Katta to‘siq rifi

Obyekt jahon merosi YUNESKO
Katta To‘siq rifi
ingl. ingl. Great Barrier Reef
Mamlakat Avstraliya
Havola 154
Mezonlar vii, viii, ix, x (tabiiy)
Mintaqa Mamlakatlar mintaqasi: Osiyo va Tinch okeani
Ro‘yxatga kiritilgan 1981-yil (5-sessiya)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Avstraliyaning shimoli-sharqiy sohillari yaqinidagi muhofaza qilinadigan tabiiy hudud — Katta To‘siq rifi dengiz parki
Rif joylashgan hudud xaritasi

Katta To‘siq rifi (ingl. Great Barrier Reef) — dunyodagi eng yirik marjon rifi bo‘lib, u Tinch okeanida joylashgan. U 2900 dan ortiq alohida marjon rifi va 900 ta oroldan iborat tizma bo‘lib, Marjon dengizida joylashgan. Katta To‘siq rifi Avstraliyaning shimoli-sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab 2500 km ga cho‘zilgan va taxminan 344 400 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. Bu Yer yuzida tirik organizmlar yaratgan eng katta tabiiy tuzilma bo‘lib, uni kosmosdan ham ko‘rish mumkin. Rif milliardlab juda mayda organizmlar — marjon poliplari tomonidan bunyod etilgan. U janubdan shimolga qarab, Jadi tropigi yaqinida, Gladston va Bandaberg shaharlari oralig‘idan boshlanib, Torres bo‘g‘ozi suvlarigacha yetadi. Bu bo‘g‘oz Avstraliyani Yangi Gvineyadan ajratib turadi. Rifning maydoni Buyuk Britaniya maydonidan kattaroq. Uning shimoliy qismida kengligi taxminan 2 km, janubida esa 152 km. Rifni tashkil etuvchi tuzilmalarning aksariyati suv ostida joylashgan (ular suv qaytishi paytida ochilib qoladi). Janubda rif qirg‘oqdan 300 km uzoqlikda, shimolga, Melvill burni yaqiniga borgan sari materikka 32 km gacha yaqinlashadi. Ayrim riflar dengizning yemirish va cho‘kindi to‘plash jarayonlari ta’sirida marjon orollari.

Katta To‘siq rifi juda xilma-xil tirik organizmlar yashashini ta’minlaydi. Shu bois 1981-yilda YUNESKO uni Jahon merosi obyekti sifatida tanlagan. CNN uni dunyoning yetti tabiiy mo‘jizalaridan biri deb atagan. Riflarning katta qismi «Great Barrier Reef Marine Park» dengiz milliy parki muhofazasida. Ushbu park inson faoliyatining ayrim turlari ta’sirini cheklashga yordam beradi, jumladan: baliq ovlash va turizm. Dengiz milliy parki 5 million gektardan ortiq maydonni egallaydi. U 1979-yilda tashkil etilgan va YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan (qirg‘oq va sayoz suv hududlaridagi o‘simliklar hamda hayvonot dunyosini muhofaza qilish uchun). Katta To‘siq rifi insoniyatga qadimdan ma’lum: undan Avstraliyaning tub aholisi va Torres bo‘g‘ozi orollari aholisi foydalanib kelgan; u mahalliy xalqlarning madaniyati va ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi. Milliy jamg‘arma «Great Barrier Reef Marine Park»ni Kvinslendning tashrif qog‘ozi deb atagan. Turizm mintaqa iqtisodiyotining muhim tarmog‘i bo‘lib, yiliga 3 mlrd dollardan ortiq daromad keltiradi. Milliy fanlar akademiyasi tomonidan 2012-yil oktabrda e’lon qilingan tadqiqotga ko‘ra, Katta To‘siq rifi 1985-yildan buyon uning tuzilishini hosil qiluvchi marjon poliplarining yarmidan ko‘pini yo‘qotgan.

Kelib chiqishi va shakllanish sharoitlari

Katta To‘siq rifining zamonaviy rivojlanish tarixi taxminan 8000 yilni qamrab oladi. Qadimgi asos ustida hozir ham yangi qatlamlar hosil bo‘lmoqda.

Katta To‘siq rifi barqaror materik sayozligi platformasi bo‘ylab shakllangan. Bu yerda suvning sayozligi va Yer yuzasining juda kam siljishi rif hosil qiluvchi marjonlarning keng koloniyalari vujudga kelishiga imkon bergan. Rif hosil qiluvchi marjonlar faqat iliq, sayoz va tiniq dengiz suvida rivojlana oladi. Dengiz sathining ko‘tarilishi va pasayishi ularning o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘z geologik tarixining katta qismida Avstraliya qirg‘oq suvlarida marjonlar yashashi uchun haddan tashqari sovuq bo‘lgan. Biroq taxminan 66 mln yil avval, bo‘r davri oxirida bu materikjanubdagi Antarktidadan ajralib, shimolga siljiy boshlagan. Antarktida yuzasida muz qoplami paydo bo‘lgach, Yerda dengiz sathi taxminan 100 metrga pasaygan. Avstraliyaning tropik mintaqaga ko‘chishi dengiz sathining ko‘tarilishiga to‘g‘ri kelgan. Natijada uning shimoli-sharqiy qirg‘og‘i yaqinida marjon riflari shakllanishi uchun zarur sharoit yuzaga kelgan. Katta To‘siq rifi suv bosishidan oldin materikdagi daryolar uchun suvayirg‘ich vazifasini bajargan dengiz tubi qismida vujudga kelgan. To‘siq rifining katta qismi 400 000 yildan yoshroq (boshqa davrlarda dengiz sathi haddan tashqari past bo‘lgan), ayrim qismlari esa so‘nggi 200 yil ichida shakllangan. Eng jadal o‘sish oxirgi 8000 yil ichida, Dunyo okeani sathi sezilarli ko‘tarilganidan keyin kuzatilgan. Eng yosh riflar eski riflarning ustida, o‘rtacha 15—20 metr chuqurlikda joylashgan.

Marjon riflari ekotizimlarining nozikligi marjonlar o‘sishi uchun maxsus sharoit talab etilishi bilan izohlanadi. Suv harorati 17,5 °C dan past bo‘lmasligi kerak (eng maqbul harorat 22—27 °C). Shu sababli Katta To‘siq rifi janubga qarab Jadi tropigidan nariga tarqalmagan. Marjonlar o‘sadigan suv ma’lum darajada sho‘rlikka ega bo‘lishi kerak. Shu bois rif Yangi Gvineya sohillari yaqinida, Flay daryosi okeanga ko‘p miqdorda chuchuk suv olib keladigan joyda tugaydi.

Katta To‘siq rifini qattiq marjonlar hosil qiladi; rifning tuzilishi ularning ohaktoshli skeletlari shakliga bog‘liq. Qattiq marjonlarning odatiy turlari: qo‘ziqorinsimon marjonlar, miyasimon marjonlar va «bug‘u shoxlari».

Xususiyatlari

Parvoz qilayotgan vertolyot bortidan suvosti riflari yaqqol ko‘rinadi. Marjon riflari hosil bo‘lishi uchun suv sayoz va yil davomida iliq bo‘lishi kerak.

Asosan, rif 2900 dan ortiq alohida rifdan iborat bo‘lib, ularning maydoni 0,01 km² dan 100 km² gacha boradi. Ularni qariyb 540 ta to‘siq o‘rab turadi; bu to‘siqlar 600 dan ortiq qirg‘oqbo‘yi orolini, jumladan, 250 ta materik orolini shakllantiradi.

Katta To‘siq rifi bilan qirg‘oq o‘rtasida laguna cho‘zilgan. Bu sayoz hududning chuqurligi kamdan-kam hollarda 100 metrdan oshadi; uni qirg‘oq yaqinidagi riflar himoya qilib turadigan loyqa suv qatlami qoplaydi. Dengiz tomonda rif yonbag‘irlari minglab metr chuqurlikkacha tik tushib ketadi. Bu yerdagi to‘siq to‘lqinlar va shamollar ta’siriga uchraydi.

Bu yerda marjonlar eng tez o‘sadi. To‘lqinlar va harorat haddan tashqari kuchli yoki yuqori bo‘ladigan joylarda esa riflar o‘z qurilish materialining eng katta qismini yo‘qotadi. Erkin materialning katta qismi riflarga qo‘shilib, yangi qoyalarni hosil qiladi. Shunday qilib, rifda yemirilish va undan keyingi tiklanish jarayonlari uzluksiz bir-birini almashtirib turadi.

Biotsenoz

Qanotli baliq Pterois antennata
Kapalakbaliq Chelmon rostratus
Zaharli ko‘k halqali sakkizoyoq Hapalochlaena lunulata bitta chaqishi bilan odamni o‘ldirishi mumkin

Katta To‘siq rifi dunyodagi eng yirik marjon poliplari koloniyasidir. Bu ekotizimning rivojlanishi qirg‘oqqa yaqin, quyosh nuri mo‘l tushadigan sayoz suvlardagi sharoitga bog‘liq. Suv yuzasidan millionlab yillar davomida marjon poliplari qoldiqlaridan hosil bo‘lgan marjon orollari ko‘tarilib turadi.

Bu yerda marjonlarning 400 dan ortiq turi yashaydi. Ularning ko‘pchiligi qattiq marjonlarga mansub: qo‘ziqorinsimon marjonlar, miyasimon marjonlar va «bug‘u shoxlari». Bu marjonlarning rangi qizildan to to‘q sariqqacha bo‘lishi mumkin. Ohaktosh skeleti bo‘lmagan yumshoq marjonlar ham uchraydi: skelet o‘rniga ularning to‘qimalarida skleritlar deb ataladigan mayda, qattiq kristall tuzilmalar bo‘ladi. Gorgonariyalar (Gorgonacea) keng tarqalgan. Ular skleritlardan tashqari, qattiq va egiluvchan modda — gorgonindan tuzilgan ikkilamchi skeletga ham ega. Katta To‘siq rifidagi gorgonariyalarning ko‘pchiligi yorqin rangli bo‘lib, bu ularning to‘qimalaridagi pigmentlar va mayda skleritlar bilan bog‘liq. Eng ko‘p uchraydigan ranglar — sariq, qizilning to‘q sariqdan jigarranggacha bo‘lgan turli tuslari, ba’zan oq va binafsharang. Gorgonariyalarga odatda 20 metrdan chuqurroqda uchraydigan «qora marjonlar» ham kiradi. Ular uzoq vaqt davomida bezak sifatida ishlatilgan. To‘siq rifi marjonlarining asosiy dushmanlaridan biri «tikanli toj» dengiz yulduzi (Acanthaster planci).

Katta To‘siq rifida dengiz baliqlarining qariyb 1500 turi yashaydi. Aynan shu ekotizimda yashashga eng yaxshi moslashgan, keng tarqalgan haqiqiy rif baliqlari turlarining o‘zi taxminan 500 ta. Bu yerda Yer yuzidagi eng katta baliq — kit akulasi, shuningdek, to‘tiqushbaliqlar, sandiqbaliqlar, kapalakbaliqlar, murenalar va boshqa rif baliqlari ham yashaydi.

Rif atrofidagi suvlarda kitlarning bir necha turi (kichik polosatik kit, bukri kit), shuningdek, ko‘plab delfinlar, jumladan, orkalar uchraydi. Rif atrofidagi suvlar bukri kitlar ko‘payadigan hudud bo‘lib, ularni bu yerda ko‘pincha iyundan avgustgacha ko‘rish mumkin.

Janubiy rif orollari dengiz toshbaqalarining ko‘payish joyidir. Rif suvlarida yetti turdan oltitasi uchraydi va ularning barchasi yo‘qolib ketish xavfi ostida. Bu yerda juda ko‘p qisqichbaqasimonlar: qisqichbaqalar, krevetkalar, langustlar va omarlar ham yashaydi. Hatto kichik bir rif ham krevetkalar va qisqichbaqalarning qariyb yuz xil turiga boshpana bo‘la oladi. Rifda mollyuskalar ham ko‘p: triton xaroniya, ikki pallali mollyuskalar, shuningdek, sakkizoyoqlar va kalmarlar. Bu yerda inson uchun o‘ta xavfli bo‘lgan ko‘k halqali sakkizoyoqlar (Hapalochlaena) ham uchraydi; ularning uzunligi 15 sm dan oshmaydi.

Katta To‘siq rifi turli dengiz jonzotlaridan tashqari, qushlarning 240 dan ortiq turiga ham boshpana beradi. Materik orollarida ulkan qush koloniyalari uya quradi. Bu yerlarga bo‘ronqushlar, faetonlar, fregatqushlar va dengiz qaldirg‘ochlarining turli turlari, jumladan, pushti dengiz qaldirg‘ochi uchib keladi. Rifda, shuningdek, oq qorinli dengiz burguti va sharqiy baliqchi burgut uchraydi. Ayrim qushlar ma’lum orollarda uya qurishni afzal ko‘radi.

Shu bilan birga, orollarda o‘simliklarning atigi 40 ga yaqin turi aniqlangan.

O‘zlashtirilish tarixi

Odamlar Katta To‘siq rifining marjon orollaridan qariyb 40 000 yil avval, Avstraliyada tub aholining (avstraliyalik aborigenlarning) ajdodlari paydo bo‘lganidan so‘ng foydalana boshlagan. Torres bo‘g‘ozi orollari aholisi esa taxminan 10 000 yil avval marjon rifidan hosil bo‘lgan orollarga joylashgan. 1768-yilda Lui de Bugenvil tadqiqot ekspeditsiyasi chog‘ida Katta To‘siq rifini kashf etgan, biroq hudud ustidan huquqni Fransiya nomidan talab qilmagan.

11-iyun 1770-yilda bark «HM Bark Endeavour» kemasi (kapitani — tadqiqotchi Jeyms Kuk) Katta To‘siq rifidagi sayozlikka urilib, jiddiy shikastlangan. Suvning ko‘tarilishi tufayli kema saqlanib qolgan va safarni davom ettirish imkoni tug‘ilgan. Dastlabki manzil nomlarini Jeyms Kuk bergan yoki keyinchalik ular uning sharafiga nomlangan. Shimolga yo‘lni davom ettirgan Kuk Lizart oroli yaqinida kema o‘ta oladigan yo‘lakni topib, ochiq dengizga chiqqan.

Biroq bu yo‘nalishni takrorlamoqchi bo‘lgan ko‘plab kemalar bunday omadga erishmagan. Dastlabki avstraliyalik mustamlakachilar va tadqiqotchilar Katta lagunaning rif bilan materik o‘rtasidagi suvlaridan Torres bo‘g‘oziga chiqish uchun foydalana boshlagach, kema halokatlari ko‘paygan. Bo‘g‘oz orqali Hindiston va Xitoyning yirik savdo shaharlariga boradigan yo‘llar, shuningdek, Tinch okeanidan Hind okeaniga olib boradigan eng qisqa yo‘l o‘tgan. Ko‘p o‘tmay dengizchilar orasida qaysi yo‘l xavfsizroq ekani haqida bahslar boshlangan: tashqi yo‘l — Marjon dengizi orqali rifni kesib o‘tishmi yoki ichki yo‘l — qirg‘oq bilan rif orasidan yurishmi? Katta To‘siq rifida cho‘kkan eng mashhur kemalardan biri HMS Pandora bo‘lib, u 29-avgust 1791-yilda cho‘kkan va 35 kishi halok bo‘lgan. 1983-yilda Kvinslend muzeyi xodimlari uyushtirgan ekspeditsiya «Pandora» kemasida arxeologik qazish ishlarini olib borgan.

1815-yilda Charlz Jeffris To‘siq rifining butun uzunligi bo‘ylab quruqlik tomonidagi suv yo‘lidan kemada o‘tishga muvaffaq bo‘lgan birinchi odam bo‘ldi. Ammo faqat 1840-yillarda Katta To‘siq rifining katta qismi batafsil o‘rganilib, xaritaga tushirilgachgina bu yo‘l xavfsizroq bo‘la boshladi.

XIX asrda olimlar rifni batafsil o‘rganishga kirishgan. Ayni paytda bu yerning tijoriy imkoniyatlaridan foydalanish umidida tadbirkorlar ham kelgan. XIX asr oxiriga kelib, London, Singapur va Gonkongga Katta To‘siq rifidan olingan eksport mahsulotlari — marvarid va trepanglar — yetkazib berilgan.

Turizm

Bugungi kunda Katta To‘siq rifining suvosti olamini o‘z ko‘zi bilan ko‘rish imkoniyati butun dunyodan sayyohlarni jalb qilmoqda. Riflar ustidan maxsus kuzatuv oynalari o‘rnatilgan ko‘plab sayohat kemalari qatnaydi.

Hozir Katta To‘siq rifining butun hududi dengiz parki deb e’lon qilingan va 1981-yilda YUNESKO tomonidan «Jahon merosi» ro‘yxatiga kiritilgan. Hozir butun suv hududi va orollar foydalanish imkoniyati bo‘yicha olti zonaga bo‘lingan. Eng qattiq nazorat qilinadigan zona ilmiy tadqiqotlar uchun muhofaza qilinadi. Eng ochiq zona — umumiy foydalanish hududi bo‘lib, bu yerda traul bilan baliq ovlash, kema qatnovi va tabiiy resurslardan me’yorida foydalanishning boshqa turlariga, masalan, turizmga, marjon savdosiga va boshqalarga ruxsat etiladi.

Biroq Katta To‘siq rifi ekotizimi shu qadar nozikki, uning butun hududida kon qazish ishlari, neft va gaz qazib olish, shuningdek, akvalang bilan ham, usiz ham tijoriy suvosti ovi taqiqlangan.

Sayyohlar faqat maxsus tanlangan ayrim orollarga borishi mumkin. Safar narxi taqdim etiladigan qulaylik darajasiga bog‘liq. Masalan, Lizart va Heymen orollari besh yulduzli mehmonxonalarga tenglashtiriladi va u yerga borish qimmatga tushadi. Uaytsandeys va Nort-Moll orollarida esa kichik haq evaziga ajratilgan joylarda chodir tikish mumkin. Orollarga kelgan sayyohlar qat’iy qoidalarga rioya qilishlari shart. Suv ostida riflarga tegish mumkin emas; park nazoratchilari mehmonlarga atrof-muhitga zarar yetkazmasdan akvalang bilan sho‘ng‘ishdan qanday zavq olish mumkinligini tushuntiradilar. Katta rifning faqat bir nechta orolida doimiy aholi yashagani sababli, sayyohlar oqimi ko‘paygani sari ularni turar joy bilan ta’minlash qiyinlashmoqda.

Tahdid soluvchi omillar

Marjon riflarining nozik muvozanatiga tropik bo‘ronlar juda katta zarar yetkazadi. Boshqa tabiiy omillar, jumladan, marjon poliplari bilan oziqlanuvchi «tikanli toj» dengiz yulduzi populyatsiyasining vaqti-vaqti bilan keskin ko‘payishi ham kam zarar keltirmaydi. 1980-yillarning boshida bu yirtqichlar Katta To‘siq rifining katta qismini vayron qilgan.

Hozirgi kunda marjon riflari eng ko‘p inson faoliyatidan zarar ko‘rmoqda. Ommaviy turizm ham ma’lum xavf tug‘diradi. Sayyohlik infratuzilmasi rivojlangani sari qirg‘oqbo‘yi dengiz suvlari muqarrar ravishda ifloslanadi.

Global isish riflar hayotiga yana bir xavf — oqarish hodisasini keltirib chiqaradi. Bu jarayon marjon riflarining eng keng tarqalgan va hali yetarlicha o‘rganilmagan muammolaridan biridir. Suv harorati odatdagidan hatto bir darajaga oshganda ham poliplar ichida yashovchi suvo‘tlar nobud bo‘ladi. Zararlangan marjonlar zoooksantellalar (simbiozda yashovchi suvo‘tlar)ni o‘zidan chiqarib yuboradi; aynan shu suvo‘tlar marjonlarga yorqin rang beradi. Natijada koloniyalarda oqish joylar paydo bo‘ladi. Ammo bu joylar suvo‘tlardan butunlay xoli bo‘lmaydi. Ayrim hollarda qisman tiklanish yoki zoooksantellalarning yangi turlari paydo bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, oqarib ketgan koloniyalar o‘smaydi va to‘lqinlar ta’sirida osonroq yemiriladi. Keng ko‘lamli oqarishga El-Ninyoning 1997—1998-yillardagi hodisasi sabab bo‘lgan; u okean sirtidagi suvlarni uzoq vaqt davomida 1,5 °C gacha isitgan.

Avstraliyalik olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, 2024-yildan 2025-yilgacha rifning marjon koloniyalari joylashgan uchta asosiy hududidan ikkitasida marjon qoplami deyarli uchdan bir qismga kamaygan. Bunga simbiotik suvo‘tlar va fotosintez pigmentlarining yo‘qolishi natijasida marjonlarning ommaviy oqarishi sabab bo‘lgan. Marjonlar atrof-muhit haroratining o‘zgarishi va dinofit suvo‘tlarning tarqalishi tufayli nobud bo‘lmoqda. 2016-yildan beri beshta ommaviy oqarish to‘lqini qayd etilgan.

Adabiyotlar