Issiqko‘l haqida

Ko‘l
Issiqko‘l
qirg‘. Issiqko‘l
Morfometriya
Dengiz sathidan balandligi1609 m
O‘lchamlari182 × 58 km
Maydoni6236 km²
Hajmi1738 km³
Qirg‘oq chizig‘i688 km
Eng katta chuqurligi668 m
O‘rtacha chuqurligi278 m
Gidrologiya
Minerallashuv turibiroz sho‘r 
Sho‘rligi5,9 ‰
Havzasi
Havza maydoni15 844 km²
Ko‘lga quyiladigan daryolarTup, Jergalan, Karakol
Joylashuvi
42°26′00″ sh. k. 77°11′00″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
ViloyatIssiqko‘l viloyati
Кыргызстан
Точка
Issiqko‘l
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Issiqko‘l (qirg‘. Issiqko‘l — «issiq ko‘l») — oqimsiz ko‘l bo‘lib, Qirg‘izistonda joylashgan. Maydoni bo‘yicha dunyodagi eng yirik 30 ta ko‘l qatoriga kiradi, eng chuqur ko‘llar ro‘yxatida yettinchi o‘rinni, suv hajmi eng katta ko‘llar ro‘yxatida esa o‘n birinchi o‘rinni egallaydi. Respublikaning shimoli-sharqida, Shimoliy Tyanshan: Kyungoy-Ala-Too va Terskey Ala-Too tizmalari orasida, dengiz sathidan 1608 metr balandlikda joylashgan.

Dengiz sathidan balandligi — 1609 m.

Ko‘l va uning atrofi 2001-yildan buyon butunjahon biosfera rezervatlari tarmog‘iga kiritilgan (Osiyo–Tinch okeani mintaqasi); Ramsar ro‘yxatiga suv-botqoq hudud sifatida 1976-yildan buyon kiritilgan.

Etimologiyasi

G‘arbiy Sibir xaritalari to‘plamidagi NK 43-6 varaq, AQSH Harbiy kartografiya xizmati. 502-seriya. 1955. Masshtab 1:250 000

Ko‘l nomi qirg‘iz tilidan tarjima qilinganda «issiq (iliq) ko‘l» degan ma’noni anglatadi, chunki ko‘l qishda muzlamaydi. Havzaning yumshoq qishi, ulkan suv qatlamida to‘plangan issiqlik va ko‘l suvining sho‘rligi uning muz bilan qoplanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Geograf va toponimist Eduard Murzayev bu nomni xakas tilidagi izik, izix so‘zlari bilan taqqoslaydi; uning fikricha, ko‘lning muqaddasligi haqidagi tasavvur va unga qirg‘izlarning hurmat bilan munosabatda bo‘lishi uzoq o‘tmishga borib taqaladi hamda hozirgacha saqlanib qolgan.

Ko‘lning Jung‘or xonligi davridagi mo‘g‘ulcha nomi Temirtunor (Ch. Ch. Valixonov ham 1756-yilga oid ma’lumotlarda ko‘lni shu nom bilan tilga olgan).

Gidrologik rejimi

Issiqko‘l botig‘ining xaritasi

Ko‘l oqimsiz bo‘lib, unga nisbatan kichik bo‘lgan 80 tagacha irmoq quyiladi. Daryolar bahor oxiri va yozda sersuv bo‘ladi. Ularning eng yiriklari — Tup va Jergalan daryolari bo‘lib, ular ko‘lga sharqdan quyiladi. Daryolar aralash manbalardan, asosan qor va muzliklarning erigan suvidan to‘yinadi. Ko‘lning g‘arbiy qismiga Chu daryosi juda yaqin keladi va bahorgi toshqinlar paytida ba’zan Kutemaldi nomli olti kilometr uzunlikdagi o‘zan orqali suvining bir qismini ko‘lga beradi. Issiqko‘l suv sathi davriy ravishda o‘zgarib turadi (goh ko‘tariladi, goh pasayadi); bunday davr bir necha o‘n yil davom etadi. Suvi moviy rangda va biroz sho‘r (minerallashuv darajasi — 5,8—5,9 ‰). Suvning tiniqligi yozda 20 metrgacha, qishda 47 metrgacha yetadi.

Ko‘l suvining to‘liq almashinish davri 300 yildan ortiq. So‘nggi 200 yil davomida ko‘l sathi pasayib bormoqda. Suv sathining yillik tebranish amplitudasi 10—50 santimetr. Eng past sath fevral—martda, eng yuqori sath esa avgust—sentabrda qayd etiladi.

Suv hajmi 1738 km³, suv yuzasining maydoni — 6236 km², o‘rtacha chuqurligi — 278 metr. Eng katta chuqurligi bundan deyarli 2,5 baravar ortiq bo‘lib, 668 metrni tashkil etadi (eskirgan ma’lumotlarga ko‘ra — 702 metr). Issiqko‘lning g‘arbdan sharqqacha uzunligi 182 kilometr, janubdan shimolgacha kengligi 58 kilometr.

Qirg‘oqlari uncha parchalangan emas — ko‘lda jami 20 ga yaqin qo‘ltiq bor. Eng yirik qo‘ltiqlar: Ribachiy, Jergalan (Prjevalskiy) qo‘ltig‘i, Tup va Pokrovskiy qo‘ltiqlari. Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi — 688 kilometr. Asosan qumli qirg‘oqlar ustunlik qiladi, loyqa va shag‘alli qirg‘oqlar ham uchraydi. Ko‘l tubi, asosan, gil va qora balchiqdan iborat.

Suv ichishga va sug‘orishga yaroqsiz. Xlorid-sulfat-natriyli tarkibga ega; yozda CaCO3 ning kristallanishi va cho‘kishi kuzatiladi. Suv qatlamlari erigan kislorod bilan yaxshi to‘yingan. Fotosintez qiluvchi fitoplankton tufayli yozda 40 metr va undan katta chuqurlikda suv kislorodga ortiqcha to‘yinadi (ba’zan 128 % gacha). Shifobaxsh balchiqlar mavjud.

Iqlimi

NASA sun’iy yo‘ldoshidan olingan surat

Sohil iqlimi mo‘tadil kontinental, iliq va quruq. Yanvar oyining o‘rtacha harorati: Tamg‘a −2 °C, Cho‘lponota −3 °C, Karakol −6 °C.

Iyul oyining o‘rtacha harorati — 17 °C. Yoz oylarida kunduzgi havo harorati, odatda, 20—23 °C bo‘ladi, ayrim kunlarda 25 °C, ba’zan esa 28 °C gacha ko‘tariladi. Momaqaldiroqli kunlar ancha ko‘p uchraydi (iyun va iyulda oyiga 9—10 kun, Cho‘lponota hududida yiliga o‘rtacha 46 kun). Suv yuzasining o‘rtacha harorati iyul—avgustda 19,5—20,2 °C, yanvar—fevralda 4,1—4,8 °C. Muz faqat sovuq qishlarda qo‘ltiqlarda hosil bo‘ladi. 100 metrdan chuqurda harorat yil davomida 5,5 °C dan past bo‘ladi.

Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori taxminan 250 millimetr. Yog‘in eng kam ko‘lning g‘arbiy sohilida, eng ko‘p esa botiqning sharqiy qismida kuzatiladi. Suv yuzasidan yillik o‘rtacha bug‘lanish — 625—710 millimetr.

Quyosh nuri tushadigan vaqt yiliga 2700 soatni tashkil etadi.

Kuchli shamollar (30—40 m/s gacha) tez-tez esib, kutilmagan bo‘ronlarni keltirib chiqaradi. Ko‘lning markaziy qismida suv girdoblari yuzaga keladi. Shamol hosil qilgan to‘lqinlarning balandligi 3,5—4 metrga yetadi.

O‘rganilish tarixi

Issiqko‘l haqidagi ilk ma’lumotlar miloddan avvalgi II asr oxiridagi Xitoy solnomalarida uchraydi. Ularda ko‘l «iliq dengiz» ma’nosini beruvchi Je-Xay deb atalgan. Biroq ko‘lni ilmiy o‘rganish faqat XIX asrda rus olimlari, jumladan, Nikolay Prjevalskiy tomonidan boshlangan. U o‘zini Issiqko‘l sohilida dafn etishni vasiyat qilgan.

Olim, zobit, sayyoh va tadqiqotchi Aleksandr Golubev 1859—1864-yillarda Issiqko‘l atrofida astronomik o‘lchovlar olib borgan birinchi yevropalik olim bo‘lgan. Golubev ko‘l sohillari bo‘ylab asta-sekin harakatlanib, asosiy nuqtalarning geografik koordinatalarini aniq belgilagan.

1976—79-yillarda Algimantas Vidugiris boshchiligidagi suratga olish guruhi ilk bor suv ostida qolgan shaharni izlash uchun arxeologik ekspeditsiya tashkil etib, ko‘l tubida 2,5 ming yil avval mavjud bo‘lgan noma’lum sivilizatsiya izlarini topdi. Guruh SSSR Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti olimlari hamda SSSR Davlat Ermitaji mutaxassislari bilan maslahatlashib, Issiqko‘lning shimoliy va janubiy sohillarini vertolyotdan razvedka qilish bilan birga bir qator suvosti tadqiqotlarini o‘tkazdi. Natijada «Afsona haqida reportaj» badiiy-hujjatli filmi yaratildi, suv ostida qolgan shahar xaritalari esa keyingi tadqiqotlar uchun olimlarga topshirildi.

2006-yilda ko‘l tubida Qirg‘iziston–Rossiya Slavyan universiteti tomonidan tuzilgan va Qirg‘iziston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Vladimir Ploskix rahbarligida ishlagan arxeologik ekspeditsiya 2,5 ming yil avval mavjud bo‘lgan noma’lum qadimiy sivilizatsiyani o‘rganishni davom ettirdi.

2026-yil may oyida ko‘lning qirg‘oqbo‘yi hududida o‘tkazilgan yangi suvosti tadqiqotlari chog‘ida arxeologlar ilgari noma’lum bo‘lgan, suv ostida qolgan o‘rta asr shahri qoldiqlarini aniqladilar. Topilgan obyektlar orasida musulmon qabristoni, jamoat binolari va qadimiy ko‘cha rejasining qismlari bor.

Flora va fauna

Issiqko‘l qirg‘oqlaridagi o‘simliklar dunyosi ancha siyrak, yarimcho‘lga xos. Ko‘l yaqinida, asosan, chakanda (Hippophaë rhamnoides).

o‘sadi. Daraxtsimon o‘simliklar, asosan, Shrenk qoraqarag‘ayidan iborat tog‘ o‘rmonlari bilan ifodalanadi. Qoraqarag‘ay o‘rmonlari ko‘lni o‘rab turgan tog‘larning shimoli-sharqiy yonbag‘irlarida, asosan, balandroqda tarqalgan. 2500 m dan yuqorida subalp va alp yaylovlariga xos tog‘ o‘tloqlari keng tarqalgan. Qo‘ltiqlarning 35—40 metr chuqurlikkacha bo‘lgan qismida xara suvo‘tlari va rdestlar deyarli uzluksiz qoplama hosil qiladi.

Ko‘lda beshta oilaga mansub 21 tur baliq yashaydi. Shulardan 14 turi endemik bo‘lib, qolgan turlar boshqa suv havzalaridan keltirilgan. Ishxan (Armanistondagi Sevan ko‘lidan keltirilgan forel), sudak, leshch va karp moslashtirilgan. Baliqlarning umumiy biomassasining taxminan 90 % ini Issiqko‘l chebachogi (Leuciscus bergi Kashkarov, 1925).

Ko‘l qo‘ltiqlari va g‘arbiy qismida har yili 20—65 ming qush qishlaydi (gogollar, yovvoyi o‘rdaklar, oqqushlar, qashqaldoqlar, sho‘ng‘uvchi o‘rdaklar). Qushlarni muhofaza qilish uchun 1948-yilda Issiqko‘l qo‘riqxonasi.

Issiqko‘lning janubiy sohili (2006-yil)

Turizm

Dengiz va tog‘ iqlimining noyob uyg‘unligi ko‘plab dam oluvchilar va sayyohlarni jalb etadi. Butun qirg‘oq bo‘ylab ko‘plab pansionatlar va dam olish maskanlari joylashgan. Issiqko‘l Qirg‘izistonda turizmdan olinadigan daromadning asosiy manbaidir. Shunga qaramay, Issiqko‘l sohilida hali o‘zlashtirilmagan hududlar ko‘p bo‘lib, ularda asta-sekin yangi dam olish maskanlari paydo bo‘lmoqda.

Issiqko‘l atrofida sayyohlar eng ko‘p boradigan joylar — Cho‘lponota va Karakol shaharlari, kurort qishloqlar — Bosteri, Sari-Oy, Choq-Tal, Bulan-Sog‘ottu, Cho‘ng-Sari-Oy, Tamchi qishloqlari, shuningdek, Barskoon, Jeti-O‘g‘uz, Grigoryev va Semyonov daralari.

Plyaj turizmi asosan shimoliy sohilning Tamchi qishlog‘idan Qorumdu qishlog‘igacha bo‘lgan qismida rivojlangan. Turizm mavsumi iyun o‘rtalaridan avgust oxirigacha davom etadi.

So‘nggi yillarda Issiqko‘l bo‘yida xalqaro Kol Fest musiqa va san’at festivali o‘tkazib kelinmoqda. Unda turli yillarda Vee Mukarati, Aleksandr Popov, Flyin Up kabi musiqachilar va didjeylar hamda boshqalar ishtirok etgan.

Yodgorlik — Cho‘lponota yaqinida (2006-yil)

Transport

Yuk va yo‘lovchi tashuvchi kemalar qatnovi rivojlangan. Asosiy portlar — Issiqko‘l (Baliqchi) va Pristan-Prjevalsk.

Issiqko‘l viloyatining Tamchi qishlog‘i yaqinida «Issiqko‘l» xalqaro aeroporti joylashgan. Shuningdek, Karakol va Cho‘lponota (hozir foydalanilmaydi) shaharlarida ham aeroportlar bor.

Plyajda tuya bilan suratkash (2006-yil)

Ekologiya

Issiqko‘l Markaziy Osiyoning eng qimmatli tabiiy obyektlaridan biridir. 1998-yilda «Issiqko‘l» biosfera hududi tashkil etilgan va 2001-yilda u YUNESKOning Butunjahon biosfera rezervatlari tarmog‘iga kiritilgan. Biosfera hududining asosiy vazifalari — ko‘lning tabiiy ekotizimlarini saqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda mintaqaning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash.

Hozirgi ekologik holati

Ko‘l alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hudud maqomiga ega bo‘lsa-da, XXI asrda Issiqko‘l havzasining ekologik ahvoli tobora ko‘proq tashvish tug‘dirmoqda. «Issiqko‘l» ekologik-iqtisodiy tizimini 2030-yilgacha barqaror rivojlantirish konsepsiyasi Qirg‘iziston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan. Unga ko‘ra, kurort va dam olish hududida noqulay ekologik vaziyat shakllanmoqda. Bu ko‘l majmuasining rekreatsion qiymatini pasaytirgan va mavjud tendensiyalar saqlansa, qaytarib bo‘lmaydigan ekologik hamda iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Asosiy ekologik muammolar

  • Asosiy ekologik muammolar qatoriga antropogen bosimning kuchayishi, sayyohlik infratuzilmasining tez rivojlanishi, ko‘lning yetarlicha tozalanmagan oqova suvlar bilan ifloslanishi, qirg‘oqbo‘yi ekotizimlarining buzilishi, maishiy chiqindilarning to‘planishi, biologik xilma-xillikning kamayishi hamda iqlim o‘zgarishining oqibatlari kiradi. Ekologlarning ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yillar boshidan buyon Issiqko‘l sohilidagi chakandazorlar maydoni 700 ga dan ortiq qisqargan. Chakanda va qamishzorlar tabiiy biologik filtr vazifasini bajaradi: yerusti va yerosti suvlarining tozalanishida ishtirok etadi hamda qirg‘oqbo‘yi hududining ekologik muvozanatini saqlaydi.
  • Eng muhim ekologik muammolardan biri — aholi punktlari, pansionatlar va boshqa dam olish obyektlaridan chiqadigan maishiy-xo‘jalik oqova suvlari bilan ko‘lning ifloslanishi. Yozgi sayyohlik mavsumida mavjud tozalash inshootlariga yuklama ortadi. Shu sababli konsepsiyada oqova suvlarni chiqarish tizimlarini yangilash va takomillashtirish, shuningdek, markazlashgan kanalizatsiya va oqova suvlarni tozalash tizimlari bilan ta’minlanmagan sayyohlik infratuzilmasi obyektlaridan foydalanishni taqiqlash nazarda tutilgan.
  • Qirg‘oqdagi tabiiy o‘simliklar maydonining, avvalo, tabiiy biologik filtr vazifasini bajaruvchi chakandazor va qamishzorlarning qisqarishi jiddiy tashvish tug‘dirmoqda. Konsepsiyaga ko‘ra, ularning yemirilishi ekotizimning o‘zini tabiiy tozalash qobiliyatini kamaytiradi va suv sifatining yomonlashishiga olib keluvchi omillardan biri hisoblanadi.
  • Rasmiy hujjatlarda evtrofikatsiya (suv havzasining biogen moddalar bilan boyishi), suv sifatining yomonlashuvi va ayrim hududlarning asta-sekin botqoqlashuvi bilan bog‘liq xavflar ham qayd etilgan. Bu holatlar qirg‘oqbo‘yi hududida mavjud salbiy tendensiyalar saqlanib qolsa kuchayishi mumkin. Ekologik tadqiqotlarga ko‘ra, Issiqko‘l suvidagi xlorofill a konsentratsiyasi Issiqko‘l suvida 1,6 mg/l (2016-yil) dan 5,4 mg/l (2022-yil) gacha oshgan. Bu ko‘rsatkich organik ifloslanish va evtrofikatsiya kuchayib, ko‘lning ultraoligotrof holatdan mezotrof holatga o‘tayotganidan dalolat sifatida baholanmoqda.
  • Ekotizimga qo‘shimcha xavf tug‘diradigan omillar — brakonyerlik yo‘li bilan baliq ovlash va sintetik baliq ovlash to‘rlaridan noqonuniy foydalanishdir. Qirg‘iziston Respublikasi Tabiiy resurslar, ekologiya va texnik nazorat vazirligi Issiqko‘l akvatoriyasini tozalash tadbirlarini muntazam o‘tkazib, noqonuniy o‘rnatilgan yuzlab metr baliq ovlash to‘rlarini olib tashlaydi. Bunday to‘rlar baliq populyatsiyalariga va boshqa suv organizmlariga zarar yetkazadi.

Suv sathining o‘zgarishi

Hozirgi vaqtda Issiqko‘lda suv sathining pasayishi sohilbo‘yi aholi punktlari aholisi, olimlar va davlat idoralarini tashvishga solmoqda. Qirg‘izgidromet ma’lumotlariga ko‘ra, 1999—2018-yillardagi nisbiy barqarorlik davridan so‘ng ko‘l yana sayozlashish tendensiyasini ko‘rsatmoqda; so‘nggi yuz yil ichida suv sathi taxminan 3,3 m ga pasaygan.

Qirg‘iziston Respublikasi Milliy fanlar akademiyasi prezidenti Kanatbek Abdrahmatov bunday o‘zgarishlar ko‘l sathi tebranishlarining ko‘p asrlik tabiiy sikllari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Qirg‘iziston Suv resurslari xizmati esa hozirgi sayozlashishni iqlim o‘zgarishi va antropogen omillarning birgalikdagi ta’siri bilan izohlaydi. Bular orasida yog‘in miqdorining kamayishi, sug‘orish uchun suv olishning ortishi va ko‘lga quyiladigan daryolar suvining kamayishi bor.

Ko‘lni muhofaza qilish sohasidagi davlat siyosati

2022-yilda Qirg‘iziston Respublikasi Prezidentining «Issiqko‘l ekologiyasini saqlash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi farmoni imzolandi. Ushbu farmon ijrosi doirasida 2025-yilda Qirg‘iziston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi «Issiqko‘l» ekologik-iqtisodiy tizimini 2030-yilgacha barqaror rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqladi. Unda tozalash inshootlarini qurish va modernizatsiya qilish, qirg‘oqbo‘yi ekotizimlarini tiklash, ekologik monitoringni rivojlantirish, barqaror turizm tamoyillarini joriy etish, endemik baliq turlari populyatsiyalarini tiklash va alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar tarmog‘ini kengaytirish nazarda tutilgan.

Ekologik hodisalar

Issiqko‘l havzasidagi eng yirik ekologik hodisa 20-may 1998-yilda yuz bergan avariya hisoblanadi. O‘shanda yo‘l-transport hodisasi oqibatida Kumtor oltin koniga olib ketilayotgan taxminan 1,7 t natriy sianid ko‘lga quyiladigan Barskoon daryosiga tushib ketgan. Avariya jamoatchilikda katta aks sado uyg‘otgan va ko‘l joylashgan hududda davlat ekologik nazoratining kuchaytirilishiga olib kelgan.

Sinovlar

SSSR davrida ko‘lda suvosti qurollari sinovdan o‘tkazilgan. Rossiya harbiy-dengiz flotining «Karakol» sinov bazasi hozir ham mavjud (2017-yil).

Shuningdek, o‘z vaqtida ko‘l sohilida An-10 samolyoti sinovdan o‘tkazilgan. Bu sinovlarda konstruktor O. K. Antonov ham qatnashgan. Jumladan, og‘ir samolyotni tuproqli (bu holatda shag‘alli) uchish-qo‘nish yo‘lagiga qo‘ndirish imkoniyati tekshirilgan. Sinov qo‘nishlari orasida dvigatel ishlamay qolgandek taqlid qilingan holatlar ham bo‘lgan. Bu haqda mashhur konstruktorning kitobida batafsil yozilgan.

Afsonalar

Havoriy Matfeyning muqaddas qoldiqlari haqidagi afsona

Ko‘l bilan bog‘liq ko‘plab afsonalar bor. Ulardan biriga ko‘ra, shimoliy qirg‘oq yaqinida suv ostida qolgan arman monastiri joylashgan bo‘lib, unda havoriy Matfeyning muqaddas qoldiqlari saqlanadi. Masalan, Kataloniya dunyo xaritasida (1375-yilga oid) Issiqko‘lning shimoliy sohilida xoch tasvirlangan bino va uning yonida quyidagi yozuv bor: «Issiqko‘l deb ataladigan joy. Bu yerda arman birodarlarining monastiri joylashgan bo‘lib, unda havoriy va Injil muallifi avliyo Matfeyning jasadi saqlanadi».

Amir Temur haqidagi afsona

SSSR pochta markasi: Issiqko‘l (Qirg‘iziston). «SSSR kurortlari» turkumi

Amir Temur Issiqko‘l sohillariga kamida uch marta — 1376, 1389 va 1392-yillarda kelgan. U mahalliy qabilalarni uzoq vaqt bo‘ysundirishga behuda uringan. Barcha yurishlar bir xil tugagan: qo‘shinlar yaqinlashganda qabilalar boshqa joyga ko‘chib ketgan, qo‘shinlar mamlakatni tark etganda esa yana qaytib kelgan.

Navbatdagi yurishga otlangan Amir Temur Issiqko‘l sohiliga yetib keladi. U har bir askarga bittadan tosh olib, bir joyga to‘plashni buyuradi. Toshlar uyumidan baland tepalik hosil bo‘ladi. Qo‘shin yurishdan qaytgach, Amir Temur nechta askari qolganini bilmoqchi bo‘ladi. U tirik qolgan askarlarga birinchi uyumdan bittadan tosh olib, yonida ikkinchi uyum hosil qilishni buyuradi. Ikkinchi tepalik birinchisidan ancha kichik chiqqani uchun u qayg‘uga botadi. Tosh uyumi va Santosh («sanash toshlari») nomi esa saqlanib qoladi — Issiqko‘ldan biroz sharqda joylashgan dovon shunday ataladi.

Sovet davrida arxeologlar dovondagi qo‘rg‘onlarni o‘rgangan va ulardan biri sak-usun davriga oid qabriston ekanini aniqlagan.

Adabiyotlar