Magnit singdiruvchanligi

Magnit singdiruvchanlik — fizik kattalik, muhit xususiyatlariga bog‘liq koeffitsiyent bo‘lib, u magnit induksiya B va magnit maydon kuchlanganligi H o‘rtasidagi bog‘lanishni tavsiflaydi.

Turli muhitlarda bu koeffitsiyent turlicha bo‘ladi, shu sababli muayyan muhitning magnit singdiruvchanligi haqida gapiriladi (bunda uning tarkibi, holati, harorati va hokazolar nazarda tutiladi).

Odatda uning belgisi μ. U quyidagi ikki shaklda bo‘lishi mumkin: skalyar (izotrop moddalarda), shuningdek tenzor (anizotrop moddalarda).

Tarix

Bu atama ilk bor Verner Simensning «Beiträge zur Theorie des Elektromagnetismus» («Elektromagnetizm nazariyasiga hissa») asarida uchraydi; u 1881-yilda nashr etilgan.

Ta’riflar

Quyida magnit induksiya va magnit maydon kuchlanganligi o‘rtasidagi bog‘lanish magnit singdiruvchanlik orqali quyidagicha ifodalanadi:

B→=μ0μH→,

va μ ni umumiy holda tenzor deb tushunish kerak; uning komponentlar bo‘yicha yozuvi quyidagicha:

 Bi=μ0μijHj.

Izotrop moddalar uchun B→=μ0μH→ ifodasi vektorni skalyar songa ko‘paytirishni anglatadi (bu holda magnit singdiruvchanlik skalyarga aylanadi).

Belgi μ0 — magnit doimiysi. Gauss tizimida bu doimiy o‘lchovsiz bo‘lib, 1 ga teng; Xalqaro birliklar tizimida (SI) μ0=1,25663706212(19)⋅10−6 Гн/м (Н/А2). Magnit singdiruvchanlik μ har ikkala birlik tizimida ham o‘lchovsiz kattalik. SI tizimidan foydalanilganda, ba’zan μ0μ ko‘paytmasi mutlaq magnit singdiruvchanlik, μ esa nisbiy magnit singdiruvchanlik deb ataladi.

Fizik mazmuni

Magnit singdiruvchanlik qiymati alohida atomlar yoki molekulalarning magnit momentlari muayyan muhitda berilgan standart kuchlanganlikdagi tashqi magnit maydon yo‘nalishiga qanchalik ko‘p mos ravishda tartiblanishini va bu momentlarning qanchalik katta ekanini aks ettiradi. Qiymati μ ning 1 ga yaqin qiymatlari momentlarning kuchsiz darajada yo‘nalganini (maydon bo‘lmagandagi kabi, yo‘nalishlar deyarli tartibsizligini) va ularning kichikligini bildiradi; 1 dan ancha farq qiladigan qiymatlar esa, aksincha, yuqori darajadagi tartiblanganlikni hamda alohida magnit momentlarining kattaligi yoki soni ko‘pligini anglatadi.

Bu jihatdan «dielektrik singdiruvchanlik» tushunchasiga o‘xshashlik bor; u molekulalarning elektr dipol momentlari elektr maydoniga javob berish darajasini ko‘rsatuvchi mezondir.

Xususiyatlari

SI tizimida magnit singdiruvchanlik magnit qabulchanlik χ bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:

μ=1+χ,

esa Gauss tizimida shunga o‘xshash munosabat quyidagicha ko‘rinadi:

μ=1+4πχ.

Umuman olganda, magnit singdiruvchanlik moddaning xususiyatlariga, shuningdek, magnit maydon kattaligi va yo‘nalishiga (anizotrop moddalar uchun), bundan tashqari, harorat, bosim va hokazolarga bog‘liq.

Shuningdek, u maydonning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarish tezligiga ham bog‘liq. Xususan, maydon sinusoidal tarzda o‘zgarganda, uning chastotasiga bog‘liq bo‘ladi (bu holda magnitlanishni tavsiflash uchun kompleks magnit singdiruvchanlik kiritiladi; u moddaning faza siljishiga ta’sirini, ya’ni induksiya B ning maydon kuchlanganligiga nisbatan H). Chastota yetarlicha past bo‘lsa, ya’ni maydon sekin o‘zgarsa, magnit singdiruvchanlikni odatda chastotaga bog‘liq emas deb hisoblash mumkin.

Magnit induksiya B ning H ga bog‘liqligini sxematik tarzda ifodalovchi grafik (magnitlanish egri chizig‘i) ferromagnetiklar, paramagnetiklar va diamagnetiklar, shuningdek vakuum uchun magnit singdiruvchanlikdagi farqni (u grafik qiyaligi bilan ifodalanadi) ko‘rsatadi: ferromagnetiklar (μf), paramagnetiklar (μp), vakuum (μ0) va diamagnetiklar (μd)
Magnitlanish egri chizig‘i ferromagnetiklar (va ferrimagnetiklar) hamda unga mos magnit singdiruvchanlik grafigi

Magnit qabulchanligi chiziqli bo‘lmagan muhitlarda magnit singdiruvchanlik maydon kattaligiga sezilarli darajada bog‘liq (bunday muhitning odatiy misoli — ferromagnetiklar, ularga magnit gisterezis hodisasi ham xosdir). Bunday muhitlar uchun magnit singdiruvchanlikni maydonga bog‘liq bo‘lmagan son sifatida faqat taxminiy tarzda ko‘rsatish mumkin.

Ferromagnit bo‘lmagan muhitlarda chiziqli yaqinlashuv μ=const maydon kuchlanganligi keng oraliqda o‘zgarganda yetarlicha aniq bajariladi.

Moddalarni magnit singdiruvchanlik qiymatiga ko‘ra tasniflash

Moddalarning mutlaq ko‘pchiligi diamagnetiklar (μ⪅1), yoki paramagnetiklar (μ⪆1). Biroq bir qator moddalar — ferromagnetiklar, masalan, temir, magnit xususiyatlari ancha yaqqol namoyon bo‘lishi bilan ajralib turadi.

Ferromagnetiklarda gisterezis tufayli magnit singdiruvchanlik tushunchasi qat’iy ma’noda qo‘llanilmaydi. Biroq magnitlovchi maydon o‘zgarishining muayyan oralig‘ida (qoldiq magnitlanishni e’tiborga olmaslik mumkin bo‘lgan, ammo to‘yinishga hali erishilmagan hollarda) bu bog‘liqlikni u yoki bu darajadagi yaqinlashuv bilan chiziqli deb tasavvur qilish mumkin. magnit jihatdan yumshoq materiallar uchun quyi chegara bo‘yicha cheklov amaliy jihatdan unchalik muhim bo‘lmasligi ham mumkin; shu ma’noda magnit singdiruvchanlik qiymati ular uchun ham o‘lchanadi.

O‘ta o‘tkazgichlar ayrim xususiyatlari bilan xuddi magnit singdiruvchanligi nolga teng bo‘lgan moddalardek namoyon bo‘ladi: material magnit maydonni o‘zidan siqib chiqaradi — bu o‘ta o‘tkazuvchan holatga o‘tganda yuz beradi. Ba’zan o‘ta o‘tkazgichlarni rasman ideal diamagnetiklar deb atashadi, biroq vaziyat murakkabroq.

Havoning magnit singdiruvchanligi juda yuqori aniqlikda vakuumning magnit singdiruvchanligiga taxminan teng bo‘lib, texnik hisob-kitoblarda birga teng deb qabul qilinadi.

Qiymatlar jadvallari

Quyidagi ikki jadvalda ayrim moddalarning magnit singdiruvchanlik qiymatlari keltirilgan.

Birinchi jadvaldan foydalanish bo‘yicha eslatma:

  • masalan, havo kabi paramagnetik moddaning qiymati sifatida 0,38 ni olamiz, uni 10−6 ga ko‘paytiramiz va birni qo‘shamiz; natijada μ = 1,00000038,
  • masalan, suv kabi diamagnetik moddaning qiymati sifatida 9 ni olamiz, uni 10−6 ga ko‘paytiramiz va bir qiymatidan ayiramiz; natijada μ = 0,999991.
Paramagnetiklar,
μ>1
(μ−1)⋅106Diamagnetiklar,
μ<1
(1−μ)⋅106
Azot0,013Vodorod0,063
Havo0,38Benzol7,5
Kislorod1,9Suv9
Ebonit14Mis10,3
Alyuminiy23Shisha12,6
Volfram176Tosh tuzi12,6
Platina360Kvars15,1
Suyuq kislorod3400Vismut176
Muhit Magnit qabulchanlik χm
(hajmiy, SI)
Mutlaq magnit singdiruvchanlik μ0μГн/м Nisbiy magnit singdiruvchanlik μ Magnit maydon Maksimal
chastota
Metglas (ingl. Metglas) 1,25 1 000 000 0,5 Тл da 100 кГц
Nanoperm (ingl. Nanoperm) 10⋅10−2 80 000 0,5 Тл da 10 кГц
Myu-metall 2,5⋅10−2 20 000 0,002 Тл da
Myu-metall 50 000
Permalloy 1,0⋅10−2 8000 0,002 Тл da
Elektrotexnik po‘lat 5,0⋅10−3 4000[manbada ko‘rsatilmagan] 0,002 Тл da
Nikel-ruxli ferrit 2,0⋅10−5 — 8,0⋅10−4 16-640 100 кГц dan 1 МГц gacha[manba 5399 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Marganes-ruxli ferrit >8,0⋅10−4 640 (va undan ortiq) 100 кГц dan 1 МГц gacha
Po‘lat 1,26⋅10−4 100 0,002 Тл da
Nikel 1,25⋅10−4 100 — 600 0,002 Тл da
Neodim magniti 1,05 1,2—1,4 Тл gacha
Platina 1,2569701⋅10−6 1,000265
Alyuminiy 2,22⋅10−5 1,2566650⋅10−6 1,000022
Yog‘och 1,00000043
Havo 1,00000037
Beton 1
Vakuum 0 1,2566371⋅10−6 (μ0) 1
Vodorod −2,2⋅10−9 1,2566371⋅10−6 1,0000000
Ftoroplast 1,2567⋅10−6 1,0000
Safir −2,1⋅10−7 1,2566368⋅10−6 0,99999976
Mis −6,4⋅10−6
yoki −9,2⋅10−6
1,2566290⋅10−6 0,999994
Suv −8,0⋅10−6 1,2566270⋅10−6 0,999992
Vismut −1,66⋅10−4 1 0,999834
O‘ta o‘tkazgichlar −1 0 0