O‘zbekiston geografiyasi

O‘zbekiston geografiyasi
карта: География Узбекистана
Qit’a Osiyo
Mintaqa O‘rta Osiyo
Koordinatalari 41°00 shim. k., 64°00 sharq. u.
Maydoni
Sohil chizig‘i 0 km
Chegaralari umumiy: 6221 km
Afg‘oniston (137 km)
Qozog‘iston (2203 km)
Qirg‘iziston (1099 km)
Tojikiston (1161 km)
Turkmaniston (1621 km)
Eng baland nuqtasi tog‘: Hazrati Sulton
4643 m
Eng past nuqtasi Mingbuloq botig‘i
−12,8 m
Eng yirik daryolari Amudaryo (2540 km) va Sirdaryo (3019 km)
Eng yirik ko‘li Orol dengizi

O‘zbekiston geografik jihatdan O‘rta Osiyoning markaziy qismida joylashgan.

Umumiy ma’lumot

Umumiy maydoni 448 900 km² bo‘lib, shundan 425 400 km² (95 %) quruqlikdan iborat (dunyoda 56-o‘rin). Maydoni jihatidan u Shvetsiyadan biroz kattaroq.

Iqlimi keskin kontinental. O‘rtacha harorat: yanvarda +9 °C dan −8 °C gacha, iyulda +26 °C dan +35 °C gacha. Tekisliklarda yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 90—580 mm, tog‘li hududlarda esa 460—910 mm. Mamlakat Jahon okeaniga bevosita chiqish yo‘liga ega emas. U Lixtenshteyn singari, faqat Jahon okeaniga chiqish yo‘li bo‘lmagan davlatlar bilan chegaradosh mamlakatdir. O‘zbekiston hududi butunlay tashqi oqimi bo‘lmagan suv havzalari va berk havzalar hududiga kiradi.

Eng chekka nuqtalari

— sovet topografik xaritalariga ko‘ra, bu nuqta Andijon suv ombori akvatoriyasidan shimolda joylashgan — 73° 09′ 01″ sharq. u.
— O‘zbekiston mazkur chegara bo‘yicha bahslashadi va Andijon suv omborining butun akvatoriyasiga da’vo qiladi. Bunday holatda mamlakatning eng sharqiy nuqtasi Andijon suv omborining eng sharqiy chekkasi hisoblanadi — 73° 11′ 55″ sharq. u.

Relyef

Mamlakat hududining uchdan ikki qismini quyidagilar egallaydi: cho‘llar (jumladan, Qizilqum cho‘li), dashtlar (Mirzacho‘l) va tog‘lar (Tyanshan, Hisor tizmasi). O‘zbekiston shaharlari, mamlakat aholisi hayoti asosan shu shaharlarda jamlangan bo‘lib, ular daryo vodiylarida joylashgan (Amudaryo va Sirdaryo).

Mamlakat sharqiy qismining shimolida chuchuk suvli Aydarko‘l joylashgan. U Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimidagi yirik (3000 km²) sun’iy suv havzasi bo‘lib, butun tizimning umumiy maydoni 4000 km² ni tashkil qiladi. Shimolda mamlakat chegarasi sobiq Orol dengizining (ko‘lining) o‘rtasidan, ya’ni uning hozir qurib qolgan qismi — Janubiy (Katta) Orol dengizi hududi orqali o‘tadi.

Chegaralar

Chegaralarining umumiy uzunligi — 6221 km:

  • shimol va shimoli-sharqda Qozog‘iston bilan chegaradosh (chegara uzunligi 2203 km)
  • sharqda Qirg‘iziston bilan chegaradosh (chegara uzunligi — 1099 km).
  • sharq va janubi-sharqda Tojikiston bilan chegaradosh (chegara uzunligi — 1161 km).
  • janubda Afg‘oniston bilan chegaradosh (chegara uzunligi — 137 km).
  • janub va g‘arbda Turkmaniston bilan chegaradosh (chegara uzunligi — 1621 km).

Anklavlar va eksklavlar

O‘zbekistonning asosiy hududidan ajralgan to‘rtta eksklavi mavjud (ularning barchasi Farg‘ona vodiysida joylashgan va Qirg‘iziston hududi bilan o‘ralgan).

O‘zbekiston hududida quyidagi davlatlarning anklavlari joylashgan: Tojikiston (Sarvak) va Qirg‘iziston (Barak)