| Shahar | |||||
| Xo‘jand | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| tojikcha Xo‘jand | |||||
| | |||||
|
|||||
| 40°17′03″ sh. k. 69°37′09″ shq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Viloyat | Sug‘d | ||||
| Ichki bo‘linishi | 22 mahallalar (dahalar) | ||||
| Shahar raisi | Firdavs Sharifzoda | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | Miloddan avvalgi VII—VI asrlar | ||||
| Ilk bor tilga olingan | Miloddan avvalgi VII asrning 2-yarmi | ||||
| Avvalgi nomlari |
Aleksandriya Esxata (ehtimol), ...gacha 1936 — Xo‘jent ...gacha 1991 — Leninobod |
||||
| Maydoni | 40 kvadrat kilometr (15 kv. mil) km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 300 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↗198 700 kishi (2022) | ||||
| Zichligi | 4972,5 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya aholisi |
▲944 000 (Xo‘jand aglomeratsiyasi) |
||||
| Millatlar | tojiklar, o‘zbeklar, ruslar va boshqalar | ||||
| Diniy e’tiqodlar | musulmonlar, xristianlar | ||||
| Aholining atalishi | xo‘jandliklar | ||||
| Rasmiy til | tojik tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +992 3422 | ||||
| Pochta indeksi | 735700 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Mukofotlar |
|
||||
|
|
|||||
| khujand.tj | |||||

Xo‘jand (tojikcha Xo‘jand, kelib chiqishi: so‘g‘dcha kwc'nth (xučant(a) > xuǰand — «yoqimli tomon»), forscha خجند, Xo‘jand, 1936—1991-yillarda — Leninobod) — shimoliy Tojikistondagi shahar, ma’muriy markaz — Sug‘d viloyatining bosh shahri.
U O‘rta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, Xo‘jandga miloddan avvalgi 514-yilda asos solingan. Tojikistonning kattaligi bo‘yicha ikkinchi shahri, muhim transport tuguni, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi.
Shaharda aeroport va Xo‘jand temiryo‘l stansiyasi mavjud (u Xo‘jand markazidan 12 km uzoqlikda, G‘afurov).
Nomi
Shaharning hozirgi ruscha nomi — Xo‘jand, ba’zan Xo‘jent yoki Xo‘jant.
Rossiya imperiyasi davridan beri shaharning nomi — tojikcha Xo‘jand, (forscha خجند) — rus tilida odatda Xo‘jent.
10-yanvar 1936-yildan shahar rasman Leninobod deb atalgan ( V. I. Leninsharafiga), biroq tarixiy adabiyotlarda Xo‘jent yozilishi saqlanib qolgan. Ushbu shakl rasmiy hujjatlarda ham quyidagi tuman nomida saqlangan: Xo‘jent tumani (Tojikiston SSR).
Tojikiston SSR Oliy Kengashining 246-sonli 26-fevraldagi 1991-yilgi qarori bilan shaharning tarixiy nomi qaytarildi — Xo‘jand.
Aholisi
| 1897 | 1926 | 1959 | 1979 | 1989 | 2000 | 2010 | 2018 | 2022 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 28 431 | ↗37 000 | ↗77 000 | ↗130 353 | ↗160 458 | ↘147 061 | ↗162 825 | ↗172 700 | ↗198 700 |
Xo‘jand — Tojikistonning aholi soni bo‘yicha Dushanbedan keyingi ikkinchi shahri. 1-yanvar 2022-yil holatiga ko‘ra, unda 198 700 kishi yashagan.
1897-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, shahar aholisidan 28 431 kishi tojik tilini ona tili sifatida ko‘rsatgan, 900 kishi o‘zbek tilini (ulardan 305 nafari — sart lahjasini), 458 kishi esa rus tilini ko‘rsatgan.
1939-yilgi SSSR aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, shahar 45528 aholisining 58,25 % ini (yoki 26 522 kishini) tojiklar, 27,76 % ini (yoki 12460 kishini) ruslar, 4,47 % ini (yoki 2040 kishini) o‘zbeklar, 2,28 % ini (yoki 1036 kishini) ukrainlar, 0,23 % ini (yoki 105 kishini) qozoqlar, 0,30 % ini (yoki 136 kishini) qirg‘izlar tashkil etgan.
Aholi soni Xo‘jand aglomeratsiyasida 944 000 kishini tashkil etadi.
| Aholi soni | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1973 | 1992 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 113 000 | ↗165 300 | ↘147 000 | ↗150 500 | ↗151 700 | ↗153 100 | ↗154 700 | ↗155 900 |
| 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 |
| ↗157 100 | ↗158 200 | ↗163 000 | ↗165 000 | ↗165 400 | ↗167 400 | ↗169 700 | ↗172 700 |
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | |
| ↗175 400 | ↗178 100 | ↗179 900 | ↗181 600 | ↗183 600 | ↗196 800 | ↗198 700 | |
Geografiyasi

Xo‘jand Sirdaryobo‘yida, Qayroqqum suv omboridan quyiroqda, O‘zbekistondagi 35 km pastroqda joylashgan Bekobodshahridan yuqorida, Farg‘ona vodiysihududida, janubda Turkiston tizmasi etaklari bilan shimolda Mo‘g‘ultov tog‘lari oralig‘ida joylashgan.
Shahar 200 km shimoli-sharqda, poytaxt Dushanbe shahridan (avtomobil yo‘li orqali — 300 km) uzoqlikda joylashgan.
Iqlimi
Iqtibos «Sankt-Peterburg vedomostlari», 1868 (№ 215, 219):
«…Xo‘jent sersuv va go‘zal Sirdaryo sohilida joylashgan, har tomondan tog‘lar bilan o‘ralgan. Tog‘larning yonbag‘irlarida yam-yashil, go‘zal bog‘lar ko‘zni quvontiradi. Suv, tog‘lar va o‘simliklar birgalikda yozgi issiq hamda qurg‘oqchilik paytida havoga yoqimli salqinlik va musaffolik bag‘ishlaydi, qishda esa iqlimni mo‘tadillashtiradi. … Xo‘jent ajoyib bog‘lar bilan o‘ralgan, bu yerdagi bog‘lar viloyatning boshqa joylariga qaraganda ko‘proq. Bularning barchasi mevali bog‘lar bo‘lib, mevalar shu qadar mo‘l yetishtiriladiki, ular bilan atrofdagi shaharlar ham ta’minlanadi…»
Xo‘jandda dasht iqlimi ustunlik qiladi. Yil davomida yog‘in miqdori kam bo‘ladi. Kyoppenning iqlim tasnifiga ko‘ra, bu salqin qishli, mo‘tadil kengliklarga xos quruq yarim arid iqlim (BSk indeksi) hisoblanadi. Xo‘jandda havoning yillik o‘rtacha harorati 16 °C.
Iqlimning shakllanishida Tojikiston, shu jumladan Xo‘jand hududiga kirib keladigan havo massalari katta ahamiyatga ega. Ular O‘rta Osiyo ob-havosi va uning o‘zgarish xususiyatlarini ham belgilaydi. Xo‘jand atrofida va butun Farg‘ona vodiysida yog‘in yog‘ishi, asosan, siklonlar faoliyati hamda yer yuzasining xususiyatlariga bog‘liq.
Yog‘in hosil bo‘lishida Janubiy Kaspiy, Murg‘ob va Yuqori Amudaryo siklonlari, shuningdek, g‘arb, shimoli-g‘arb va shimoldan harakatlanadigan sovuq havo massalari asosiy rol o‘ynaydi. Tog‘larning old yonbag‘irlariga yetgan havo massalari yuqoriga ko‘tarilib, soviydi va bulut hamda yog‘in hosil bo‘lishi uchun qo‘shimcha sharoit yaratadi. Bu havo massalarining barchasi Farg‘ona vodiysiga g‘arb va janubi-g‘arbdan kirib keladi, biroq yo‘lda Shimoliy Tojikiston tog‘ tizmalarining g‘arbiy va janubi-g‘arbiy yonbag‘irlariga duch keladi. Shu sababli bu yonbag‘irlarga shamolga teskari tomondagi yonbag‘irlar, tog‘lararo vodiylar va botiqlarga qaraganda ko‘proq yog‘in tushadi. Masalan, Zarafshon, Turkiston va Qurama tizmalarining shamolga ro‘para yonbag‘irlarida yillik yog‘in miqdori 400—800 mm dan ortadi. Buni qishda ushbu tog‘li hududlarda qalin qor qoplami hosil bo‘lishi va bahorda qor ko‘chkilari sodir bo‘lishi ham tasdiqlaydi. Tog‘lar ichkarisiga siljigan sari havo massalari namligini ancha yo‘qotib, ichki hududlarga yetib boradi. Natijada tog‘lararo vodiylar va chuqur botiqlarga juda oz yog‘in tushadi. Xo‘jandda yillik yog‘inning sovuq mavsumga to‘g‘ri keladigan qismi 87 mm; eng ko‘p yog‘in mart va aprelda (25—27 mm), eng kami esa yoz oylarida (9—11 mm, avgustda) kuzatiladi.
Odatda qor ko‘rinishidagi yog‘in faqat manfiy haroratlarda yog‘adi. Xo‘jand hududida qish davrining 20 % ida barqaror qor qoplami bo‘lmaydi, 3—10 % ida esa qor qoplami umuman hosil bo‘lmaydi. Bu yerda qor qoplamining o‘rtacha qalinligi faqat fevralda 1—3 sm ga yetadi, yilning boshqa vaqtlarida esa qor qoplami bo‘lmaydi. Qor qoplamining o‘n kunlik davr bo‘yicha eng katta qalinligi fevralning uchinchi o‘n kunligida qayd etilgan — 47 sm. Qor qoplami paydo bo‘ladigan o‘rtacha sana 15-dekabr, eng erta sana 31-oktabr. Qor qoplamli kunlar soni 21 ta.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal t, °C | 3,5 | 6,2 | 13,8 | 21,9 | 28,6 | 34,2 | 35,5 | 32,4 | 28,8 | 20,6 | 12,3 | 5,6 | 20,3 |
| O‘rtacha harorat, °C | 0,6 | 3,0 | 9,2 | 16,8 | 21,9 | 26,8 | 28,6 | 26,4 | 21,5 | 14,6 | 7,6 | 2,5 | 15,0 |
| O‘rtacha minimal t, °C | −3,2 | −1,8 | 4,2 | 10,7 | 15,6 | 19,6 | 21,2 | 18,8 | 13,6 | 8,1 | 3,4 | −0,5 | 9,1 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 15 | 15 | 25 | 27 | 20 | 9 | 4 | 1 | 3 | 15 | 16 | 17 | 167 |
| Manba: World Weather Information Service, Climate-Data.org | |||||||||||||
Tarixi
Qadimgi davrda


Xo‘jand Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biridir: ayrim manbalarga ko‘ra, shaharga miloddan avvalgi VII—VI asrlarda asos solingan. Xo‘jand, katta ehtimol bilan, Kiropol — Buyuk Kir tomonidan ulkan Ahamoniylar imperiyasiningshimoli-g‘arbiy chegaralarida asos solingan shahardir. Uni Aleksandr Makedonskiybosib olib, qayta qurdi va mustahkamladi hamda Aleksandriya Esxata (ya’ni «Eng chekka Aleksandriya») deb nomladi.
Buyuk ipak yo‘lida joylashib, Samarqandni Farg‘ona vodiysi bilan bog‘lagani uchun Xo‘jand qulay geosiyosiy mavqega va juda muhim transport ahamiyatiga ega bo‘lgan.
Keyinchalik shaharni arablar (VIII asr) egallagan, 1219—1220-yillarda esa u Chingizxonqo‘shinlariga qattiq qarshilik ko‘rsatgan, ammo vayron qilingan.
Biroq shahar ko‘p o‘tmay qayta tiklandi va Markaziy Osiyo mintaqasining eng yirik savdo, madaniyat va ilm-fan markazlaridan biriga aylandi. Xo‘jand bugun ham Shimoliy Tojikistonning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazidir.
Qadim zamonlardan Sharq savdo yo‘llari chorrahasida, Buyuk ipak yo‘lida, Xo‘jand eng muhim iqtisodiy, harbiy-strategik va madaniy markazlardan biri sanalgan. Bu shahar joylashgan tarixiy o‘lka — Movarounnahr.
Xo‘jand mashhur astronomlar, matematiklar, shifokorlar, tarixchilar, shoirlar va musiqachilar vatani hisoblanadi. Ulardan biri — mahalliy astronomiya maktabi asoschisi Abu Mahmud al-Xo‘jandiy.
XIV asrda «Xo‘jand bulbuli» nomi bilan mashhur bo‘lgan shoir — Kamol Xo‘jandiy , taniqli g‘azallar muallifi edi.
Rivoyatga ko‘ra, aynan Xo‘jandda Xoja Nasriddinning uyi bo‘lgan.
Qo‘qon xonligida
Mallaxon hukmronligi davridashaharni qirg‘iz Saidbek dodxoh, Nov qal’asini esa qirg‘iz Mulla Qosim boshqargan.
1863-yil iyulida Olimqul qo‘shinlari Mingboy boshchiligida Xo‘jandni egalladi , qamal yakunlangach buxoroliklarni Samarqandga siqib chiqardi va qonli fuqarolar urushigayakun yasadi. Shu oyning o‘zida Sulton Sayidxon xon deb e’lon qilindi.
Rossiya imperiyasi davrida

24-may 1866-yilda shahar rus qo‘shini tomonidan egallanib, Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi (qarang: Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyodagi mulklari). Aholisi zich va iqtisodiy resurslarga boy okrug markazining, Farg‘ona vodiysi, Toshkent vohasi hamda Zarafshon vodiysiorasidagi eng muhim yo‘l tuguni va yirik savdo maskanining imperiya tarkibiga kirishi Xo‘jandning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar ochdi.
Shahar Xo‘jand uyezdining Samarqand viloyatidagi ma’muriy markazi bo‘lgan..
1916-yil iyulda shaharda O‘rta Osiyo qo‘zg‘oloni boshlandi.
SSSR davrida
1918-yil boshida shaharda sovet hokimiyati o‘rnatildi, 1929-yilgacha shahar O‘zbekiston SSRtarkibida bo‘lgan. 2-oktabr 1929-yildan Tojikiston ASSRtarkibiga kiritildi, 10-yanvar 1936-yilda esa shaharning nomi Leninobod deb o‘zgartirildi ( V. I. Leninsharafiga). 1941-yilda Leninobodda Tojikiston qishloq xo‘jaligi institutijoylashgan bo‘lib, u SSSR Yer ishlari xalq komissarligi.
tasarrufidagi oliy ta’lim muassasasi edi. Urushdan keyingi davrda Leninobod Dushanbedan keyingi Tojikistonning eng yirik sanoat va madaniyat markaziga aylandi. Shahar sanoati ko‘p tarmoqli bo‘lib, ilg‘or mahalliy va xorijiy texnika bilan jihozlandi; bu yerda respublikadagi eng yirik korxonalardan biri — ipak kombinati (taxminan 10 ming ishchi) faoliyat ko‘rsatgan. 1991-yilda shahardagi o‘nlab korxonalar bir kunda inqilobgacha bo‘lgan butun Tojikistonda bir yil davomida ishlab chiqarilgan miqdorda sanoat mahsulotlari ishlab chiqargan. Ipak kombinati matolari SSSRning 450 shahriga hamda xorijiy mamlakatlarga yuborilgan.
1960-yillardan boshlab Leninobod hududi faol kengaya boshladi. Shahar Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘iga ham yoyildi va daryo ustidan to‘rtta ko‘prik qurildi.
1970-yilda Leninobodda trolleybus qatnovi yo‘lga qo‘yildi.
Sovet hokimiyati yillarida sog‘liqni saqlash sohasida tub o‘zgarishlar yuz berdi. 1991-yilga kelib shaharda 40 ta davolash va profilaktika muassasasi bo‘lib, ularda oliy va o‘rta tibbiy ma’lumotli 2,5 mingga yaqin shifokor va mutaxassis ishlagan.
Xalq ta’limi sohasida ham katta o‘zgarishlar bo‘ldi. 1991-yilda shaharda 30 ta maktab faoliyat yuritib, ularda 30 mingga yaqin o‘quvchi tahsil olgan.
1986-yilda shahar asos solinganining 2500 yillik yubileyini nishonladi. Shu munosabat bilan SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining farmoniga binoan Leninobod shahri Xalqlar do‘stligi ordeni bilan taqdirlandi.
26-fevral 1991-yilda mahalliy referendumda bildirilgan Leninobod aholisi istaklarini hisobga olib, Tojikiston SSR Oliy Kengashi shahar nomini Leninoboddan Xo‘jandga o‘zgartirishga qaror qildi.
Mustaqil Tojikiston davrida
Xo‘jand yaqinidagi Arbob saroyida, Xo‘janddan 10 km uzoqlikda, 1992-yil noyabrda bo‘lib o‘tgan Oliy Kengashning XVI sessiyasi respublikada konstitutsiyaviy tuzumni tikladi hamda Oliy Kengash raisi etib E. Sh. Rahmonov saylandi.
Madaniyat va ta’lim
Shaharda quyidagilar joylashgan: Sug‘d viloyati tarixiy muzeyi, shoir Kamol Xo‘jandiynomidagi teatr va bog‘; bog‘ hududida maqbara hamda shoirning uy-muzeyi , shuningdek, Odiljon Nazarov nomidagi davlat musiqali yosh tomoshabinlar teatri mavjud.
Shaharda T. Osiriy nomidagi viloyat kutubxonasi faoliyat ko‘rsatadi.
Xo‘jand oliy ta’lim muassasalari
- Xo‘jand davlat universiteti
- Akademik M. S. Osimiy nomidagi Tojikiston texnika universitetining Xo‘jand politexnika instituti.
- Tojikiston davlat huquq, biznes va siyosat universiteti
- Xo‘jand sanoat va servis instituti
- Tojikiston davlat tijorat universitetining Xo‘jand iqtisodiyot va savdo instituti
- Xo‘jand aniq fanlar va texnologiyalar instituti
- Tojikiston xalqaro turizm va tadbirkorlik universitetining Xo‘jand shahridagi filiali
Yaqin kelajakda shaharda Rossiya—Tojikiston (slavyan) universitetining ilk filialini ochish rejalashtirilgan.
Mahallalar
Xo‘jand shahri Tojikistonda mahalla qo‘mitalaridan iborat yagona shahardir. Bular eng kichik ma’muriy birliklar hisoblanadi. Shaharda mahallalarga bo‘linish Tojikiston Respublikasi Prezidentining 8-aprel 2013-yildagi buyrug‘i va Xo‘jand shahri raisining 16-iyul 2013-yildagi «Shahar mahallalari hududini taqsimlashni tasdiqlash to‘g‘risida»gi 380-sonli qaroriga muvofiq mikrorayonlar hamda shahar dahalari (mahallalar) asosida joriy etilgan (2013-yildagi aholi soni):
- Bofanda — 5820 kishi.
- Vahdat — 5942 kishi (26, 27, 28, 29-mikrorayonlar)
- Jabbor Rasulov — 5965 kishi.
- Xalqlar do‘stligi — 15309 kishi (31, 32, 33-mikrorayonlar)
- Qori Rahmat Qurbonov — 6759 kishi.
- Masjidi Savr — 7534 kishi (Masjidi Surx va Masjidi Savr mahallalari)
- Mevagul — 16549 kishi (13, 16, 18-mikrorayonlar)
- Navbahor — 8235 kishi (34-mikrorayon, Mustaqillikning 15 yilligi dahasi, Xebitat mahallasi)
- Pervomayskiy — 4341 kishi.
- Razzaq — 6952 kishi (Razzaq va Sari Sang mahallalari)
- Sayhun — 5095 kishi.
- Saribaland — 5765 kishi.
- Sodir Hofiz — 5921 kishi.
- Sirdaryo — 3982 kishi.
- Sug‘diyon — 11428 kishi (19 va 20-mikrorayonlar)
- Temurmalik — 8343 kishi (3 va 8-mikrorayonlar; Dushanbening 80 yilligi dahasi, Sano mahallasi)
- Tillo kon — 8916 kishi (12-mikrorayon)
- Tuti Kalon — 8768 kishi (Inqilob dahasi, Tuti Kalon mahallasi)
- Xo‘jand — 5091 kishi.
- Chashmai Arzana — 5908 kishi.
- Chorcharog‘ — 8312 kishi (Chorcharog‘ va Rudakiy mahallalari)
- Sharq — 4019 kishi.
Hukumat raislari
- Ahmadzoda, Rajabboy — 1-aprel 2016-yil
- Sharifzoda, Sharif Fayz — 1-aprel 2016-yil — 31.03.2017
- Muhammadzoda, Ma’ruf — 31.03.2017—18.11.2020
- Sharifzoda, Firdavs — 18.11.2020-yildan
Iqtisodiyoti
Shahar sanoatini asosan yengil va oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik va boshqa tarmoqlar tashkil etadi. Shaharda mebel, kiyim-kechak, poyabzal, savdo mashinalari, liftlar, tosh plitalar, konservalar, non mahsulotlari, go‘sht mahsulotlari, salqin ichimliklar, vino va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi.
Shaharning asosiy sanoat korxonalari:
- Xo‘jand konserva kombinati,
- «La’l» shisha idishlar zavodi,
- Nasochii Xo‘jand,
- Xo‘jand ipak kombinati,
- «Javoni» qo‘shma korxonasi,
- Xo‘jandtorgmash,
- Xo‘jandmogilyovliftmash,
- Xo‘jand sut kombinati,
- Fayzi Rasul,
- «Sayhun» likyor-aroq zavodi,
- Atlasi Xo‘jand,
- «Xo‘jand-Pakijing» qo‘shma korxonasi,
- va boshqalar.
Diqqatga sazovor joylari
Xo‘jand qal’asi
Shahar mudofaa inshootlari tizimining tarkibiy qismi. Miloddan avvalgi VI—V asrlarda asos solingan. Shimoliy Tojikiston kompleks arxeologik ekspeditsiyasi (STKAE) ma’lumotlariga ko‘ra, Xo‘jand qal’asi avval tuproqdan ko‘tarilgan mudofaa vali, keyinchalik esa ancha qalin xom g‘isht devor bilan o‘ralgan. Qadimgi Xo‘jandning tarkibiy qismlari bo‘lgan shahar va ark alohida qal’a devorlariga ega bo‘lib, ularni suv to‘ldirilgan keng va chuqur xandaq o‘rab turgan. Bu mudofaa inshootlarining qoldiqlari Xo‘jandning Sirdaryo chap qirg‘og‘idagi markaziy qismi ostidan topilgan bo‘lib, qadimgi shaharning 20 ga maydonini o‘rab turadi.
Iqtisodiyot, savdo, boshqaruv tizimi va aholi soni rivojlanishi bilan shahar kengaygan. VI—VII asrlarda yangi qal’a bunyod etilgan. O‘rta asrlardagi Xo‘jand uch asosiy qismdan iborat bo‘lgan: ark, shahriston va rabot. Ark Sirdaryo sohilida, rabot darvozasi yaqinida joylashgan. O‘rta asrlardagi Xo‘jand qal’asi O‘rta Osiyoning eng mustahkam qal’alaridan biri hisoblangan.
Chingizxon bosqini davrida (1219—1220-yillar) shaharni qamal qilish uchun 25 ming kishilik qo‘shin va 50 ming nafar o‘rta osiyolik asir yuborilgan. Xo‘jand qal’asi hamda unga yaqin Sirdaryodagi orol Temurmalik boshchiligida qahramonona mudofaa qilindi. Bu tojik xalqining ozodlik kurashi tarixidagi yorqin sahifalardan biridir. Mo‘g‘ullar bosqini oqibatida Xo‘jand qal’asi vayron qilingan. Tarixchi Hofizi Abru xabariga ko‘ra, XV asr boshida qal’a xarob ahvolda bo‘lgan. Zahiriddin Muhammad Bobur ma’lumotlariga ko‘ra, XV asr oxiridayoq qal’a qayta tiklangan va mahalliy hukmdorning qarorgohi vazifasini bajargan. SSSR davrida qal’ada tank ta’mirlash ustaxonalari, keyinchalik KSAVOning 28653-sonli harbiy o‘quv qismi joylashgan. 1999-yilda qal’a qayta ta’mirlangan, uning devorining janubi-sharqiy burchagida Sug‘d viloyati tarixiy muzeyi qurilgan.
Shayx Muslihiddin masjidi

Shayx Muslihiddin majmuasi — XVI asr xalq me’morchiligi yodgorligi. Panjshanbe maydonining g‘arbiy tomonida joylashgan. Binoning old tomoni Sharq ko‘chasiga qaragan. Masjid 1512—1513-yillarda qurilgan. Ko‘p ustunli (30 ustunli) ayvon qishki zalning sharqiy devoriga tutashgan; qishki zal ham ko‘p ustunli (20 ustun) bo‘lib, ayvon masjidning ichki hovlisiga kiradi. Masjidning hech qanday deraza yoki eshiksiz uzun janubiy devori Sharq ko‘chasiga qaragan. Faqat devorning o‘ng chetida chuqur peshtoq — portalga ega darvozaxona joylashgan. Masjid ustunlari modul to‘riga muvofiq joylashtirilgan: ayvonda to‘rttadan ustunli olti qator (30 modul kvadrati), qishki xonada esa to‘rttadan ustunli besh qator mavjud. Ayvonning shimoliy old tomonidagi ikki o‘rta ustun butun balandligi bo‘ylab o‘yma naqsh bilan bezatilgan va bo‘yoq izlari saqlangan yirik, yig‘ma muqarnasli balandroq ustunusti to‘sinini ko‘tarib turadi. Kirish joyida hamda mehrob ustida shiftning uchtadan taxtali kvadrati bo‘yalgan, biroq bo‘yoqlar ancha qoraygan va qisman to‘kilib ketgan. Devorlar nafis o‘yma, asosan geometrik naqshlar bilan bezatilgan. Qishki zalning ikkala eshigi ham nozik va nafis o‘ymakorligi bilan ajralib turadi. Konstruksiyasi jihatidan bino yog‘och sinchli, orasi xom g‘isht bilan to‘ldirilgan va keyin ganch qorishmasi bilan suvalgan. Sinch oralig‘idagi bo‘shliqlardan qishki zalda ham, ayvonda ham tokcha va mehroblar qurish uchun foydalanilgan. Masjid tomi yassi, ustiga loy va somon aralashmasi surtilgan. Devorlar turgan poydevor pishiq g‘ishtdan terilgan. Masjidning ichki hovlisi sharqdan va qisman shimoldan bir qavatli hujralarbilan chegaralangan. Hovlining shimoli-sharqiy qismida minora an’anaviy ravoqli chiroqxonasi bilan qad ko‘targan, undan shaharning go‘zal manzarasi ko‘rinadi. Sharq ko‘chasiga qaragan kirish peshtoqi old tomonidagi koshin qoplamasi va o‘yma ganch pannolari bilan ajralib turadi. Baland peshtoq aslida pishiq g‘ishtdan terilgan bezak devoridan iborat; shimol tomonidan unga yuqorisida yog‘och ayvonli ikki qavatli xom g‘isht imoratlar tutashgan. Peshtoqning o‘yma darvozasi 1513—1514-yillarda yasalgan. Masjid bezaklariga Mulla Mansur (bo‘yoqli naqshlar), Usta Shamsiddin (ganch o‘ymakorligi) va boshqalar hissa qo‘shgan. Umuman, masjid nihoyatda uyg‘un ko‘rinishga ega bo‘lib, Xo‘jand bezak san’ati va qurilish madaniyati uyg‘unlashuvining ajoyib namunasidir.
Kamol Xo‘jandiy haykali
1996-yilda shoir tavalludining 675 yilligi munosabati bilan o‘rnatilgan. Xo‘jand yulduzi maydonida joylashgan. Orqa fonda insonning muqaddasligini, ayni paytda she’riy ilhom qanotlarini ifodalovchi qanotlar tasvirlangan. Shoir yuzi tug‘ilgan yeri va quyosh botadigan tomonga qaratilgan. O‘tirgan haykalning balandligi 3,5 m, qanotlar balandligi 5,5 m. Yodgorlik egallagan maydon 1000 m². Ko‘p sayohat qilgan, kuchli va ma’naviy boy inson obrazini yaratish uchun haykal ataylab yalangoyoq tasvirlangan; bunda inson tanasi go‘zalligini ifodalovchi haykaltaroshlik mezonlari hisobga olingan. Muallif — rassom-haykaltarosh K. N. Nadirov. Shu muallifning o‘xshash haykali 1997-yilda Tabrizda shoir dafn etilgan joyda o‘rnatilgan.
Mariya Magdalina pravoslav cherkovi
Pravoslav ibodatxonasi — Mariya Magdalina nomidagi cherkov Tojikiston hududidagi eng qadimiy pravoslav ibodatxonasi bo‘lib, 1884-yilda moskvalik savdogar Xludov mablag‘i hisobiga qurilgan.
Osma yo‘l
2019-yilda Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon tomonidan Xo‘jandda Kamol Xo‘jandiy nomidagi madaniyat va istirohat bog‘idan Shoh Ismoil Somoniy majmuasigacha Sirdaryo ustidan o‘tuvchi, uzunligi 1 kilometrdan ortiq osma yo‘l ochilgan. Osma yo‘l 47 ta kabinadan iborat bo‘lib, ularning har biri 4 kishiga mo‘ljallangan; shulardan yettitasi VIP-kabinalardir. Osma yo‘l balandligi 35 metr bo‘lib, u bir soatda 160 yo‘lovchiga xizmat ko‘rsata oladi.
Qardosh shaharlar
Havolalar
- Shahar veb-sayti
- Xo‘jand shahar portali
- Xo‘jent shahri gerbi, 1910-yil geraldika.ru. Murojaat qilingan sana: 25-dekabr 2019-yil.
- Xo‘jent // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.