Kimyoviy texnologiya — kimyo va muhandislik fanlari tutashgan sohada shakllangan amaliy fan bo‘lib, iqtisodiy jihatdan samarali va ekologik jihatdan maqbul usullar hamda vositalar orqali tabiiy xom materiallar (xomashyo)ni iste’mol mahsulotlari va oraliq mahsulotlarga (yarim mahsulotlarga) aylantirishda kimyoviy jarayonlardan foydalanishni o‘rganadi. U ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladigan soha — kimyo sanoati.
Tarixi
Kimyoviy texnologiyaning yangi fan sifatida shakllanishi XVIII asrda, sanoat rivojlanayotgan davrda kimyo, fizika va iqtisodiyot sohalaridagi bilimlarga tayanib, keng qo‘llaniladigan kimyoviy moddalarni katta miqdorda olish texnologiyalari yaratilishi bilan boshlandi. Kimyoviy texnologiya paydo bo‘lgan sana sifatida 1789-yilni ko‘rsatish mumkin. O‘sha yili N. Leblan kalsinatsiyalangan soda Na2CO3ni olish usulini (Leblan jarayonini) ishlab chiqdi. Bu usulda ishlatilgan moddalar: ohaktosh (kalsiy karbonat), ko‘mir va natriy sulfat:
→ .
Bu texnologiyada natriy sulfat ishlab chiqarish uchun quyidagi xomashyolar ishlatilgan: tosh tuzi (natriy xlorid) va sulfat kislota:
→ ,
Bu, o‘z navbatida, sulfat kislota ishlab chiqarilishini ham talab qilgan; shu jarayonda xlorid kislota qo‘shimcha mahsulot hisoblangan.
Kalsinatsiyalangan soda ishlab chiqarish jarayonida qo‘shimcha mahsulot sifatida hosil bo‘ladigan kalsiy sulfidni utilizatsiya qilish masalasi dolzarb bo‘ldi. Uni qayta ishlash texnologiyasi ishlab chiqildi. Bu reaksiyalarda hosil bo‘ladigan modda — oltingugurt dioksidi:
→ ,
→ ,
Hosil bo‘lgan oltingugurt dioksididan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanila boshlandi va natijada kimyoviy ishlab chiqarishning yopiq sikli vujudga keldi.
O‘sha yillarda dehqonchilik jadal rivojlana boshladi va o‘g‘itlar ishlab chiqarish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etdi. Bu esa ammiak ishlab chiqarishni talab qildi. Uni olishning dastlabki usuli — Gaber–Bosh jarayoni.
Asosiy jarayonlar
Kimyoviy texnologiyadagi barcha jarayonlar kechishining umumiy kinetik qonuniyatlariga ko‘ra beshta asosiy guruhga bo‘linadi:
- gidromexanik;
- issiqlik;
- massa almashinuvi (yoki diffuziya) jarayonlari;
- kimyoviy jarayonlar;
- mexanik jarayonlar.
Tasnifi
Tashkiliy-texnik tuzilishiga ko‘ra jarayonlar davriy va uzluksiz turlarga bo‘linadi.
Noorganik kimyoviy texnologiya mineral xomashyoni (metall rudalaridan tashqari) qayta ishlashni, shuningdek, quyidagilarni olishni o‘z ichiga oladi: kislotalar, ishqorlar, mineral o‘g‘itlar.
Organik kimyoviy texnologiya esa neft, ko‘mir, tabiiy gaz va boshqa yonuvchi foydali qazilmalarni qayta ishlash, sintetik polimerlar, dori vositalari, lok-bo‘yoq materiallari va boshqa moddalarni ishlab chiqarishni qamrab oladi.
Adabiyotlar
- Zakgeym A. Yu. Kimyoviy-texnologik jarayonlarni modellashtirishga kirish (o‘quv qo‘llanma). — Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. — M.: Logos, 2010. — 304 bet. — (Yangi universitet kutubxonasi). — ISBN 978-5-98704-497-1.
- Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / N. S. Zefirov tahriri ostida. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1999. — J. 5. — 783 bet. — ISBN 5-85270-310-9.
- Kuznetsov V. I., Zaytseva Z. A. Kimyo va kimyoviy texnologiya. O‘zaro aloqalarning evolyutsiyasi. M.: Nauka, 1984. — 295 bet.
- Kutepov A. M., Bondareva T. I., Berengarten M. G. Umumiy kimyoviy texnologiya. — M.: Oliy maktab, 1990. — 520 bet.
- Kimyoviy texnologiya asoslari. I. P. Muxlenov tahriri ostida. — M.: Oliy maktab, 1991. — 463 bet.
- Pozin M. Ye., Zinyuk R. Yu. Noorganik texnologiyaning fizik-kimyoviy asoslari. — Sankt-Peterburg: Ximiya, 1993.
- Raxmilevich 3. 3., Radzin I. M., Faramazov S. A. Kimyo va neft-kimyo ishlab chiqarishlari mexanigi ma’lumotnomasi. M.: Ximiya, 1985. — 592 bet.
- Azot sanoati mutaxassisi ma’lumotnomasi. Ye. Ya. Melnikov tahriri ostida. 2-nashr, M.: Ximiya, 1987. — 464 bet.
- Muhandis-kimyogar ma’lumotnomasi. Ingliz tilidan tarjima, 6-nashr, R. Perri tahriri ostida, 1-4-kitoblar, M., 1991.
- Neftni qayta ishlash mutaxassisi ma’lumotnomasi. G. A. Lastovkin, Ye. D. Radchenko va M. G. Rudin tahriri ostida. L.: Ximiya, 1986. — 648 bet.
- Neft-kimyo mutaxassisi ma’lumotnomasi. 1 — 2-jildlar, L., 1978.