Korroziya (zanglash) nima

Korroziyaga uchragan konstruksiya — Shuxov minorasi, Moskva

Korroziya (lot. corrosio — yemirilish) — metallar va qotishmalarning atrof-muhit bilan kimyoviy, elektrokimyoviy yoki fizik-kimyoviy o‘zaro ta'siri natijasida o‘z-o‘zidan yemirilishidir. Fizik sabablar tufayli yuz beradigan yemirilish korroziya hisoblanmaydi, balki «eroziya», «ishqalanib yemirilish», «yeyilish» tushunchalari bilan ifodalanadi. Korroziyaning sababi — konstruksion materiallarning ular bilan tutashgan muhitdagi moddalarga nisbatan termodinamik beqarorligidir.

Bunga suvdagi temirning kislorod ta'sirida korroziyalanishi misol bo‘ladi:

4Fe+6H2O+3O2→4Fe(OH)3

Temir gidroksidi Fe(OH)3 bo‘lib, u zang deb ataladi.

Kundalik hayotda temir qotishmalari (jumladan, po‘latlar) uchun ko‘pincha atama sifatida «zanglash» ishlatiladi. Bu — temir va uning qotishmalarining tarkibida temirning gidratlangan birikmalari bo‘lgan korroziya mahsulotlarini hosil qilib yemirilishidir.

Nometall materiallarga korroziyaning ushbu ta'rifi tatbiq etilmaydi. Polimerlarga nisbatan metallarning «korroziya» atamasiga o‘xshash «eskirish» tushunchasi qo‘llanadi. Masalan, rezinaning havodagi kislorod ta'sirida eskirishi yoki ayrim plastmassalarning atmosfera yog‘inlari ta'sirida yemirilishi, shuningdek, biologik korroziya shular jumlasidandir.

Korroziya tezligi, boshqa har qanday kimyoviy reaksiya singari, haroratga juda kuchli bog‘liq. Haroratning 100 darajaga ko‘tarilishi korroziya tezligini bir necha o‘nlik tartibga oshirishi mumkin.

Korroziya turlarining tasnifi

Notekis atmosfera korroziyasi

Korroziya jarayonlari keng tarqalganligi hamda sodir bo‘ladigan sharoit va muhitlarning xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Shu sababli hozircha korroziyaning barcha uchraydigan holatlarini qamrab oluvchi yagona va mukammal tasnif mavjud emas.

Yemirilish jarayoni sodir bo‘ladigan agressiv muhit turiga ko‘ra korroziya quyidagi turlarga bo‘linadi:

Korroziya jarayonining kechish sharoitlariga ko‘ra quyidagi turlar farqlanadi:

Yemirilish xususiyatiga ko‘ra:

  • butun sirtni qamrab oladigan yalpi korroziya:
    • bir tekis;
    • notekis;
    • tanlab yemiruvchi;
  • ayrim qismlarni qamrab oladigan mahalliy korroziya:
    • dog‘simon;
    • o‘yiqsimon;
    • nuqtasimon;
    • teshib o‘tuvchi;
    • kristallararo (deformatsiyalangan zagotovkalarda qatlamlarga ajraluvchi va payvand birikmalarida pichoqsimon).

Asosiy tasnif jarayonning kechish mexanizmiga asoslanadi. Ikki tur farqlanadi:

  • kimyoviy korroziya;
  • elektrokimyoviy korroziya.

Nometall materiallarning korroziyasi

Foydalanish sharoitlari og‘irlashgani sari (harorat, mexanik kuchlanishlar, muhitning agressivligi va boshqalar ortishi bilan) nometall materiallar ham muhit ta'siriga uchraydi. Shu bois «korroziya» atamasi bunday materiallarga nisbatan ham qo‘llanila boshlagan, masalan, «beton va temir-beton korroziyasi», «plastmassa va rezina korroziyasi». Bunda ularning atrof-muhit bilan kimyoviy yoki fizik-kimyoviy ta'sirlashuvi natijasida yemirilishi va foydalanish xususiyatlarini yo‘qotishi nazarda tutiladi. Biroq nometallar va metallar uchun bu jarayonlarning mexanizmlari hamda kinetikasi turlicha ekanini hisobga olish kerak.

Metallar korroziyasi

Zang — korroziyaning eng keng tarqalgan ko‘rinishi.
Metall korroziyasi.
Velosiped zanjiri moylanmasa, zanglaydi va zang tishli g‘ildiraklarga ham tarqaladi

Metallar korroziyasi — metallarning korrozion muhit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy ta'sirlashuvi natijasida yemirilishidir. Korroziyaning kechishini «korroziya jarayoni», uning natijasini esa «korroziya oqibatidagi yemirilish» deb atash kerak.

Korroziya deganda metall materialining sirtida sodir bo‘ladigan elektrokimyoviy yoki kimyoviy yemirilish tushuniladi. Ko‘pincha korroziya vaqtida metall oksidlanadi, natijada metall ionlari hosil bo‘ladi va ular keyingi o‘zgarishlarda turli korroziya mahsulotlariga aylanadi. Korroziyaga kimyoviy ham, elektrokimyoviy ham jarayonlar sabab bo‘lishi mumkin. Shunga ko‘ra metallarning kimyoviy va elektrokimyoviy korroziyasi farqlanadi.

Korroziya turlari

Korroziyaning 4 ta asosiy turi ajratiladi: elektrokimyoviy, vodorodli, kislorodli va kimyoviy korroziya.

Elektrokimyoviy korroziya

Metallning korrozion muhitda hosil bo‘ladigan galvanik elementlar ta'sirida yemirilishi elektrokimyoviy korroziya deyiladi. Elektrokimyoviy korroziyada har doim elektrolit (kondensat, yomg‘ir suvi va boshqalar) bo‘lishi kerak. Elektrolit bilan elektrodlar — material tuzilishining turli elementlari yoki oksidlanish-qaytarilish potensiallari bir-biridan farqlanadigan, o‘zaro tutashgan ikki xil material — aloqada bo‘ladi. Suvda tuzlar, kislotalar yoki boshqa moddalarning ionlari erigan bo‘lsa, suvning elektr o‘tkazuvchanligi oshadi va jarayon tezlashadi.

Korrozion element

Oksidlanish-qaytarilish potensiallari turlicha bo‘lgan ikkita metall bir-biriga tegib turgan holda elektrolit eritmasiga, masalan, tarkibida erigan karbonat angidrid CO2 bo‘lgan yomg‘ir suviga botirilsa, galvanik element, ya’ni korrozion element hosil bo‘ladi. Bu, aslida, yopiq galvanik yacheykadir. Unda oksidlanish-qaytarilish potensiali pastroq bo‘lgan metall material asta-sekin eriydi; juftlikdagi ikkinchi elektrod esa, odatda, korroziyaga uchramaydi. Korroziyaning bu turi, ayniqsa, manfiy potensiali katta bo‘lgan metallarga xos. Oksidlanish-qaytarilish potensiali yuqori bo‘lgan metall sirtidagi juda oz miqdordagi aralashma ham korrozion element paydo bo‘lishi uchun yetarli. Potensiallari turlicha bo‘lgan metallarning tutashgan joylari, masalan, payvand choklari yoki parchin mixlar.

Agar eriydigan elektrod korroziyaga chidamli bo‘lsa, korroziya jarayoni sekinlashadi. Masalan, temir buyumlarni korroziyadan rux bilan qoplash orqali himoyalash shu tamoyilga asoslanadi: ruxning potensiali temirnikiga qaraganda manfiyroq, shu sababli bunday juftlikda temir qaytariladi, rux esa korroziyalanishi kerak. Biroq rux sirtida oksid pardasi hosil bo‘lgani uchun korroziya jarayoni ancha sekinlashadi.

Keng ko‘lamli elektrokimyoviy korroziyaga 1967-yil dekabrda Norvegiyaning ruda tashuvchi kemasi «Anatina» (ingl. Anatina) bilan sodir bo‘lgan voqea misol bo‘la oladi. Kema Kiprdan Osakaga yo‘l olgan edi. Tinch okeanidagi to‘fon sababli kema yukxonalariga sho‘r suv kirgan. Natijada katta galvanik juftlik: mis konsentrati bilan po‘lat kema korpusi o‘rtasida hosil bo‘lgan. Korpus tez orada zaiflashib, kema halokat signali yuborgan. Ekipajni yordamga yetib kelgan nemis kemasi qutqarib qolgan, «Anatina»ning o‘zi esa portga zo‘rg‘a yetib borgan.

Vodorodli va kislorodli korroziya

Agar H3O+ ionlari yoki H2O suv molekulalari qaytarilsa, bu vodorodli korroziya yoki vodorod depolyarizatsiyasi bilan kechadigan korroziya deyiladi. Ionlarning qaytarilishi quyidagi sxema bo‘yicha sodir bo‘ladi:

2H3O++2e¯→2H2O+H2

yoki

2H2O+2e¯→2OH−+H2

Agar vodorod ajralib chiqmasa (bu holat ko‘pincha neytral yoki kuchli ishqoriy muhitda sodir bo‘ladi), kislorod qaytariladi. Bu kislorodli korroziya yoki kislorod depolyarizatsiyasi bilan kechadigan korroziya deyiladi:

O2+2H2O+4e¯→4OH−

Korrozion element faqat ikki xil metall bir-biriga tegib turganida emas, balki bitta metallning o‘zida ham hosil bo‘lishi mumkin. Masalan, uning sirt tuzilishi bir jinsli bo‘lmasa (jumladan, kristallararo korroziyada), shunday holat kuzatiladi.

Kimyoviy korroziya

Kimyoviy korroziya — metall sirtining korrozion faol muhit bilan ta'sirlashuvi bo‘lib, bunda fazalar chegarasida elektrokimyoviy jarayonlar yuzaga kelmaydi. Bu holda metallning oksidlanishi va korrozion muhitdagi oksidlovchi komponentning qaytarilishi bitta jarayonda sodir bo‘ladi. Masalan, temir asosidagi materiallar yuqori haroratda kislorod bilan ta'sirlashganda kuyindi (oksid qatlami) hosil bo‘lishi shular jumlasidandir:

4Fe+3O2→2Fe2O3

Korroziya ko‘rinishlari

  • Qatlamli korroziya
  • Ipsimon korroziya
  • Tuzilmaviy korroziya
  • Kristallararo korroziya
  • Tanlab yemiruvchi korroziya
  • Cho‘yanning grafitlanishi
  • Ruxsizlanish
  • Tirqish korroziyasi
  • Pichoqsimon korroziya
  • Korrozion o‘yiq
  • Korroziya tufayli darz ketish
  • Kuchlanish ta'siridagi korroziya
  • Korrozion charchash
  • Korrozion charchash chegarasi
  • Korrozion mo‘rtlik

Korroziyaga qarshi kurash

Korroziya har yili milliardlab miqdorda zarar keltiradi va bu muammoni hal qilish muhim vazifadir. Korroziyadan keladigan asosiy zarar metallning o‘zi yo‘qolishida emas, balki korroziya tufayli ishdan chiqadigan buyumlarning juda qimmatligidadir. Shu bois sanoati rivojlangan mamlakatlarda yillik yo‘qotishlar nihoyatda katta. Korroziyadan keladigan haqiqiy zararni faqat bevosita yo‘qotishlarni — buzilgan inshoot qiymati, uskunani almashtirish xarajatlari hamda korroziyadan himoyalash choralari uchun sarflanadigan mablag‘larni — hisoblash orqali aniqlab bo‘lmaydi. Bilvosita yo‘qotishlar bundan ham kattaroq bo‘ladi. Bular korroziyaga uchragan detallar va uzellarni almashtirish paytida uskunalarning to‘xtab qolishi, mahsulotlarning sizib chiqishi hamda texnologik jarayonlarning buzilishidir.

Korroziyadan mukammal himoyalashning 80 foizi sirtning to‘g‘ri tayyorlanishiga, atigi 20 foizi esa ishlatiladigan lok-bo‘yoq materiallari sifati va ularni surtish usuliga bog‘liq. Keyingi himoya qatlamini qo‘llashdan oldin asos sirtini tayyorlashning eng unumli va samarali usullaridan biri — qum purkab ishlov berish.

Odatda korroziyadan himoyalash usullari uch yo‘nalishga ajratiladi:

  1. Konstruktiv
  2. Faol
  3. Passiv

Korroziyaning oldini olish uchun quyidagi konstruksion materiallardan foydalaniladi: zanglamaydigan po‘latlar, korten po‘latlari, rangli metallar.

Po‘latga oz miqdorda xrom qo‘shilsa, metall sirtida oksid pardasi hosil bo‘ladi. Zanglamaydigan po‘lat tarkibidagi xrom miqdori 12 foizdan ortiq bo‘ladi.

Konstruksiyani loyihalashda yelimlar, germetiklar va rezina qistirmalardan foydalanib, korrozion muhitning kirishini imkon qadar cheklashga harakat qilinadi.

Korroziyaga qarshi kurashning faol usullari qo‘sh elektr qavat tuzilishini o‘zgartirishga qaratilgan. Doimiy tok manbai yordamida doimiy elektr maydoni hosil qilinadi; kuchlanish himoyalanayotgan metallning elektrod potensialini oshirish maqsadida tanlanadi.

Boshqa bir faol usul — katod himoyasi bo‘lib, bunda faolroq materialdan tayyorlangan qurbon anod ishlatiladi. U o‘zi yemirilib, himoyalanayotgan buyumni saqlab qoladi.

Ruxlangan temirning kislorodli korroziyasi
Qalay bilan qoplangan temirning kislorodli korroziyasi

Bo‘yoq qoplamasi, polimer qoplama va emallash, avvalo, kislorod hamda namlikning metallga yetib borishini to‘sishi kerak. Ko‘pincha po‘latni rux, qalay, xrom, nikel kabi boshqa metallar bilan qoplash ham qo‘llanadi. Rux qoplama qisman shikastlangan taqdirda ham po‘latni himoya qiladi. Ruxning potensiali manfiyroq bo‘lgani uchun u birinchi bo‘lib korroziyaga uchraydi. Zn2+ ionlari zaharli. Konserva bankalarini ishlab chiqarishda qalay qatlami bilan qoplangan tunuka ishlatiladi. Ruxlangan tunukadan farqli ravishda, qalay qatlami shikastlanganda temir korroziyaga uchray boshlaydi, hatto jarayon tezlashadi, chunki qalayning potensiali musbatroq. Metallni korroziyadan himoyalashning yana bir yo‘li — potensiali juda manfiy bo‘lgan, masalan, rux yoki magniydan tayyorlangan himoya elektrodini qo‘llash. Buning uchun ataylab korrozion element hosil qilinadi. Himoyalanayotgan metall katod vazifasini bajaradi va bu himoya turi katod himoyasi deyiladi. Eriydigan elektrod esa mos ravishda protektor himoyasining anodi deb ataladi. Bu usul dengiz kemalari, ko‘priklar, qozon qurilmalari hamda yer ostida joylashgan quvurlarni korroziyadan himoyalashda qo‘llanadi. Kema korpusini himoyalash uchun uning tashqi tomoniga rux plastinkalar mahkamlanadi.

Rux va magniyning potensiallarini temirniki bilan solishtirsak, ular manfiyroq potensialga ega. Shunga qaramay, sirtida metallni keyingi korroziyadan himoya qiluvchi oksid pardasi hosil bo‘lgani sababli ular sekinroq korroziyalanadi. Bunday pardaning hosil bo‘lishi metallning passivlanishi deyiladi. Alyuminiyda bu xususiyat anodli oksidlash (anodlash) orqali kuchaytiriladi.

Gaz-termik purkash

Korroziyaga qarshi kurashda gaz-termik purkash usullaridan ham foydalaniladi. Gaz-termik purkash orqali metall sirtida korroziyaga chidamliroq (ajratib turuvchi) yoki, aksincha, chidamsizroq (protektor) boshqa metall yoxud qotishma qatlami hosil qilinadi. Bunday qatlam himoyalanayotgan metallning korroziyasini to‘xtatish imkonini beradi. Usulning mohiyati shundaki, buyum sirtiga gaz oqimi yordamida metall aralashmasi, masalan, rux zarrachalari juda katta tezlikda purkaladi. Natijada qalinligi o‘nlab yoki yuzlab mikrometr bo‘lgan himoya qatlami hosil bo‘ladi. Gaz-termik purkash eskirgan uskuna uzellarining xizmat muddatini uzaytirish uchun ham ishlatiladi: avtoservisda rul reykasini tiklashdan tortib, neft qazib oluvchi kompaniyalarning agregatlarini ta'mirlashgacha.

Termodiffuzion rux qoplamasi

Metall buyumlarni agressiv muhitda ishlatish uchun ularning sirtini korroziyadan yanada mustahkamroq himoyalash zarur. Termodiffuzion rux qoplamasi qora metallarga nisbatan anodli bo‘lib, po‘latni korroziyadan elektrokimyoviy yo‘l bilan himoyalaydi. Qoplama asosiy metall bilan mustahkam birikadi (adgeziya); bunga temir va ruxning sirtqi intermetall fazalarda o‘zaro diffuziyasi sabab bo‘ladi. Shu tufayli ishlov berilgan buyumlarda zarba, mexanik yuklama va deformatsiya ta’sirida qoplama ajralmaydi yoki ko‘chib ketmaydi.

Yuqori haroratda (375—850 °C) bug‘ yoki gaz fazasidan, yoxud siyraklashtirilgan muhitda (vakuumda) 250 °C dan boshlab amalga oshiriladigan diffuzion ruxlash mahkamlash buyumlari, quvurlar, armatura detallari va boshqa konstruksiyalarni qoplashda qo‘llanadi. U po‘lat va cho‘yan buyumlarning vodorod sulfidi mavjud muhitlarga (jumladan vodorod sulfidi ta'sirida korrozion darz ketishga), sanoat atmosferasiga, dengiz suviga va boshqa sharoitlarga chidamliligini sezilarli oshiradi. Diffuzion qatlam qalinligi harorat, vaqt va ruxlash usuliga bog‘liq bo‘lib, 0,01—1,5 mm ni tashkil qilishi mumkin. Zamonaviy diffuzion ruxlash jarayoni mahkamlash buyumlarining rezbali sirtlariga ham qoplama hosil qilish imkonini beradi va keyinchalik ularni burab biriktirishga xalaqit qilmaydi. Qoplama qatlamining mikroqattiqligi Hμ = 4000 — 5000 MPa. Diffuzion rux qoplamasi po‘lat va cho‘yan buyumlarning 700 °C gacha bo‘lgan haroratdagi issiqqa chidamliligini ham sezilarli oshiradi. Xizmat xususiyatlarini yaxshilash maqsadida legirlangan diffuzion rux qoplamalarini olish ham mumkin.

Kadmiylash

Kadmiylash — po‘lat detallarni kadmiy bilan qoplash bo‘lib, ruxlashga o‘xshash usullar bilan amalga oshiriladi, ammo ayniqsa dengiz suvida kuchliroq himoya beradi. Kadmiyning juda zaharli va qimmatligi sababli bu usul ancha kam qo‘llanadi. Shuningdek, sirtni yupqa mis oksidi qatlami bilan qoplash ham korroziyaning keyingi tarqalishiga to‘sqinlik qiladi.

Xromlash

Xromlash — po‘lat detallarni korroziyadan himoyalashning bir turi bo‘lib, ularning sirtiga qoplama qatlami sifatida xrom surtiladi.

Korroziyaning iqtisodiy zarari

Korroziya quvurlarning ishlashini yomonlashtiradi.

Metallar korroziyasidan keladigan iqtisodiy yo‘qotishlar nihoyatda katta. AQSHda NACEning so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, korroziya keltiradigan zarar va unga qarshi kurash xarajatlari mamlakat iqtisodiyotining 3,1 % qismiga, ya’ni YAIMning 276 milliard dollariga teng. Germaniyada bu zarar YAIMning 2,8 foizini tashkil qilgan. Turli mamlakatlar mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko‘ra, sanoati rivojlangan davlatlarda bunday yo‘qotishlar yalpi milliy mahsulotning 2 foizidan 4 foizigacha yetadi. Shu bilan birga, yaroqsiz holga kelgan metall konstruksiyalar, buyumlar va uskunalar massasini ham qamrab oluvchi metall yo‘qotishlari yillik po‘lat ishlab chiqarish hajmining 10—20 foizini tashkil qiladi.

Silver Bridge (Kumush ko‘prik)ning qulashi.

Zang ko‘priklardagi avariyalarning eng keng tarqalgan sabablaridan biridir. Zangning hajmi dastlabki temir hajmidan ancha katta bo‘lgani sababli uning to‘planishi konstruksiya qismlarining bir-biriga notekis tegib turishiga olib kelishi mumkin. Bu holat Mayenus daryosi ustidagi ko‘prik[ingl.]ning 1983-yilda qulashi sabablaridan biri bo‘lgan: ko‘prik tayanch kronshteynlarining podshipniklari ichkaridan zanglab ketgan. Uch nafar haydovchi daryoga qulab halok bo‘lgan. Tekshiruvlar yo‘lning suv chiqarish tizimi berkilganini va tozalanmaganini, oqova suvlar esa ko‘prik tayanchlariga sizib kirganini ko‘rsatdi. AQSH Transport xavfsizligi milliy kengashi tadqiqotiga ko‘ra, ko‘prikning qulashi ko‘prik oralig‘ini ushlab turgan tashqi kronshteyn hamda uning ikkala shtiftining mexanik nosozligi natijasida yuz bergan. Shtift podshipnigida zang paydo bo‘lgan. Zangning hajmi dastlabki po‘lat detalnikidan doimo ancha katta bo‘lgani sababli konstruksiya qismlari bir-biriga notekis tutashib qolgan. Ushbu ko‘prikda zang massasi ichki kronshteynni tashqi va ichki kronshteynlarni biriktiruvchi shtift uchidan surib yuborgan. (Natijada shtiftlarni tutib turuvchi qisqichlar uchun loyihada belgilangan chegaradan ortiq kuch yuzaga kelgan!) Shu tariqa ko‘prik oralig‘ining butun og‘irligi tashqi kronshteynga tushgan. Qo‘shimcha yuklama shtiftda charchash darzini keltirib chiqargan. Ko‘prikning shu qismiga ikkita og‘ir yuk mashinasi kirganida shtiftlar butunlay ishdan chiqqan va ko‘prik oralig‘i daryoga qulagan…

15-dekabr 1967-yil kuni G‘arbiy Virjiniya shtatidagi Poynt-Plezant bilan Ogayo shtatidagi Kanaugani bog‘lovchi Kumush ko‘prik (Silver Bridge) kutilmaganda Ogayo daryosiga qulagan. Qulash paytida ko‘prik ustida 37 ta avtomobil bo‘lgan va ulardan 31 tasi ko‘prik bilan birga qulagan. Qirq olti kishi halok bo‘lgan, to‘qqiz kishi jiddiy jarohat olgan. Insonlar qurbon bo‘lishi va jarohatlanishidan tashqari, G‘arbiy Virjiniya bilan Ogayo o‘rtasidagi asosiy transport yo‘li ham vayron bo‘lgan. Qulashga korroziya sabab bo‘lgan.

Kinzu ko‘prigi Pensilvaniyada 2003-yilda tornado oqibatida vayron bo‘lgan. Buning asosiy sababi markaziy asosiy boltlarning zanglab ketgani va konstruksiya barqarorligining sezilarli pasayganidir.

Adabiyotlar

  • Balalayev G. A., Medvedev V. M., Moshchanskiy N. A. Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoyalash: muhandislik-qurilish oliy o‘quv yurtlari va fakultetlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva: Stroyizdat, 1966. — 224 bet.
  • Krasnoyarskiy V. V., Frenkel G. Ya., Nosov R. P. Metallar korroziyasi va ularni himoyalash. — M.: Metallurgiya, 1969. — 299 bet.
  • Kimyo fanlari nomzodi G. Shulpin. «Korroziya yoki oddiygina zang» // «Nauka i jizn» jurnali, № 9, 1980, 104–106-betlar

Havolalar