo‘ladi. Yer yuzasining bu nuqtalari g‘arbdan sharqqa harakatlangani sababli havo massalari ulardan ortda qoladi va natijada sharqdan g‘arbga yo‘nalgan oqim yuzaga keladi. Ekvatorga yaqin past kengliklarda bir daraja kenglikka to‘g‘ri keladigan aylanish tezliklari farqi juda kichik bo‘ladi, chunki meridian yoylari deyarli o‘zaro parallel holatga keladi. Shu sababli 10° sh. k. bilan 10° j. k. orasidagi mintaqada kirib kelayotgan havo qatlamlari Yer yuzasiga tegib, uning shu joydagi aylanish tezligini oladi. Natijada ekvator yaqinida shimoli-sharqiy passatning yo‘nalishi yana deyarli shimoliy, janubi-sharqiy passatniki esa deyarli janubiy bo‘lib qoladi. Ular bir-biriga ro‘para kelib, shamolsiz mintaqani hosil qiladi. 30° sh. k. va 30° j. k. orasidagi passatlar mintaqasida har bir yarimsharda ikkitadan passat oqimi esadi: Shimoliy yarimsharda pastda shimoli-sharqiy, yuqorida janubi-g‘arbiy; Janubiy yarimsharda esa pastda janubi-sharqiy, yuqorida shimoli-g‘arbiy. Yuqoridagi havo oqimi antipassat, qarshi passat yoki yuqori passat deb ataladi. 30° shimoliy va janubiy kengliklardan narida ekvatordan kelayotgan yuqori havo qatlamlari Yer yuzasiga tomon pastga tushadi va ekvatorial hamda qutbiy havo oqimlarining muntazam harakati buziladi. Passatlarning qutbiy chegarasidan (30°) havo massalarining bir qismi quyi passat sifatida ekvator tomon qaytadi, boshqa qismi esa yuqoriroq kengliklar tomon oqadi. Bu oqim Shimoliy yarimsharda janubi-g‘arbiy yoki g‘arbiy shamol, Janubiy yarimsharda esa shimoli-g‘arbiy yoki g‘arbiy shamol sifatida namoyon bo‘ladi.

Nisbatan sovuq havo massalari mo‘tadil kengliklardan kelib, subtropiklarga yetganida, havo isiydi va kuchli konvektiv oqimlar (havo massalarining yuqoriga ko‘tarilishi) vujudga keladi; ularning ko‘tarilish tezligi 4 m/s ga yetadi[manba 3582 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Natijada to‘p-to‘p bulutlar hosil bo‘ladi. 1100—2000 m balandlikda bulutlarning yuqoriga rivojlanishini cheklovchi qatlam yuzaga keladi. Bu qatlam izotermik (harorat balandlik ortishi bilan o‘zgarmaydi) yoki inversiyali (harorat balandlik ortishi bilan ko‘tariladi) bo‘lishi mumkin. U bulutlarning rivojlanishini to‘xtatadi, shu sababli yog‘in juda kam yog‘adi. Faqat ba’zan mayda tomchili yomg‘ir kuzatiladi.

Tarixiy nuqtayi nazar

Quyi passatlar tropiklar orasida, Atlantika va Tinch okeanlarida qadimgi davr dengizchilariga ham ma’lum bo‘lgan. Kolumbning hamrohlari ularni to‘xtovsiz g‘arbga olib ketayotgan bu shamollardan qattiq xavotirga tushgan. Passatlarning kelib chiqishini birinchi bo‘lib angliyalik havaskor meteorolog Jorj Hedli[ingl.] to‘g‘ri tushuntirib bergan. Shamolsiz mintaqa ekvatorda Quyoshning joylashishiga qarab shimolga yoki janubga siljiydi. Xuddi shuningdek, passatlar mintaqasining shimoliy va janubiy chegaralari turli fasllarda o‘zgarib turadi. Atlantika okeanida shimoli-sharqiy passat qish va bahorda 5° va 27° sh. k. oralig‘ida, yoz va kuzda esa 10° va 30° sh. k. oralig‘ida esadi. Janubi-sharqiy passat qish va bahorda 2° sh. k. gacha, yoz va kuzda esa 3° sh. k. gacha yetib boradi. Shu tariqa u ekvatordan o‘tib, asta-sekin janubiy, keyin esa janubi-g‘arbiy shamolga aylanadi. Atlantika okeanidagi passatlar o‘rtasida joylashgan shamolsiz mintaqa ekvatordan shimolroqda bo‘lib, uning kengligi dekabr va yanvar oylarida 150 dengiz mili, sentabrda esa 550 milni tashkil etadi. Tinch okeanida passatlar mintaqasining ekvatorga yaqin chegaralari Atlantikadagiga qaraganda kamroq o‘zgaradi; Tinch okeanidagi shimoli-sharqiy passat faqat 25° sh. k. gacha, Atlantikadagisi esa 28° sh. k. gacha yetadi. Umuman olganda, janubi-sharqiy passat shimoli-sharqiy passatdan kuchliroq: ulkan suv kengliklarida uning yo‘lida hech qanday to‘siq uchramaydi. Bu uning ekvatordan o‘tib, shimolga kirib borishini tushuntiradi, ya’ni Shimoliy yarimsharga.