

Erituvchi — boshqa qattiq, suyuq yoki gazsimon moddalarni kimyoviy jihatdan o‘zgartirmasdan erita oladigan modda. Odatda atmosfera bosimi va xona haroratida erituvchi suyuq holatda bo‘ladi. Shunga ko‘ra, suyuq va qattiq yoki suyuq va gazsimon modda aralashmasidan iborat eritmalarda suyuq tarkibiy qism erituvchi hisoblanadi. Suyuq moddalar aralashmasida esa ancha ko‘p miqdorda mavjud bo‘lgan tarkibiy qism erituvchi deb olinadi yoki erituvchi shartli ravishda belgilanadi.
Sanoat miqyosida ishlatiladigan erituvchilar quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak, deb hisoblanadi: rangsiz va shaffof bo‘lishi, qoldiq qoldirmasdan bug‘lanishi, kimyoviy moddalarga chidamliligi, neytral reaksiyaga ega bo‘lishi, hidi kuchsiz yoki yoqimli bo‘lishi, tarkibida suv bo‘lmasligi, fizik xossalari barqaror va zaharliligi past bo‘lishi, atrof-muhitda parchalanishi hamda imkon qadar arzon bo‘lishi. Atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida organik erituvchilar asta-sekin suv asosidagi tarkiblar bilan almashtirilmoqda.
Erish nazariyasi
A modda B erituvchida eriganda molekulalararo o‘zaro ta’sirlarning A–A va B–B turidagi bog‘lanishlari buzilib, A–B turidagi molekulalararo o‘zaro ta’sirlar paydo bo‘ladi. Agar sof modda va sof erituvchidagi molekulalararo ta’sir kuchlari taxminan bir xil darajada bo‘lsa, modda erituvchida yaxshi eriydi. Aksincha, sof moddadagi molekulalararo ta’sir sof erituvchidagi ta’sirdan ancha kuchli yoki ancha kuchsiz bo‘lsa, modda bunday erituvchida yomon eriydi. Bu tamoyil qisqacha «o‘xshash modda o‘xshash moddada eriydi» degan ibora bilan ifodalanadi (lot. similia similibus solvuntur).
Molekulalararo o‘zaro ta’sirlarning quyidagi turlari farqlanadi:
- ionli (ionlar orasidagi o‘zaro ta’sir);
- ion–dipolli (ionlar va dipollar orasida);
- yo‘nalgan (doimiy dipollar orasida);
- induksiyalangan (doimiy va induksiyalangan dipollar orasida);
- dispersiyaviy (atom dipollari orasida);
- vodorod bog‘lari (X–H turidagi qutbli bog‘larga ega guruhlar orasida).
Sof A va B komponentlaridagi molekulalararo o‘zaro ta’sir eritmadagi A–B turidagi ta’sirdan kuchsizroq bo‘lishi mumkin. Bunday holda erish jarayonida tizimning ichki energiyasi kamayadi va erish jarayoni ekzotermik bo‘ladi. Agar sof A va B komponentlaridagi molekulalararo ta’sir eritmadagidan kuchliroq bo‘lsa, erish davomida tashqaridan issiqlik yutilishi hisobiga ichki energiya ortadi, ya’ni erish jarayoni endotermik bo‘ladi. Erish jarayonlarining aksariyati endotermik bo‘lib, haroratning oshishi ularning borishiga yordam beradi.
Tasnifi
Erituvchilar kimyoviy moddalarning qaysi sinfiga mansubligiga qarab tasniflanadi:
- organik erituvchilar (alifatik uglevodorodlar, aromatik uglevodorodlar, galogenli uglevodorodlar, nitrobirikmalar, spirtlar, karbon kislotalar, oddiy va murakkab efirlar, amidlar, nitrillar, ketonlar, sulfoksidlar va boshqalar);
- anorganik erituvchilar (suv, oson suyuqlanadigan galogenidlar, oksogalogenidlar, azot saqlovchi erituvchilar, SO2, HF, oson suyuqlanadigan metallar, tuz suyuqlanmalari, oksid suyuqlanmalari).
Erituvchi molekulalarining xususiyatlari
Dipol momenti

Erituvchilar eritish qobiliyatiga ko‘ra qutbli va qutbsiz turlarga ajratiladi. Biroq erituvchining qutbliligini muayyan fizik kattalik bilan ifodalash qiyin bo‘lgani uchun uni boshqa fizik xossa orqali baholashga urinishlar mavjud. Shunday xossalardan biri — erituvchi molekulasining dipol momenti. Dipol momenti molekuladagi alohida bog‘larning dipol momentlari yig‘indisidan hosil bo‘ladi. Shu sababli simmetrik erituvchilar (uglerod tetraxlorid, benzol, siklogeksan) nolga teng dipol momentiga ega. Boshqa aromatik erituvchilar, shuningdek, dioksan ham kichik dipol momentiga ega. Qutbli bog‘lari bo‘lgan kamroq simmetrik molekulalar (spirtlar, murakkab efirlar) yuqoriroq dipol momentiga (1,6–1,9 D) ega; glikollar va ketonlarning dipol momenti bundan ham yuqori (2,3–2,9 D); nitropropan, DMFA va DMSO juda yuqori dipol momentiga (3,7–5,0 D) ega. Biroq dioksan va DMSO ning dipol momentlari keskin farq qilsa-da, eritish qobiliyati o‘xshash. Shu bois dipol momenti har doim ham erituvchining bu xossasini aniq ifodalay olmaydi.
Qutblanuvchanlik
Eritmalardagi dipol–dipol va induksion o‘zaro ta’sirlar erituvchining molekulyar massasiga bog‘liq. Dipol momenti bu parametrni hisobga olmagani sababli erituvchining eritish qobiliyati boshqa parametr — qutblanuvchanlik bilan bog‘lanadi. Qutblanuvchanlik qancha yuqori bo‘lsa, tashqi elektr maydon ta’sirida shuncha kuchliroq qutblangan dipollar hosil bo‘ladi. Natijada molekulalararo o‘zaro ta’sirlar ham kuchayadi.
Vodorod bog‘larini hosil qilish qobiliyati

Hosil qilinadigan vodorod bog‘larining mustahkamligiga ko‘ra erituvchilar uch sinfga bo‘linadi:
- vodorod bog‘lari kuchsiz bo‘lgan erituvchilar (uglevodorodlar, xlorlangan uglevodorodlar, nitrobirikmalar, nitrillar);
- vodorod bog‘lari o‘rtacha kuchli bo‘lgan erituvchilar (ketonlar, murakkab efirlar, oddiy efirlar, anilin);
- vodorod bog‘lari kuchli bo‘lgan erituvchilar (spirtlar, karbon kislotalar, aminlar, piridin, glikollar, suv).
Erituvchining vodorod bog‘larini hosil qilish qobiliyati miqdoriy jihatdan γ parametri bilan baholanadi. Bu parametr tekshirilayotgan erituvchida deyterometanolni eritib, O–D bog‘ining tebranish polosasi siljishini infraqizil spektrda kuzatish orqali aniqlanadi.
Erituvchilar vodorod bog‘ini hosil qilishdagi roliga ko‘ra ham bo‘linadi:
- proton donorlari (xloroform);
- proton akseptorlari (ketonlar, oddiy efirlar, murakkab efirlar, aromatik uglevodorodlar);
- proton donorlari va akseptorlari (spirtlar, karbon kislotalar, birlamchi va ikkilamchi aminlar, suv); ular amfiprotik erituvchilar;
- vodorod bog‘i hosil qilmaydiganlar (alifatik uglevodorodlar).
Shunga ko‘ra, eritmada faqat proton akseptorlari bo‘lsa, vodorod bog‘i hosil bo‘la olmaydi. Eritmada vodorod bog‘i donorlari ham mavjud bo‘lsa, bunday bog‘ hosil bo‘ladi va eruvchanlik ortadi.
Solvatlash qobiliyati
Modda erituvchida eriganda uning molekulalari orasidagi bog‘lar uziladi va erigan moddaning alohida molekulalari erituvchi molekulalari qatlami bilan o‘raladi. Bu solvatlanish jarayoni solvatlanish darajasi β bilan baholanadi. Bu kattalik solvat kompleksidagi (solvatdagi) erigan moddaning bitta molekulasiga to‘g‘ri keladigan erituvchi molekulalari sonini bildiradi. Solvatlanish darajasi erituvchi molekulalarining kattaligiga hamda yuqorida sanab o‘tilgan barcha parametrlarga bog‘liq.
Protonli va aprotonli erituvchilar
Ayrim erituvchilar proton yoki elektronlarning donori yoxud akseptori bo‘lishi mumkin. Shu belgisiga ko‘ra to‘rt guruh ajratiladi:
- protonli erituvchilar (suv, spirtlar, karbon kislotalar va boshqalar) — proton donori bo‘la oladi va odatda yuqori dielektrik singdiruvchanlikka ega (ε > 15);
- donor erituvchilar (efirlar) — elektron juftlarining donori hisoblanadi;
- aprotonli dipolyar erituvchilar (dimetilformamid, dimetilsulfoksid, ketonlar va boshqalar) — yuqori dielektrik singdiruvchanlikka ega, biroq proton donori emas hamda donor–akseptor xossalariga ega emas;
- qutbsiz erituvchilar (uglevodorodlar, uglerod disulfid) — dielektrik singdiruvchanligi past va donor–akseptor xossalariga ega emas.
Sanab o‘tilgan so‘nggi ikki guruhdagi erituvchilar aprotonli.
Fizik va kimyoviy xossalari
Bug‘lanish
Erituvchilar qaynash haroratiga ko‘ra past haroratda qaynaydigan (<100 °C), o‘rtacha haroratda qaynaydigan (100—150 °С) va yuqori haroratda qaynaydigan (>150 °C) guruhlarga bo‘linadi.
Amaliy jihatdan erituvchining qaynash haroratidan pastdagi uchuvchanligi ham muhimdir. Bunday sharoitda suyuq erituvchi o‘z bug‘i bilan muvozanatda bo‘ladi. Bug‘ bosimi bug‘lanishning molyar entalpiyasi ΔHV va T haroratiga bog‘liq bo‘lib, quyidagi Klauzius–Klapeyron tenglamasi bilan ifodalanadi.
Bug‘lanish tezligi qaynash haroratiga bevosita bog‘liq emas. Bu ikki kattalikni faqat kimyoviy tabiati o‘xshash erituvchilarda solishtirish mumkin. Odatda vodorod bog‘lari hosil qiladigan erituvchilar bir xil qaynash haroratidagi boshqa erituvchilarga qaraganda kamroq uchuvchan bo‘ladi. Bunga vodorod bog‘larini uzish uchun qo‘shimcha energiya sarflanishi sabab bo‘ladi. Erituvchining uchuvchanligi ko‘plab parametrlarga bog‘liq bo‘lgani uchun u standart tashqi sharoitlarda tajriba yo‘li bilan aniqlanadi va dietil efirining uchuvchanligi bilan solishtiriladi. Uchuvchanlik o‘lchamsiz bug‘lanish sonlari (ingl. evaporation numbers) bilan ifodalanadi. Ular dietil efir uchun 1 ga teng deb qabul qilingan qiymatga nisbatan aniqlanadi. Shu belgi bo‘yicha erituvchilar quyidagilarga ajratiladi:
- uchuvchanligi yuqori (<10);
- uchuvchanligi o‘rtacha (10–35);
- uchuvchanligi past (35–50);
- uchuvchanligi juda past (>50).
AQSHda shunga o‘xshash tasnifda butilatsetatning uchuvchanligi birlik sifatida qabul qilinadi: tez bug‘lanuvchi (>3,0), o‘rtacha tezlikda bug‘lanuvchi (0,8–3,0) va sekin bug‘lanuvchi erituvchilar (<0,8).
Gigroskopiklik
Ba’zi erituvchilar, ayniqsa gidroksil guruhlarini saqlovchilari (spirtlar va glikollar), havo harorati va namligiga bog‘liq muvozanat holati yuzaga kelguncha havodan suvni yutadi.
Zichlik
Odatda erituvchining zichligi 20 °С da o‘lchanadi va d20
4 o‘lchamsiz kattalik bilan ifodalanadi. Bu kattalik erituvchi zichligining 4 °С dagi suv zichligiga nisbatini bildiradi, ya’ni .d20
4 qiymati ko‘pchilik organik erituvchilarda birdan kichik bo‘lib, qizdirilganda kamayadi. Bundan galogenli uglevodorodlar mustasno: ular suvdan og‘irroq. Murakkab efirlar va sellosolvlarning gomologik qatorida molekulyar massa ortishi bilan zichlik kamayadi, spirtlar va ketonlarda esa ortadi.
| Murakkab efir | d20 4 | Sellosolv | d20 4 | Spirt | d20 4 | Keton | d20 4 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Metilatsetat | 0,934 | Metilsellosolv | 0,966 | Metanol | 0,791 | Atseton | 0,792 |
| Etilatsetat | 0,901 | Etilsellosolv | 0,931 | Etanol | 0,789 | Metiletilketon | 0,805 |
| Propilatsetat | 0,886 | Propilsellosolv | 0,911 | Propanol-1 | 0,804 | Metilpropilketon | 0,807 |
| Butilatsetat | 0,876 | Butilsellosolv | 0,902 | Butanol-1 | 0,810 | Amilmetilketon | 0,816 |
Qovushoqlik
Erituvchilarning gomologik qatorlarida qovushoqlik molekulyar massa ortishi bilan oshadi. Molekulalarda gidroksil guruhlarining mavjudligi vodorod bog‘lari hosil bo‘lishi sababli qovushoqlikni oshiradi. Harorat pasayganda ham qovushoqlik ortadi. Erituvchining qovushoqligi muhim, chunki eritmaning qovushoqligi asosan shu xossa bilan belgilanadi. Kam qovushoq erituvchilarning qovushoqligi 2 mPa·s dan past (20 °С da), o‘rtacha qovushoq erituvchilarniki 2 dan 10 mPa·s gacha, yuqori qovushoq erituvchilarniki esa 10 mPa·s dan yuqori bo‘ladi.
Alangalanish
Erituvchilar alangalanish ko‘rsatkichlariga ko‘ra, jumladan, chaqnash harorati asosida tasniflanadi. Chaqnash harorati — erituvchi bug‘larining havo bilan aralashmasi ochiq alanga ta’sirida yonib ketadigan haroratdir. Erituvchining to‘yingan bug‘ bosimi ortganda, ya’ni uning molekulyar massasi va qaynash harorati kamayganda, chaqnash harorati pasayadi. Chaqnash harorati qaynash harorati bilan empirik tenglama orqali bog‘langan. Bu tenglama uglevodorodlar, ketonlar va murakkab efirlar uchun ancha aniq natija beradi, biroq spirtlar, glikollar va glikol efirlari uchun mos kelmaydi:
- .
| Murakkab efir | Chaqnash harorati, °С | Keton | Chaqnash harorati, °С |
|---|---|---|---|
| Metilatsetat | -13 | Atseton | -19 |
| Etilatsetat | -12 | Metiletilketon | -14 |
| Propilatsetat | 12 | Metilpropilketon | 22 |
| Butilatsetat | 22 | Butilmetilketon | 23 |
Xavfsizlik maqsadida chaqnash haroratini oshirishga intiladilar. Biroq erituvchilarning azeotrop aralashmalari chaqnash harorati bo‘yicha aralashmadagi alohida komponentlardan pastroq qiymatga ega. Shu sababli ulardan bu maqsadda foydalanish qiyin. Toluolning chaqnash haroratini xloralkanlar qo‘shib oshirish mumkin. Aralashmalarning chaqnash harorati albatta eng oson alangalanadigan komponentning chaqnash haroratiga teng bo‘lavermaydi. Kimyoviy tabiati turlicha erituvchilar (masalan, alkan va spirt) aralashtirilsa, chaqnash harorati ancha pasayadi. Komponentlarning tabiati o‘xshash bo‘lsa, chaqnash harorati sof komponentlarning qiymatlari oralig‘ida bo‘ladi.
Erituvchi bug‘lari nafaqat ochiq alanga ta’sirida, balki o‘z-o‘zidan alangalanish haroratiga yetganda ham yonishi mumkin. Shu parametr bo‘yicha erituvchilar besh guruhga bo‘linadi: T5 (100—135 °С), T4 (135—200 °С), T3 (200—300 °С), T2 (300—450 °С) va T1 (>450 °С).
Erituvchi portlashi juda tez kechadigan yonish jarayoni bo‘lib, u alangalanishdan boshlanadi va tashqaridan energiya yoki havo olmasdan davom etadi. Portlash faqat erituvchi bug‘lari bilan havo muayyan nisbatda aralashgandagina yuz berishi mumkin. Bu nisbat alangalanishning yuqori va quyi chegaralari bilan belgilanadi.
Kimyoviy xossalari
Kimyoviy inertlik suyuqlikdan erituvchi sifatida foydalanishning muhim shartlaridan biridir. Alifatik va aromatik uglevodorodlar bu talabga yaxshi javob beradi. Spirtlar ham ancha barqaror, biroq ular ishqoriy, ishqoriy-yer metallari va alyuminiy bilan reaksiyaga kirishadi; karbon kislotalarga kuchli oksidlovchilar ta’sirida aylanadi, shuningdek, izotsianatlar bilan reaksiyaga kirishadi (shu sababli ular poliuretan bo‘yoqlarini eritishda ishlatilmaydi).
Oddiy efirlar, shu jumladan glikol efirlari, havoda va yorug‘likda uzoq saqlanganda peroksidlar hosil qiladi. Murakkab efirlar va ketonlar yetarlicha barqaror. Biroq murakkab efirlar, ayniqsa kislotali yoki ishqoriy muhitda, gidrolizlanib karbon kislotalar va spirtlarga aylanishi mumkin. Neytral muhitda bu jarayon ancha sekin kechadi: 130 kun davomida 20 °С da 44 g etilatsetatning 1 l suvdagi taxminan 15 g qismi gidrolizlanadi.
Xlorlangan erituvchilar asoslar va metallar ishtirokida vodorod xlorid ajratadi. Buning oldini olish uchun odatda ularga stabilizatorlar qo‘shiladi.
Qo‘llanilishi
Lak-bo‘yoq materiallari
Lak-bo‘yoq materiallarida (LBM) bo‘yoqning vazifasi, harorat va qurish davomiyligiga qarab tarkibi o‘zgaradigan erituvchilar aralashmalari qo‘llanadi. Xona haroratida quriydigan LBM tarkibida taxminan 45 % past haroratda qaynaydigan, 45 % o‘rtacha haroratda qaynaydigan va 10 % yuqori haroratda qaynaydigan erituvchilar bo‘ladi. Past haroratda qaynaydigan erituvchilar LBMning tez qurishini, yuqori haroratda qaynaydiganlar esa qoplama yuzasining tekis bo‘lishini ta’minlaydi. Agar lak-bo‘yoq qoplamasi yuqori haroratda quritilsa, aksincha, LBMda past haroratda qaynaydigan erituvchilar bo‘lmaydi, chunki ular qizdirilganda qoplama yuzasida shishlar hosil qiladi. Erituvchi tarkibini belgilashda bog‘lovchi modda ham muhim ahamiyatga ega.
Aralashma tayyorlashda erituvchining qovushoqligi, lak-bo‘yoq qoplamasining mexanik xossalariga ta’siri hamda qo‘llash xususiyatlari kabi boshqa ko‘rsatkichlar ham hisobga olinadi. Masalan, bosma siyohlarda bog‘lovchi moddani oson eritadigan, shu bilan birga bosma tizimidagi mis valiklar yoki rezina bilan reaksiyaga kirishmaydigan erituvchilar ishlatilishi kerak.
Lak-bo‘yoq qoplamalarini ketkazish uchun tarkiblar
Lak-bo‘yoq qoplamalarini ketkazish uchun lak-bo‘yoq materiallari tarkibidagi polimerlarni yaxshi eritadigan yoki ularning sezilarli bo‘kishiga sabab bo‘ladigan erituvchilardan foydalaniladi. Ayniqsa dixlormetanning past haroratda qaynaydigan ketonlar yoki murakkab efirlar bilan aralashmasi keng qo‘llanadi. Bug‘lanishni sekinlashtirish uchun bunday tarkiblarga oz miqdorda yuqori haroratda qaynaydigan erituvchilar (tetralin (tetrahidronaftalin), ligroin, benzil spirti va boshqalar) qo‘shiladi. Zamonaviy tarkiblarda xloralkanlar bo‘lmaydi; ular yuqori haroratda qaynaydigan erituvchilar (DMFA, DMSO, propilenkarbonat va N-metilpirrolidon)ga spirtlar yoki aromatik moddalar qo‘shish orqali tayyorlanadi.
Tolalar ishlab chiqarish
Sanoatda tolalar ishlab chiqarishda eritmalar tayyorlash uchun arzon, uchuvchan, oson qayta tiklanadigan va imkon qadar qovushoqligi past erituvchilar ishlatiladi. Masalan, sellyuloza triatsetati uchun dixlormetan va metanol, polivinilxlorid uchun atseton, poliakrilonitril uchun esa dimetilsulfoksid yoki propilenkarbonat ishlatiladi.
Yog‘sizlantirish
Metallarni yog‘sizlantirish uchun ketonlar va xlorli uglevodorodlar (trixloretilen, tetraxloretilen, dixlormetan) ishlatiladi. Metallarga tegib turganda vodorod xlorid ajralib chiqmasligi uchun xlorli erituvchilarga stabilizatorlar qo‘shiladi.
Ekstraksiya
Erituvchilar moddalarni sanoatda ajratish, ajratib olish yoki tozalashga xizmat qiladigan ekstraksiya jarayonlarida keng qo‘llanadi. Masalan, o‘simlik moylaridan to‘yinmagan komponentlar metanol yoki furfurol yordamida ajratiladi. Erituvchilar ekstraksion distillyatsiyada ham qo‘llanadi: bunda ajratiladigan aralashmaga yuqori haroratda qaynaydigan erituvchi qo‘shiladi. U komponentlardan biri bilan tanlab o‘zaro ta’sirlashib, uning uchuvchanligini kamaytiradi. Masalan, siklogeksan (qaynash harorati 80,8 °С) va benzolni (qaynash harorati 80,1 °С) anilin qo‘shilgandan so‘ng distillyatsiya orqali ajratish mumkin, chunki anilin siklogeksanga qaraganda benzol bilan kuchliroq ta’sirlashadi.
Xromatografiya
Erituvchi xromatografiyada harakatlanuvchi faza vazifasini bajaradi va erigan moddani o‘ziga tortishda qattiq sorbent bilan raqobatlashadi. Moddalarning bu fazalar o‘rtasida taqsimlanishi faqat sorbent tabiatiga emas, erituvchining xususiyatlariga ham bog‘liq. Erituvchilar elyutrop qatorlarga guruhlanadi. Bu qatorlar erituvchining elyutsiyalash qobiliyatini ifodalaydi (qutbli sorbentlarda erituvchi qutbliligi ortgan sari bu qobiliyat ham ortadi).
Kimyoviy reaksiyalarni o‘tkazish

Erituvchilar organik sintezda reaksiya muhiti vazifasini bajaradi. Ular bir jinsli muhit yaratib, reaksiyaga kirishuvchi moddalarning o‘zaro ta’sirlashishini ta’minlaydi, shuningdek, reaksiyaning muvozanatiga, tezligiga va tartibiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunda erituvchilar boshlang‘ich moddalar, mahsulotlar va oraliq zarrachalar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Reaksiya turiga qarab turli erituvchilar talab qilinadi. Tajriba to‘planishi natijasida ayrim reaksiyalar uchun mos erituvchilar tanlab olingan:
- gidrogenlash: spirtlar, muz sirka kislotasi, uglevodorodlar, dioksan;
- oksidlash: muz sirka kislotasi, piridin, nitrobenzol;
- galogenlash: uglerod tetraxlorid, tetraxloretan, ksilol, nitrobenzol, muz sirka kislotasi;
- eterifikatsiya: benzol, toluol, ksilol, dibutil efir;
- nitrolash: muz sirka kislotasi, dixlorbenzol, nitrobenzol;
- diazotlash: etanol, muz sirka kislotasi, benzol, dimetilformamid;
- azobirikish reaksiyasi: metanol, etanol, muz sirka kislotasi, piridin;
- Grinyar reaksiyasi: dietil efir, tetrahidrofuran;
- Fridel–Krafts reaksiyalari: nitrobenzol, benzol, uglerod disulfid, uglerod tetraxlorid, tetraxloretan, 1,2-dixloretan;
- degidratlash: benzol, toluol, ksilol;
- sulfolash: nitrobenzol, dioksan;
- degidrogalogenlash: xinolin;
- dekarboksillash: xinolin;
- atsetallar hosil bo‘lishi: geksan, benzol;
- keten kondensatsiyasi: dietil efir, atseton, benzol, ksilol.
Zaharli ta’siri
O‘tkir va surunkali zaharlilik
Erituvchilar odamlar, hayvonlar va o‘simliklarga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Bu ta’sir erituvchi miqdori va ta’sir davomiyligiga bog‘liq. Ko‘p miqdordagi erituvchining qisqa muddatli ta’siri sog‘liqning o‘tkir buzilishlariga, kichik dozalarning uzoq muddatli ta’siri esa surunkali salbiy oqibatlarga, jumladan, sensibilizatsiyaga va allergiyaga olib kelishi mumkin.
Erituvchilarning zaharliligi miqdoriy jihatdan yarim o‘lim dozasi LD50 bilan yoki erituvchining ta’siri ko‘pincha nafas olish orqali yuz berishini hisobga olib, yarim o‘lim konsentratsiyasi LC50 bilan ifodalanadi. Nafas bilan kirganda erituvchilar o‘pka orqali so‘rilib qon aylanish tizimiga o‘tadi, so‘ngra lipidlar miqdori yuqori bo‘lgan to‘qimalarda (nervlarda, bosh miyada, orqa miyada, yog‘ to‘qimasida, jigarda va buyraklarda) to‘planadi. Erituvchilar hujayralarga ham zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayrim hollarda erituvchilar organizmga teri orqali yoki kamroq hollarda hazm qilish yo‘li orqali kiradi.
Erituvchilar bilan o‘tkir zaharlanganda bosh aylanishi, uyquchanlik, bosh og‘rig‘i, hushdan ketish va narkotik ta’sir belgilari paydo bo‘ladi. Surunkali ta’sirni dastlabki bosqichlarda aniqlash qiyin, biroq keyinchalik muayyan erituvchiga qarab turli a’zolar shikastlanishi mumkin.
Erituvchilar teriga ta’sir qilganda yog‘ qatlamini eritib, yoriqlar paydo bo‘lishiga va infeksiya xavfining oshishiga sabab bo‘lishi yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri yallig‘lanish va pufakchalar hosil qilishi mumkin. Quyidagi erituvchilar teri orqali ayniqsa oson so‘riladi: anilin, benzol, dimetilatsetamid, dimetilformamid, dioksan, metanol, nitrobenzol, uglerod tetraxlorid va boshqa ayrim erituvchilar.
Ayrim erituvchilar ta’sirida eshitish qobiliyati yomonlashishi kuzatilgan. Erituvchilar va shovqin birgalikda ta’sir qilsa, bu ta’sir sezilarli kuchayishi mumkin (ototoksiklik).
Kanserogenlik
Germaniyada xavfli moddalar bo‘yicha texnik qoidalarga (nemischa Technische Regeln für Gefahrstoffe TRG 900) muvofiq ayrim erituvchilar kanserogenlar sifatida tasniflanadi. Ular A bo‘limiga (kanserogen ta’siri aniq isbotlangan moddalar) va B bo‘limiga (kanserogenligi bor deb asosli gumon qilinadigan moddalar) kiritiladi. A bo‘limi A1 kichik bo‘limini (tajribalarga ko‘ra odamlarda xavfli o‘smalarni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan moddalar) va A2 kichik bo‘limini (hayvonlar ustidagi tajribalarda kanserogen ta’siri aniq ko‘rsatilgan moddalar) o‘z ichiga oladi. Bu ro‘yxatlarga quyidagi erituvchilar kiradi:
Teratogenlik va embriotoksiklik
Germaniyada ehtimoliy teratogen va embriotoksik moddalar to‘rt guruhga bo‘linadi: ta’siri isbotlangan moddalar (A guruhi), ta’sir ko‘rsatishi ehtimol bo‘lgan moddalar (B guruhi), ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyaga (REYK) rioya qilinganda ta’siri kuzatilmaydigan moddalar (C guruhi) va hozircha baholab bo‘lmaydigan moddalar (D guruhi). Ushbu tasnifga ko‘ra, B guruhiga dimetilformamid, etilsellosolv, etilsellosolv atsetati, metilsellosolv, metilsellosolv atsetati, 2-metoksipropanol-1, 2-metoksipropanol-1 atsetati, uglerod disulfid, toluol va xloroform kiradi. Ayrim erituvchilar C va D guruhlariga ham kiritilgan.
Iqtisodiy jihatlari

Erituvchilar sanoatning turli sohalarida keng qo‘llanadi. Biroq atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan qonunchilik joriy etilishi sababli ulardan foydalanish qisqarishi kutilmoqda.
| Erituvchilar | 1980 | 1986 | 1990 | 1995 | 2000* |
|---|---|---|---|---|---|
| Kislorodli erituvchilar | 36,5 | 45 | 51 | 58 | 65 |
| Alifatik uglevodorodlar | 28,5 | 22 | 20,5 | 19 | 18 |
| Aromatik uglevodorodlar | 20,5 | 20 | 19 | 17 | 15,5 |
| Xlorli uglevodorodlar | 14,5 | 13 | 9,5 | 6 | 1,5 |
| Umumiy iste’mol, mln tonna | 5,1 | 4,75 | 4,7 | 4,15 | 3,3 |
* prognoz qiymatlar
Adabiyotlar
- Treger Yu. A. Erituvchilar // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / Bosh muharrir N. S. Zefirov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1995. — Jild 4: Polimerlar — Tripsin. — B. 183–184. — 639 bet — 40 000 nusxa — ISBN 5-85270-039-8.
- Stoye D. Erituvchilar (Solvents) (ingl.) // Ullmann sanoat kimyosi ensiklopediyasi (Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry). — Wiley, 2000. — doi:10.1002/14356007.a24_437.