| Vodorod sulfidi | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
vodorod sulfidi |
| An’anaviy nomlari | vodorod sulfidi, oltingugurtli vodorod |
| Kimyoviy formulasi | H2S |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | gaz |
| Molyar massasi | 34.082 g/mol |
| Zichligi | 1.5206 (normal sharoitda) g/litr |
| Ionlanish energiyasi | 10,46 ± 0,01 eV va 10,45 eV |
| Termik xossalari | |
| Harorati | |
| • erish | −82.30 °C |
| • qaynash | −60.28 °C |
| Portlash chegaralari | 4 ± 1 hajm % |
| Uchlama nuqta | 187,61 K (—85,54 °C), 0,0232 MPa |
| Kritik nuqta | 373,6 (100.45 °C), 9,007 MPa, 67,4 sm³/mol |
| Bug‘ bosimi | 17,6 ± 0,1 atm |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi | 6.89, 19±2 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda |
0,699 (0 °C) 0,379 (20 °C) 0,025 (40 °C) |
| • etanolda |
3,44 (0 °C) 2,3 (10 °C) 1,43 (20 °C) |
| • benzolda | 2,6 (20°C) |
| • toluolda | 2,7 (20°C) |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 3,2E−30 Kl·m |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7783-06-4 |
| PubChem | 402 va 18779926 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-977-3 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | MX1225000 |
| ChEBI | 16136 |
| BMT raqami | 1053 |
| ChemSpider | 391 |
| Xavfsizlik | |
| LD50 |
713 ppm (kalamush, 1 soat) |
| Zaharliligi | O‘ta zaharli, kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda. 1000 ppm dan yuqori konsentratsiyalar ko‘pincha darhol hushdan ketish va nafas olishning to‘xtashiga olib keladi. |
| ECB xavf piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Vodorod sulfidi (oltingugurtli vodorod, vodorod sulfidi, digidrosulfid; formulasi — H2S) — kimyoviy moddabo‘lib, u binar anorganik birikma, molekulasi ikki atom vodoroddan va bir atom oltingugurtdaniborat. Juda zaharli, kislotalik xossalariga ega, korroziyaga faol; u po‘latni va boshqa qotishmalarni yemiradi.
Normal sharoitda vodorod sulfidi rangsiz gaz bo‘lib, shirinimsi ta’mga hamda chirigan tuxum (chirigan go‘sht), axlat va kommunal oqova suvlarningo‘ziga xos o‘tkir, yoqimsiz hidiga ega. Suvda yomon, ammo etanoldayaxshi eriydi. Yuqori konsentratsiyalarda zaharli va yonuvchan. Vodorod sulfidi alangalanishining konsentratsion chegaralari uning havo bilan aralashmasidagi ulushi bo‘yicha 4,5—45 % ni tashkil etadi.
U kimyo sanoatida ayrim birikmalarni sintez qilish , elementar oltingugurt, sulfat kislota, sulfidlarolish uchun ishlatiladi. U tabiiy gaz, neft tarkibida uchraydi.
Vodorod sulfidi davolash maqsadlarida, masalan, vodorod sulfidli vannalarda qo‘llanadi.
Tabiatda uchrashi
Tabiatda kamdan-kam hollarda neftga hamroh gazlar, tabiiy gaz, vulqon gazlari, shuningdek tabiiy suvlarda erigan holda (masalan, Qora dengizda 150—200 m dan chuqurroq joylashgan suv qatlamlarida erigan vodorod sulfidi bor) uchraydi. U tarkibida oltingugurtli aminokislotalar bo‘lgan oqsillarchirishi natijasida, xususan, tarkibidagi aminokislotalardan metionin va/yoki sisteinparchalanganda hosil bo‘ladi. Uning oz miqdori ichak gazlari tarkibida ham odamlar va hayvonlarda uchraydi.
Fizik xossalari
Termik jihatdan barqaror (400 °C dan yuqori haroratlarda oddiy moddalarga — oltingugurt va vodorodga parchalanadi). Vodorod sulfidi molekulasi egilgan shaklga ega, shu sababli qutblidir (μ = 0,102 D). Suvdan farqli ravishda vodorod sulfidida vodorod bog‘larihosil bo‘lmaydi, shu sababli u odatdagi sharoitda suyuqlanmaydi. Vodorod sulfidining suvdagi eritmasi juda kuchsiz sulfid kislotadir.
U o‘ta o‘tkazuvchan holatga taxminan 100 GPa (1 mln atmosfera) bosimda o‘tadi. Bunda 150 GPa dan yuqori bosimda o‘ta o‘tkazuvchanlikka o‘tish harorati keskin ortadi va 150 K (−120 °C) ga taxminan 200 GPa bosimda yetadi. Bu kashfiyot oltingugurt va vodorod birikmasining barqaror fazasini aniqlashga olib keldi; u kashf etilgan paytda o‘ta o‘tkazuvchanlikka o‘tishning rekord harorati 203 K (−70 °C) edi (150 GPa bosimda). Ushbu fazada moddaning kimyoviy formulasi H3S ga yaqinroq.
- Vodorod sulfidi H2S va uning D2S izotopologi o‘ta o‘tkazuvchan holatga o‘tadigan kritik haroratning bosimga bog‘liqligi
- Optimal fazadagi oltingugurt gidridi HxS va oltingugurt deyteridi DxS ning o‘ta o‘tkazuvchan holatga o‘tish kritik haroratining bosimga bog‘liqligi
Kimyoviy xossalari
Suyuq vodorod sulfidining o‘z-o‘zidan ionlanishi nihoyatda kichik.
Vodorod sulfidi suvda kam eriydi, H2S ning suvli eritmasi juda kuchsiz kislota:
- Ka = 6,9⋅10−7 ; pKa = 6,89.
Vodorod sulfidining suvli eritmalari tarkibida oltingugurt paydo bo‘lishi tufayli asta-sekin loyqalanadi, chunki vodorod sulfidi havodagi kislorod bilan sekin oksidlanadi.
U ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi:
- (NaOH ortiqcha bo‘lganda o‘rta tuz hosil bo‘ladi)
- (1:1 nisbatda esa nordon tuz hosil bo‘ladi)
Vodorod sulfidi kuchli qaytaruvchidir. Oksidlanish-qaytarilish potensiallari:
Havoda yonib ko‘k alanga bilan oltingugurt(IV) oksidini hosil qiladi:
Kislorod yetishmaganda:
- oltingugurt hosil bo‘ladi (sanoatda oltingugurt olish shu reaksiyaga asoslangan).
Vodorod sulfidi reaksiyaga kirishishi mumkin bo‘lgan boshqa ko‘plab oksidlovchilarham mavjud; u eritmalarda oksidlanganda erkin oltingugurt yoki SO42−ioni hosil bo‘ladi, masalan:
Sifat reaksiyasi vodorod sulfid kislotasi va uning tuzlarining qo‘rg‘oshintuzlari bilan o‘zaro ta’sirlashishidir; bunda qora rangli qo‘rg‘oshin sulfidicho‘kmasi hosil bo‘ladi, masalan:
Vodorod sulfidi inson qoni orqali o‘tkazilganda qon qorayadi, chunki gemoglobin parchalanadi va uning tarkibidagi qonga qizil rang beruvchi temirvodorod sulfidi bilan reaksiyaga kirishib, qora rangli temir sulfidi hosil bo‘ladi.
Sulfidlar
Vodorod sulfid kislotasining tuzlari sulfidlardeb ataladi. Suvda faqat ishqoriy metallar, va ammoniysulfidlari yaxshi eriydi. Qolgan metallarning sulfidlari suvda deyarli erimaydi; metall tuzlari eritmasiga vodorod sulfid kislotasining eruvchan tuzi kiritilganda ular cho‘kma hosil qiladi. Masalan, ammoniy sulfidi (NH4)2S qo‘shilganda shunday hodisa kuzatiladi. Ko‘plab sulfidlar yorqin rangga ega.
Barcha ishqoriy va ishqoriy-yer metallari uchun gidrosulfidlar M+HS va M2+(HS)2ham ma’lum. Ca2+ va Sr2+ gidrosulfidlari juda beqaror. Kuchsiz kislotatuzlari bo‘lgani uchun suvda eruvchan sulfidlar gidrolizgauchraydi. Yuqori oksidlanish darajali metallardan tuzilgan sulfidlarning yoki gidroksidlari juda kuchsiz asos bo‘lgan metall sulfidlarining (masalan, Al2S3, Cr2S3 va boshqalar) gidrolizi ko‘pincha qaytmas kechib, erimaydigan gidroksid cho‘kmasi hosil bo‘lishi bilan tugaydi.
Sulfidlar texnikada, masalan, yarimo‘tkazgichlar va lyuminoforlar (kadmiy sulfidi, rux sulfidi), moylash materiallari (molibden disulfidi) va boshqa maqsadlarda qo‘llanadi.
Ko‘plab tabiiy sulfidlar mineral ko‘rinishidagi qimmatli rudalardir (pirit, xalkopirit, kinovar, molibdenit).
Sulfidning vodorod peroksid bilan oksidlanishiga misol:
Olinishi
Tegishli kislota vodorod sulfidini suvda eritish orqali olinadi.
- Sulfidlarga suyultirilgan kislotalar ta’sir ettirish orqali:
- Alyuminiy sulfidining suv bilan reaksiyasi (bu reaksiya olingan vodorod sulfidining tozaligi bilan ajralib turadi):
- Parafinni oltingugurt bilan eritib biriktirish orqali.
Vodorod sulfidi bilan genetik bog‘liq birikmalar
U polisulfid vodorodlar (sulfanlar) qatorining birinchi a’zosi — H2Sn (n=1÷8 bo‘lgan polisulfid vodorodlar ajratib olingan).
Qo‘llanilishi
Zaharliligi sababli vodorod sulfidi cheklangan miqyosda qo‘llanadi.
- U analitik kimyoda vodorod sulfidi va uning suvli eritmasi og‘ir metallarniularning sulfidlari juda kam erigani sababli cho‘ktirish uchun reagent sifatida ishlatiladi.
- Tibbiyotda — tabiiy va sun’iy vodorod sulfidli vannalar, shuningdek ayrim mineral suvlar tarkibida qo‘llanadi.
- Vodorod sulfididan sulfat kislota, elementar oltingugurt va anorganik sulfidlar olishda foydalaniladi.
- U organik sintezda quyidagilarni olish uchun ishlatiladi: tiofen va merkaptanlar.
- So‘nggi yillarda Qora dengiz tubida to‘plangan vodorod sulfididan energetik (vodorod sulfidi energetikasi) va kimyoviy xomashyo sifatida foydalanish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda.
Biologik roli
Me’yoriy sharoitda
Endogen vodorod sulfidi oz miqdorda sutemizuvchilar hujayralarida ishlab chiqariladi va bir qator muhim biologik, jumladan signal uzatish vazifalarini bajaradi. U kashf etilgan «gazotransmitterlar» orasida uchinchisidir ( azot(II) oksidi va is gazi).
Endogen vodorod sulfidi organizmda sisteindan quyidagi fermentlar — sistationin-β-sintetaza va sistationin-γ-liaza yordamida hosil bo‘ladi. U spazmolitik ta’sir ko‘rsatadi ( silliq mushaklarnibo‘shashtiradi) va vazodilatatorhisoblanadi, xuddi azot(II) oksidi va is gazi kabi. Shuningdek, u markaziy nerv tizimidaham faol bo‘lib, bu yerda NMDA orqali amalga oshadigan nerv impulslarini uzatishni kuchaytiradi hamda ma’lumotning uzoq muddat xotirada saqlanishiga yordam beradi.
Keyinchalik vodorod sulfidi mitoxondriyalarda tiosulfat-reduktaza fermenti yordamida sulfit-ionigacha oksidlanadi. Sulfit-ioni keyin tiosulfat-ionigacha, so‘ng sulfit-oksidaza fermenti yordamida sulfat-ionigacha oksidlanadi. Sulfatlar metabolizmning yakuniy mahsuloti sifatida siydik bilan chiqariladi.
Azot(II) oksidiga o‘xshash xossalarga ega bo‘lgani (ammo peroksidlarhosil qilish uchun superoksidbilan reaksiyaga kirishish xususiyatiga ega emasligi) sababli endogen vodorod sulfidi hozir yurak-qon tomir kasalliklaridan organizmni himoya qiluvchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Sarimsoqning yurakni himoya qiluvchi ma’lum xossalari katabolizm jarayoni bilan, ya’ni allitsinning polisulfid guruhlari vodorod sulfidiga aylanishi bilan bog‘liq; bu reaksiyani glutationning qaytaruvchilik xossalari katalizlaydi..
Azot(II) oksidi NO ham, vodorod sulfidi ham mushaklarni bo‘shashtirib, qon tomirlarni kengaytirishimumkin, biroq ularning ta’sir mexanizmlari, aftidan, turlicha. Azot oksidi guanilatsiklaza fermentini faollashtirsa, vodorod sulfidi ATFga sezgir kaliy kanallarini silliq mushak hujayralarida faollashtiradi. Tomirlar tonusini boshqarishda azot oksidi, is gazi va vodorod sulfidi o‘rtasidagi fiziologik vazifalar qay tarzda taqsimlanishi tadqiqotchilarga hanuz aniq emas. Biroq ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, fiziologik sharoitda azot oksidi asosan yirik qon tomirlarni kengaytiradi, vodorod sulfidi esa mayda qon tomirlarni shu tarzda kengaytirishga mas’ul.
So‘nggi tadqiqotlar azot(II) oksidi va vodorod sulfidining hujayra ichidagi signal yo‘llari o‘rtasida sezilarli o‘zaro aloqa mavjudligini ko‘rsatmoqda: bu gazlarning tomirlarni kengaytiruvchi, spazmga qarshi, yallig‘lanishga qarshi va hujayralarni himoya qiluvchi ta’sirlari o‘zaro bog‘liq hamda bir-birini to‘ldiradi. Bundan tashqari, vodorod sulfidi hujayra ichidagi S-nitrozotiollar bilan reaksiyaga kirishib, eng kichik S-nitrozotiol — HSNO ni hosil qilishi ko‘rsatilgan. Bu vodorod sulfidi hujayra ichidagi S-nitrozotiollar miqdorini nazorat qilishda rol o‘ynashini taxmin qilishga asos beradi.
Azot oksidi singari vodorod sulfidi ham jinsiy olatqon tomirlarining kengayishida, ya’ni ereksiyayuz berishi uchun zarur jarayonda ishtirok etadi. Bu erektil disfunksiyani davolashda endogen vodorod sulfidi ishlab chiqarilishini oshiruvchi vositalardan foydalanish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Patologik holatlarda
Miokard infarkti paytida endogen vodorod sulfidi sezilarli darajada kamayishi aniqlangan; bu qon tomirlar uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Miokard infarkti yurak mushagining zararlangan hududida ikki xil mexanizm orqali nekrozga sabab bo‘ladi: birinchisi — oksidlovchi stress va erkin radikallar hosil bo‘lishining kuchayishi; ikkinchisi — organizmda tabiiy ravishda ishlab chiqariladigan, qon tomirlarni kengaytiruvchi va to‘qimalarni erkin radikallar zararlanishidan himoya qiluvchi azot oksidi hamda vodorod sulfidining biologik mavjudligi kamayishi. Erkin radikallarning ko‘proq hosil bo‘lishiga endotelial azot oksidi sintazasi fermentining faol markazida bog‘lanmagan elektronlar tashilishining kuchayishi sabab bo‘ladi; ushbu ferment L-argininni azot oksidiga aylantirishga mas’ul. Infarkt paytida azot oksidi ishlab chiqarish jarayonining kofaktori bo‘lgan tetragidrobiopterin oksidlanish tufayli parchalanadi. Natijada tetragidrobiopterin miqdori va azot oksidi sintazasining NO ishlab chiqarish imkoniyati cheklanadi. Shunda azot oksidi sintazasi azot oksidi sintezi uchun kerak bo‘ladigan ikkinchi kosubstrat — kislorod bilan reaksiyaga kirishadi. Buning oqibatida superoksidlar va erkin radikallar ko‘payib, hujayra ichidagi oksidlovchi stress ortadi. Vodorod sulfidi yetishmovchiligi bu holatni yanada og‘irlashtiradi: u Akt faolligini cheklaydi hamda azot oksidi sintazasini faollashtirish uchun zarur bo‘lgan eNOSS1177 joyidagi Akt orqali fosforillanishni susaytirib, ferment ishini buzadi. Buning o‘rniga vodorod sulfidi kam bo‘lganda Akt faolligi o‘zgarib, azot oksidi sintazasining tormozlovchi eNOST495 joyini fosforillaydi; bu esa azot oksidi biosintezini yanada pasaytiradi.
«Vodorod sulfidi bilan davolash»da miokard infarkti bo‘lgan bemorning qoni va to‘qimalaridagi vodorod sulfidi miqdorini oshirish uchun uning donorlari yoki prekursorlari, masalan, diallil trisulfid ishlatiladi. Vodorod sulfidi donorlari yoki prekursorlari ishemiya va reperfuziyadan keyingi miokard shikastlanishini hamda infarkt asoratlari xavfini kamaytiradi. To‘qima va qondagi vodorod sulfidining ko‘paygan miqdori ulardagi kislorod bilan reaksiyaga kirishib, sulfan-oltingugurtni hosil qiladi. Bu oraliq mahsulotda vodorod sulfidi «zaxiralanadi», saqlanadi va hujayralarga tashiladi. To‘qimalardagi vodorod sulfidi zaxiralari kislorod bilan reaksiyaga kirishadi; to‘qimalarda vodorod sulfidi ortishi azot oksidi sintazasini faollashtiradi va NO ishlab chiqarishni ko‘paytiradi. Azot oksidi hosil qilishga ko‘proq kislorod sarflangani sababli endotelial azot oksidi sintazasi bilan reaksiyaga kirishib, infarkt vaqtida ko‘payadigan superoksidlarni hosil qilish uchun kislorod kamroq qoladi. Natijada erkin radikallar hosil bo‘lishi kamayadi. Bundan tashqari, erkin radikallarning kamayishi tomir devorlaridagi silliq mushak hujayralarida oksidlovchi stressni pasaytiradi va tetragidrobiopterinning oksidlanib parchalanishini kamaytiradi. Azot oksidi sintazasining kofaktori — tetragidrobiopterin — ko‘proq mavjud bo‘lishi ham organizmda azot oksidi ishlab chiqarishni oshiradi. Shuningdek, vodorod sulfidining yuqori konsentratsiyasi Akt ni faollashtirish orqali azot oksidi sintazasining faolligini bevosita kuchaytiradi. Bunda faollashtiruvchi eNOSS1177 joyining fosforillanishi ko‘payadi, tormozlovchi eNOST495 joyining fosforillanishi esa kamayadi. Bunday fosforillanish azot oksidi sintazasining katalitik faolligini oshirib, L-argininning azot oksidiga tezroq va samaraliroq aylanishiga hamda azot oksidi konsentratsiyasining ortishiga olib keladi. Azot oksidi konsentratsiyasi oshishi eruvchan guanilatsiklaza faolligini kuchaytiradi. Bu esa, o‘z navbatida, siklik guanozinmonofosfat (sGMF) dan GTFdan ko‘proq hosil bo‘lishiga olib keladi. Siklik GMF miqdorining ko‘payishi proteinkinaza G (PKG) faolligini oshiradi. Proteinkinaza G esa tomir devorlaridagi silliq mushaklarda hujayra ichidagi kalsiy miqdorini kamaytiradi, natijada mushaklar bo‘shashadi va tomirlarda qon oqimi kuchayadi. Bundan tashqari, proteinkinaza G tomir devorlaridagi silliq mushak hujayralarining ko‘payishini cheklab, tomir intimasining qalinlashishini kamaytiradi. Yakunda «vodorod sulfidi bilan davolash» infarkt hududi hajmining qisqarishiga olib keladi.
Masalan, Altsgeymer kasalligi paytida vodorod sulfidi miqdori miyada keskin kamayadi. Kalamushlarda yaratilgan Parkinson kasalligi modelida ham miyadagi vodorod sulfidi konsentratsiyasi past bo‘lgani aniqlangan. Kalamushlarga vodorod sulfidi donorlari yoki prekursorlari yuborilishi ularning ahvolini, hatto alomatlar to‘liq yo‘qolguniga qadar, yaxshilagan. Biroq 21-trisomiya (Daun sindromi) holatida organizm, aksincha, ortiqcha vodorod sulfidi ishlab chiqaradi. Endogen vodorod sulfidi qandli diabet 1-turining patogenezida ham ishtirok etadi. Bunday bemorlarning beta-hujayralari oshqozonosti bezida 1-tur qandli diabet bilan kasallangan bemorlardagi beta-hujayralari haddan tashqari ko‘p vodorod sulfidi ishlab chiqaradi. Bu hujayralarning nobud bo‘lishi va yonidagi hali tirik hujayralarda insulin ajralishining kamayishiga olib keladi.
Gibernatsiya va anabioz uchun qo‘llanilishi
2005-yilda sichqonni deyarli anabiozholatiga, ya’ni sun’iy gipotermiyagakiritish mumkinligi ko‘rsatildi: buning uchun u nafas olayotgan havodagi vodorod sulfidining past konsentratsiyasi (81 ppm) ta’siriga duchor qilindi. Hayvonlarning nafas olishi daqiqasiga 120 martadan 10 martagacha sekinlashdi, tana harorati esa 37 °C dan atrof-muhit haroratidan atigi 2 °C yuqori darajagacha tushdi (ya’ni, ta’sir go‘yo issiqqonli hayvon birdan sovuqqonliga aylangandek bo‘ldi). Sichqonlar 6 soat davom etgan ushbu jarayondan omon qoldi, keyinchalik ularda sog‘liq, xulq-atvor yoki ichki a’zolar shikastlanishi bilan bog‘liq salbiy oqibatlar kuzatilmadi. 2006-yilda arterial qon bosimi vodorod sulfidi shunday usulda ta’sir ettirilgan sichqonlarda sezilarli pasaymasligi ko‘rsatildi.
Shunga o‘xshash jarayon gibernatsiya yoki «qishki uyqu» deb ataladi va tabiatda ko‘plab sutemizuvchilar, shuningdek qurbaqalarturlarida uchraydi, biroq odatda sichqonlarda uchramaydi (garchi uzoq vaqt ovqat topolmasa, sichqon karaxt holatga tushishi mumkin). Qishki uyquga ketuvchi hayvonlarda bu davrda endogen vodorod sulfidi hosil bo‘lishi sezilarli ortishi aniqlangan. Nazariy jihatdan, vodorod sulfidi keltirib chiqaradigan gibernatsiyani odamlarda ham shunday samarali ishlatish imkoni bo‘lsa, bu og‘ir jarohat, kuchli gipoksiya, infarkt yoki insult o‘tkazgan bemorlarning hayotini saqlab qolish, shuningdek donor a’zolarini saqlash uchun tibbiyotda juda foydali bo‘lishi mumkin edi. 2008-yilda kalamushlarda 48 soat davomida vodorod sulfidi yordamida keltirilgan gipotermiya eksperimental insult yoki miya jarohatidan keladigan miya shikastlanishini kamaytirishi ko‘rsatilgan.
Vodorod sulfidi C sitoxromoksidazaga bog‘lanib, unga kislorod bog‘lanishiga to‘sqinlik qiladi. Bu modda almashinuvini keskin sekinlashtiradi, ammo ko‘p miqdorda hujayra nafas olishini «falajlab», hujayra darajasidagi «bo‘g‘ilish» — hujayra gipoksiyasiga olib keladi. Odamlarda ham, hayvonlarda ham organizmning barcha hujayralari me’yorida ma’lum miqdorda vodorod sulfidi ishlab chiqaradi. Bir qator tadqiqotchilarning taxminiga ko‘ra, vodorod sulfidi boshqa fiziologik vazifalar bilan bir qatorda, organizm tomonidan modda almashinuvi tezligini (metabolik faollikni), tana haroratini va kislorod sarfini tabiiy ravishda tartibga solish uchun ham ishlatiladi. Bu sichqonlar va kalamushlarda yuqori vodorod sulfidi konsentratsiyasi ta’sirida yuqorida tasvirlangan gibernatsiya boshlanishini, shuningdek qishki uyquga ketuvchi hayvonlarda uning miqdori ko‘payishini tushuntirishi mumkin.
Biroq so‘nggi ikki tadqiqot vodorod sulfidi yordamida gibernatsiya va metabolizm sekinlashuvi ta’sirini yirikroq hayvonlarda ham hosil qilish mumkinligiga shubha tug‘diradi. Jumladan, 2008-yildagi tadqiqot cho‘chqalarda xuddi shunday natijani qaytara olmagan va olimlar sichqonlarda kuzatilgan ta’sir yirikroq hayvonlarda ro‘y bermaydi degan xulosaga kelgan. Boshqa bir maqolada ham sichqon va kalamushlarda oson yuzaga keltiriladigan metabolizm sekinlashuvi hamda gibernatsiyani vodorod sulfidi yordamida qo‘ylarda hosil qilishning imkoni bo‘lmagani qayd etiladi.
2010-yil fevralida olim Mark Rot anjumanda vodorod sulfidi yordamida chaqirilgan gipotermiya odamlarda I bosqich klinik sinovlaridan o‘tganini ma’lum qildi. Biroq u asos solgan Ikaria kompaniyasi 2011-yil avgustida, infarktli bemorlarni sinovga jalb qilish boshlanmasidan oldin, sababini tushuntirmasdan, «kompaniya qarori»ga tayanib, keyingi klinik sinovlarni o‘tkazish rejasidan voz kechdi.
Toksikologiya
Juda zaharli. Vodorod sulfidi oz miqdorda bo‘lgan havodan nafas olish bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qusishkabi alomatlarni keltirib chiqaradi. Yuqori konsentratsiyada esa koma, tirishishlar, o‘pka shishi va o‘limga olib keladi. Yuqori konsentratsiyada bir marta nafas olishning o‘zi ham darhol o‘limgasabab bo‘lishi mumkin. Vodorod sulfidi kam bo‘lgan havodan nafas olganda odam tezda moslashib, yoqimsiz hidni — «chirigan tuxum» hidini — sezmay qo‘yadi. Og‘izda shirinimsi metall ta’mi paydo bo‘ladi.
Yuqori konsentratsiyali havodan nafas olganda hid bilish nervi falajlanadi, natijada vodorod sulfidi hidi deyarli darhol sezilmay qoladi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining «Yevropa uchun havo sifati bo‘yicha tavsiyalar» ma’lumotlariga ko‘ra, vodorod sulfidi hidini sezish chegarasi (hid sezila boshlaydigan konsentratsiya) 0,007 mg/m³ ni tashkil etadi.
Rossiya Federatsiyasida atmosfera havosidagi vodorod sulfidi uchun bir martalik maksimal ruxsat etilgan konsentratsiya (REK) hidni sezish chegarasi darajasida belgilangan bo‘lib, 0,008 mg/m³ ni tashkil etadi.
Havodagi vodorod sulfidi ta’sirida aholining sezgir guruhlarida qaytar reaksiyalar kuzatila boshlaydigan konsentratsiyalar hidni sezish chegarasidan ancha yuqoridir.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining Yevropa uchun atmosfera havosi sifati bo‘yicha tavsiyalarida vodorod sulfidi ta’siridan dastlabki qaytar o‘zgarishlar (ko‘zning ta’sirlanishi) yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tavsiya etilgan qiymat 0,15 mg/m³ deb ko‘rsatilgan; bu hidni sezish chegarasidan 18,75 baravar yuqori. JSSTning vodorod sulfidining aholi salomatligiga ta’siri haqidagi alohida hisobotiga ko‘ra, aholining sezgir guruhlarida (astma va allergiyasi bor kishilarda) qaytar reaksiya 2,8 mg/m³ dan boshlanadi; bu hidni sezish chegarasidan 350 baravar yuqori.
Adabiyotlar
- Axmetov N. S. Umumiy va anorganik kimyo. — M.: Oliy maktab, 2001.
- Karapetyans M. X., Drakin S. I. Umumiy va anorganik kimyo. — M.: Kimyo, 1994.
- Oltingugurt kislotasi ishlab chiqaruvchining ma’lumotnomasi [Matn] / A. S. Lenskiy, P. A. Semyonov, G. A. Maqsudov; tahrirchi K. M. Malin. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Kimyo, 1971. — 744 bet. — Bibliografiya bo‘limlar oxirida. Predmet ko‘rsatkichi: 723—744-betlar.
- Fyodorov P. I. Uchlama nuqta // Kimyo ensiklopediyasi. — Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1998. — 5-jild: Triptofan — Yatrokimyo. — 12-bet.
- Xazanova N. Ye. Kritik holat // Kimyo ensiklopediyasi. — Sovet ensiklopediyasi, 1990. — 2-jild: Daf — Med. — 541—543-betlar.
Havolalar
- Oltingugurtli vodorod — maqola Katta sovet ensiklopediyasidan.
