Kataliz (yunon. κατάλυσις, καταλύειν — «parchalanish») — kimyoviy reaksiyaning termodinamik jihatdan amalga oshishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishlaridan birini tanlab tezlashtirish jarayoni, ya’ni kimyoviy reaksiyaning katalizator(lar) ta’sirida tezlashishidir. Bunda katalizator, oraliq birikmalar nazariyasiga ko‘ra, reaksiya ishtirokchilari bilan qayta-qayta oraliq kimyoviy ta’sirlashuvga kirishadi va har bir bunday ta’sirlashuv siklidan so‘ng o‘z kimyoviy tarkibini qayta tiklaydi.
«Kataliz» atamasi 1835-yilda shved olimi Yens Yakob Berselius tomonidan fanga kiritilgan.
Katalizlanish (kataliz hodisasi) tabiatda keng tarqalgan (tirik organizmlarda kechadigan jarayonlarning aksariyati katalitikdir) va texnikada ham keng qo‘llanadi (neftni qayta ishlashda hamda neft kimyosida, shuningdek, sulfat kislota, ammiak, nitrat kislota va boshqalarni ishlab chiqarishda: sanoatdagi reaksiyalarning katta qismi katalitik reaksiyalardir).
Agar katalizator sifatida reaksiya mahsulotlaridan biri yoki dastlabki moddalardan biri ishtirok etsa, bu hodisa avtokataliz deb ataladi.
Katalizning asosiy tamoyillari
Katalizator reaksiyaning mexanizmini energetik jihatdan qulayroq yo‘nalishga o‘zgartiradi, ya’ni faollanish energiyasini kamaytiradi. Katalizator reagentlardan birining molekulasi bilan kimyoviy bog‘lari zaiflashgan oraliq birikma (intermediat) hosil qiladi. Bu uning ikkinchi reagent bilan reaksiyaga kirishishini osonlashtiradi.
Katalizatorlar qaytar reaksiyalarni ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda tezlashtiradi. Shu sababli ular kimyoviy muvozanatni o‘zgartirmaydi.
Kataliz turlari
Reaksiya tezligiga ta’siriga ko‘ra, ko‘plab manbalarda kataliz musbat (reaksiya tezligi ortadi) va manfiy (reaksiya tezligi kamayadi) turlarga ajratiladi. Zanjirli reaksiyalarni ingibirlash holatida esa ingibitor reaksiya davomida sarflanadi, shuning uchun buni manfiy kataliz deb hisoblash mumkin emas.
Kataliz gomogen va geterogen (kontakt) bo‘lishi mumkin. Gomogen katalizda katalizator reaksiya reagentlari bilan bir xil fazada bo‘ladi, geterogen katalizda esa katalizatorning fazasi ularnikidan farq qiladi.
Gomogen kataliz
Gomogen katalizga vodorod peroksidning yod ionlari ishtirokida parchalanishi misol bo‘ladi. Reaksiya ikki bosqichda kechadi:
Gomogen katalizda katalizator reaksiyaga kirishayotgan moddalar bilan o‘zaro ta’sirlashib, oraliq birikmalar hosil qiladi; natijada faollanish energiyasi kamayadi.
Geterogen kataliz
Odatda geterogen katalizda jarayon qattiq modda — katalizator sirtida tezlashadi. Shuning uchun katalizator faolligi uning sirtining kattaligi va xususiyatlariga bog‘liq. Amaliyotda katalizator odatda qattiq g‘ovak tashuvchi materialga joylashtiriladi.
Geterogen kataliz mexanizmi besh bosqichni o‘z ichiga oladi; ularning barchasi qaytardir:
- Diffuziya — reaksiyaga kirishuvchi moddalarning qattiq modda sirtiga yetib borishi;
- Fizik adsorbsiya — reaksiyaga kirishuvchi molekulalarning katalizator sirtidagi faol markazlarga yutilishi, so‘ngra ularning xemosorbsiyasi;
- Reaksiyaga kirishuvchi molekulalar o‘rtasidagi kimyoviy reaksiya;
- Desorbsiya — mahsulotlarning katalizator sirtidan ajralishi;
- Mahsulotning katalizator sirtidan umumiy oqimga diffuziyalanishi.
Geterogen katalizga SO2 ning SO3 ga V2O5 katalizatori ishtirokida oksidlanishi misol bo‘ladi. Bu reaksiya sulfat kislota ishlab chiqarishda (kontakt usulida) qo‘llanadi.
Reaksiyaning aynan katalizator sirtida kechishini quyidagi tajribada ko‘rsatish mumkin: platina plastinkasi gaz gorelkasi alangasida qizdiriladi, so‘ng alanga o‘chiriladi va plastinkaga gorelkadan gaz oqimi yo‘naltiriladi. Bunda plastinka yana qizarib cho‘g‘lanadi — metan metall sirtida oksidlanadi.
Katalizator tashuvchisi

Katalizator tashuvchisi, boshqacha aytganda, taglik (katalizator tagligi; inglizcha carrier yoki support) — faol katalitik faza zarrachalarini o‘z sirtida barqarorlashtirish uchun xizmat qiladigan inert yoki kam faol material.
Geterogen katalizda tashuvchining vazifasi faol komponentning aglomeratsiyalanishi yoki bir-biriga yopishib, yaxlitlanishining oldini olishdan iborat. Bu faol modda (qarang: faol katalitik faza) bilan reagentlar orasidagi katta kontakt yuzasini saqlash imkonini beradi. Odatda tashuvchi miqdori uning sirtiga joylashtirilgan faol komponent miqdoridan ancha ko‘p bo‘ladi. Tashuvchilarga qo‘yiladigan asosiy talablar: sirt yuzasi kattaligi va g‘ovaklilik, issiqlikka chidamlilik, kimyoviy inertlik hamda yuqori mexanik mustahkamlik. Ayrim hollarda tashuvchi faol fazaning xossalariga ham ta’sir ko‘rsatadi («metall–tashuvchi kuchli o‘zaro ta’siri» effekti). Tashuvchi sifatida tabiiy (gillar, pemza, diatomit, asbest va boshqalar) hamda sintetik materiallar (faollashtirilgan ko‘mirlar, silikagel, alyumosilikatlar, alyuminiy oksidlari, magniy, sirkoniy oksidlari va boshqalar) ishlatiladi.
Kataliz kimyosi
Kataliz kimyosi kimyoviy reaksiyalar tezligini o‘zgartiradigan moddalarni o‘rganadi. Reaksiyani sekinlashtiradigan moddalar ingibitorlar deb ataladi. Fermentlar — biologik katalizatorlardir. Katalizator mahsulotlarga nisbatan stexiometrik miqdorda sarflanmaydi va reagentlarning mahsulotlarga aylanishidagi har bir sikldan keyin qayta tiklanadi. Molekulalarni faollashtirishning yangi usullari (plazmakimyo, radiatsion va lazer ta’siri va boshqalar) paydo bo‘lganiga qaramay, kataliz kimyoviy ishlab chiqarishning asosi bo‘lib qolmoqda (katalitik jarayonlar ulushi 80-90 % ni tashkil etadi).
Insoniyatni oziq-ovqat bilan ta’minlashga katta hissa qo‘shgan reaksiya (bog‘langan azot muammosining yechimi) — Gaber–Bosh sikli. Ammiak g‘ovak temir katalizatori ishtirokida olinadi. Jarayon Р = 30 MPa va Т = 420—500 °C da kechadi
3Н2 + N2 = 2NH3
NH3 sintezi uchun vodorod ketma-ket ikkita katalitik jarayon orqali olinadi: СН4(СН4 + Н2О → СО + 3Н2) ning Ni− katalizatorlarda konversiyasi va hosil bo‘lgan uglerod oksidining (СО + Н2О → СО2 + Н2) konversiyasi. Yuqori aylanish darajasiga erishish uchun oxirgi reaksiya ikki bosqichda amalga oshiriladi: yuqori haroratli bosqich (315—480 °C) — Fe−Cr− oksid katalizatorlarida, past haroratli bosqich (200—350 °C) esa Cu−Zn− oksid katalizatorlarida olib boriladi. Ammiakdan nitrat kislota va boshqa azotli birikmalar — dori vositalari va o‘g‘itlardan tortib portlovchi moddalargacha — ishlab chiqariladi.
Katalizning quyidagi turlari farqlanadi: ''gomogen, geterogen, fazalararo, mitsellyar, fermentativ.
Katalitik reaksiyalarning faollanish energiyasi E katalizatorsiz kechadigan ayni reaksiyanikiga qaraganda ancha kichik. Masalan, NH3 ning N2 + Н2 ga katalizatorsiz parchalanishida E ~ 320 kJ/mol, xuddi shu modda platina ishtirokida parchalanganda esa E ~ 150 kJ/mol. E kamayishi tufayli katalitik reaksiyalar katalizatorsiz reaksiyalarga nisbatan tezroq kechadi.
Katalizning sanoatda qo‘llanilishi
Ko‘plab katalitik reaksiyalar vodorod atomi va boshqa molekulaning faollashishi natijasida ularning kimyoviy o‘zaro ta’sirlashuviga asoslanadi. Bu jarayon gidrogenlash deyiladi va neftni qayta ishlash hamda ko‘mirdan suyuq yoqilg‘i olish (Bergius jarayoni). Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyada ko‘mirdan aviatsiya benzini va motor yoqilg‘isi ishlab chiqarish rivojlangan, chunki mamlakatda neft konlari yo‘q edi. Bergius jarayonida vodorod bevosita ko‘mirga biriktiriladi. Ko‘mir vodorod ishtirokida bosim ostida qizdirilib, suyuq mahsulot olinadi; keyin u aviatsiya benzini va motor yoqilg‘isiga qayta ishlanadi. Katalizator sifatida temir oksidi, shuningdek, qalay va molibden asosidagi katalizatorlar qo‘llanadi. Urush davrida Germaniyaning 12 ta zavodida Bergius jarayoni yordamida sutkasiga taxminan 1400 t suyuq yoqilg‘i ishlab chiqarilgan. Boshqa usul — Fisher–Tropsh jarayoni — ikki bosqichdan iborat. Avval ko‘mir gazlashtiriladi, ya’ni suv bug‘i va kislorod bilan reaksiyaga kiritilib, vodorod va uglerod oksidlaridan iborat aralashma olinadi. So‘ng bu aralashma temir yoki kobalt saqlovchi katalizatorlar yordamida suyuq yoqilg‘iga aylantiriladi. Urush tugagach, Germaniyada ko‘mirdan sintetik yoqilg‘i ishlab chiqarish to‘xtatildi. 1973—1974-yillardagi neft embargosidan so‘ng narxlar oshishi natijasida ko‘mirdan benzinni iqtisodiy jihatdan samarali olish usulini ishlab chiqish bo‘yicha faol izlanishlar boshlandi. Xususan, ko‘mirni bevosita suyuqlantirish ikki bosqichli jarayon orqali samaraliroq amalga oshirilishi mumkin: bunda ko‘mir dastlab nisbatan past, so‘ngra yuqoriroq haroratda alyuminiy–kobalt–molibden katalizatori bilan ta’sirlashtiriladi. Bunday sintetik benzinning tannarxi neftdan olinadigan benzinnikidan yuqori.
Kislotali kataliz
Katalizatorlarning katta guruhiga xos katalitik faollik ularning kislotali xossalari bilan bog‘liq. Y. Bryonsted va T. Louriga ko‘ra, kislota proton bera oladigan birikmadir. Kuchli kislotalar o‘z protonlarini asoslarga oson beradi. Kislotalilik haqidagi tushuncha G. Lyuis ishlarida yanada rivojlantirildi. U kislotani donor moddadan elektron juftini qabul qilib, mazkur elektron juftining umumiylashuvi hisobiga kovalent bog‘ hosil qila oladigan modda deb ta’rifladi. Bu g‘oyalar karbeniy ionlari hosil bo‘ladigan reaksiyalar haqidagi tasavvurlar bilan birgalikda turli katalitik reaksiyalar, ayniqsa uglevodorodlar ishtirokidagi reaksiyalar mexanizmini tushunishga yordam berdi.
Kislotaning kuchini proton biriktirganda rangini o‘zgartiradigan asoslar to‘plami yordamida aniqlash mumkin. Ma’lum bo‘lishicha, sanoat uchun muhim bo‘lgan ayrim katalizatorlar juda kuchli kislotalar kabi ta’sir qiladi. Bularga HCl-AlCl2O3 (yoki HAlCl4) kabi Fridel–Krafts jarayoni katalizatorlari va alyumosilikatlar kiradi. Kislota kuchi juda muhim xususiyatdir, chunki kislotali katalizning asosiy bosqichi — protonlanish tezligi unga bog‘liq.
Neft krekingida ishlatiladigan alyumosilikatlar singari katalizatorlarning faolligi ularning sirtida Bryonsted kislotalari va Lyuis kislotalari mavjudligiga bog‘liq. Ularning tuzilishi kremniy dioksidi tuzilishiga o‘xshaydi, biroq undagi Si4+ atomlarining bir qismi Al3+ atomlari bilan almashgan bo‘ladi. Shu sababli yuzaga kelgan ortiqcha manfiy zaryad tegishli kationlar bilan neytrallanishi mumkin.
Kislotali katalizatorlarning faolligi uglevodorodlar bilan reaksiyaga kirishib, oraliq mahsulot sifatida karbeniy ionini hosil qilish qobiliyatiga bog‘liq. Alkilkarbeniy ionlarida musbat zaryadlangan uglerod atomi uchta alkil guruhi va/yoki vodorod atomlari bilan bog‘langan bo‘ladi. Bunday ionlar organik birikmalar ishtirokidagi ko‘plab reaksiyalarda hosil bo‘ladigan muhim oraliq mahsulotlardir. Kislotali katalizatorlarning ta’sir mexanizmini n-butanning HCl-AlCl3 yoki Pt-Cl-Al2O3 ishtirokida izobutanga izomerlanishi misolida ko‘rsatish mumkin. Dastlab oz miqdordagi C4H8 olefin molekulasi kislotali katalizatorning musbat zaryadlangan vodorod ionini biriktirib, uchlamchi karbeniy ionini hosil qiladi. So‘ngra manfiy zaryadlangan gidrid ioni H- n-butan molekulasidan ajralib, izobutan va ikkilamchi butilkarbeniy ionini hosil qiladi. Keyingisi qayta guruhlanish natijasida uchlamchi karbeniy ioniga aylanadi. Bu zanjir navbatdagi n-butan molekulasidan gidrid ionining ajralishi bilan davom etishi va hokazo mumkin.
Muhimi shundaki, uchlamchi karbeniy ionlari birlamchi yoki ikkilamchi ionlarga nisbatan barqarorroq. Shu bois katalizator sirtida asosan uchlamchi karbeniy ionlari bo‘ladi va butan izomerlanishining asosiy mahsuloti izobutandir.
Kislotali katalizatorlar neftni qayta ishlashda — kreking, alkillash, polimerlash va uglevodorodlarni izomerlash jarayonlarida keng qo‘llanadi. Ushbu jarayonlarda katalizator vazifasini bajaradigan karbeniy ionlarining ta’sir mexanizmi aniqlangan. Ular katta molekulalarni parchalab kichik molekulalar hosil qilish, molekulalarni biriktirish (olefin bilan olefinni yoki olefin bilan izoparafinni), izomerlash orqali tuzilmani qayta guruhlash, vodorod ko‘chishi orqali parafinlar va aromatik uglevodorodlar hosil qilish kabi ko‘plab reaksiyalarda qatnashadi.
Kislotali katalizning sanoatda nisbatan yangi qo‘llanilishlaridan biri — izobutilen yoki izoamilenga spirtlar biriktirib, etillangan yoqilg‘ilar olishdir. Benzinga kislorod saqlovchi birikmalar qo‘shilishi chiqindi gazlardagi uglerod oksidi miqdorini kamaytiradi. Metil-tert-butil efiri (MTBE), aralashmadagi oktan soni 109 bo‘lgani sababli, benzinga tetraetilqo‘rg‘oshin qo‘shmasdan ham siqish darajasi yuqori avtomobil dvigatellari uchun zarur yuqori oktanli yoqilg‘i olishga imkon beradi. Oktan sonlari 102 va 111 bo‘lgan yoqilg‘ilar ishlab chiqarish ham yo‘lga qo‘yilgan.
O‘simlik moyini gidrogenlash
Amaliy jihatdan eng muhim gidrogenlash reaksiyalaridan biri o‘simlik moylarini qisman gidrogenlab, margarin, oshpazlik yog‘i va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari olishdir. O‘simlik moylari soya, paxta chigiti va boshqa ekinlardan olinadi. Ular turli darajada to‘yinmagan yog‘ kislotalarining efirlari, ya’ni triglitseridlaridan iborat. Olein kislotasi СН3(СН2)7СН=СН(СН2)7СООН tarkibida bitta С=С qo‘shbog‘, linol kislotasida ikkita, linolen kislotasida esa uchta qo‘shbog‘ bor. Vodorod birikishi natijasida qo‘shbog‘ uziladi va moylarning oksidlanishi (taxirlanishi) oldi olinadi. Shu bilan birga ularning erish harorati ortadi. Olinadigan mahsulotlarning ko‘pchiligida qattiqlik darajasi gidrogenlash darajasiga bog‘liq. Gidrogenlash jarayoni yuqori darajada tozalangan vodorod muhitida tashuvchi sirtiga joylashtirilgan mayda dispers nikel kukuni yoki Reney nikel katalizatori ishtirokida olib boriladi.
Degidrogenlash
Degidrogenlash ham sanoat uchun muhim katalitik reaksiya, ammo uning qo‘llanish miqyosi gidrogenlashnikidan ancha kichik. Masalan, uning yordamida muhim monomer — stirol olinadi. Buning uchun etilbenzol temir oksidi saqlovchi katalizator ishtirokida degidrogenlanadi; kaliy va tuzilmani barqarorlashtiruvchi modda ham reaksiyani osonlashtiradi. Sanoat miqyosida propan, butan va boshqa alkanlar degidrogenlanadi. Butanni alyuminiy–xrom katalizatori ishtirokida degidrogenlab, butenlar va butadiyen olinadi.
Ammiak
Kimyoviy jihatdan eng sodda gidrogenlash jarayonlaridan biri — vodorod va azotdan ammiak sintez qilishdir. Azot juda inert modda. Uning molekulasidagi N-N bog‘ni uzish uchun taxminan 200 kkal/mol energiya kerak. Ammo azot temir katalizatori sirtiga atom holida bog‘lanadi va bunga atigi 20 kkal/mol energiya talab etiladi. Vodorod esa temir bilan bundan ham osonroq bog‘lanadi.
Asosli kataliz
Katalizatorlarning faolligi ularning asoslik xossalari bilan ham belgilanadi. Bunday katalizatorlarning qadimdan ma’lum misoli — sovun ishlab chiqarishda yog‘larni gidrolizlash yoki sovunlash uchun ishlatiladigan natriy gidroksididir. Nisbatan yangi misollardan biri esa poliuretan plastmassa va ko‘pik materiallari ishlab chiqarishda ishlatiladigan katalizatorlardir. Uretan spirtning izosianat bilan reaksiyasida hosil bo‘ladi va asos xossali aminlar ishtirokida bu reaksiya tezlashadi. Reaksiya davomida asos izosianat molekulasining uglerod atomiga birikadi, natijada azot atomida manfiy zaryad yuzaga keladi va uning spirtga nisbatan faolligi ortadi. Trietilendiamin ayniqsa samarali katalizatordir. Poliuretan plastmassalar diizosianatlarning poliollar (ko‘p atomli spirtlar) bilan reaksiyasida olinadi. Izosianat suv bilan reaksiyaga kirishganda avval hosil bo‘lgan uretan CO2 ajralishi bilan parchalanadi. Poliollar va suv aralashmasi diizosianatlar bilan reaksiyaga kirishganda hosil bo‘ladigan ko‘pikli poliuretan gazsimon CO2.
Ikki funksiyali katalizatorlar
Bu katalizatorlar ikki turdagi reaksiyani tezlashtiradi va reagentlarni faqat bitta turdagi katalizator saqlovchi ikkita reaktordan ketma-ket o‘tkazishga qaraganda yaxshiroq natija beradi. Sababi, ikki funksiyali katalizatorning faol markazlari bir-biriga juda yaqin joylashgan: bir markazda hosil bo‘lgan oraliq mahsulot ikkinchisida darhol yakuniy mahsulotga aylanadi. Vodorodni faollashtiruvchi katalizator bilan uglevodorodlarning izomerlanishini tezlashtiruvchi katalizatorni birlashtirish yaxshi natija beradi. Vodorodni ayrim metallar, uglevodorodlarning izomerlanishini esa kislotalar faollashtiradi. Neftni qayta ishlashda naftani benzinga aylantirish uchun qo‘llanadigan samarali ikki funksiyali katalizator — kislotali alyuminiy oksidi sirtiga joylashtirilgan mayda dispers platinadir. Nafta tarkibidagi metilsiklopentan (MSP) singari birikmalarning benzolga aylanishi benzinning oktan sonini oshiradi. Avval MSP katalizatorning platinali qismida degidrogenlanib, xuddi shunday uglerod skeletiga ega olefinga aylanadi; so‘ng olefin katalizatorning kislotali qismiga o‘tib, siklogeksenga izomerlanadi. Keyin siklogeksen platinali qismga qaytib, benzol va vodorodga degidrogenlanadi. Ikki funksiyali katalizatorlar neft riformingini sezilarli tezlashtiradi. Ular normal tuzilishli parafinlarni izoparafinlarga aylantirishda qo‘llanadi. Izoparafinlarning qaynash harorati benzin fraksiyalarinikiga yaqin bo‘lib, tarmoqlanmagan uglevodorodlarga nisbatan oktan soni yuqoriligi bilan qadrlanadi. Bundan tashqari, n-butanning izobutanga aylanishi degidrogenlash bilan birga kechadi, bu esa MTBE olishga yordam beradi.
Stereospetsifik polimerlanish
Kataliz tarixidagi muhim yutuqlardan biri — olefinlarning katalitik polimerlanishi natijasida stereoregulyar polimerlar hosil bo‘lishining kashf etilishidir. Stereospetsifik polimerlanish katalizatorlarini K. Sigler o‘zi olgan polimerlarning g‘ayrioddiy xossalarini tushuntirishga urinayotganda kashf etgan. Yana bir kimyogar — J. Natta — Sigler polimerlarining o‘ziga xosligi ularning stereoregulyarligi bilan bog‘liq deb taxmin qilgan. Rentgen nurlari difraksiyasi tajribalari Sigler katalizatorlari ishtirokida propilendan olingan polimerlar yuqori darajada kristallanganini va chindan ham stereoregulyar tuzilishga egaligini ko‘rsatdi. Bunday tartibli tuzilmalarni ifodalash uchun Natta «izotaktik» va «sindiotaktik» atamalarini kiritdi. Tartib bo‘lmagan holat esa «ataktik» deb ataladi.
Stereospetsifik reaksiya tarkibida IVA-VIII guruhlardagi to‘liq oksidlanmagan o‘tish metallari (masalan, Ti, V, Cr, Zr) hamda I—III guruh metallaridan biri bilan bog‘langan uglerod yoki vodorod saqlovchi birikma bo‘lgan qattiq katalizatorlar sirtida kechadi. Bunday katalizatorning klassik misoli — TiCl4 va Al(C2H5)3 birikmalari geptanda o‘zaro ta’sirlashganda hosil bo‘ladigan cho‘kma; bunda titan uch valentli holatgacha qaytariladi. Nihoyatda faol ushbu tizim odatiy harorat va bosimda propilenning polimerlanishini katalizlaydi.
Katalitik oksidlanish
Oksidlanish jarayonlarining kimyoviy yo‘nalishini boshqarish uchun katalizatorlardan foydalanish katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ba’zi hollarda oksidlanish to‘liq kechishi kerak, masalan, avtomobil chiqindi gazlaridagi СО va uglevodorod ifloslantiruvchilarini zararsizlantirishda. Ammo ko‘pincha oksidlanish to‘liq bo‘lmasligi kerak: xususan, sanoatda keng qo‘llanadigan uglevodorodlarni -СНО, -СООН, -С-СО, -СN kabi funksional guruhlarga ega qimmatli oraliq mahsulotlarga aylantirish jarayonlarida. Bunda gomogen va geterogen katalizatorlardan foydalaniladi. Gomogen katalizatorga o‘tish metali kompleksi misol bo‘la oladi: u para-ksilolni tereftal kislotaga oksidlashda ishlatiladi; tereftal kislota efirlari esa poliester tolalar ishlab chiqarishning asosidir.
Metanni degidrodimerlash orqali etilen olish
Degidrodimerlash yo‘li bilan etilen sintez qilish tabiiy gazni tashish uchun qulayroq uglevodorodlarga aylantirish imkonini beradi. 2CH4 + 2O2 → C2H4 + 2H2O reaksiyasi turli katalizatorlar ishtirokida 850 °С da olib boriladi; eng yaxshi natijalar Li-MgO katalizatorida olingan. Taxminlarga ko‘ra, reaksiya metan molekulasidan vodorod atomi ajralishi va metil radikali hosil bo‘lishi orqali kechadi. Ajratib olishni to‘liq qaytarilmagan kislorod, masalan, О2−
2 amalga oshiradi. Gaz fazasidagi metil radikallari birikib, etan molekulasini hosil qiladi; u keyingi degidrogenlash natijasida etilenga aylanadi. Qisman oksidlanishning yana bir misoli — metanolning kumush yoki temir–molibden katalizatori ishtirokida formaldegidga aylanishidir.
Geterogen oksidlanish katalizatorlari
Bunday katalizatorlar odatda murakkab qattiq oksidlardan iborat bo‘ladi. Katalitik oksidlanish ikki bosqichda kechadi. Avval oksid tarkibidagi kislorod uning sirtiga adsorbsiyalangan uglevodorod molekulasi tomonidan biriktirib olinadi. Bunda uglevodorod oksidlanadi, oksid esa qaytariladi. Qaytarilgan oksid kislorod bilan reaksiyaga kirishib, dastlabki holatiga qaytadi. Vanadiy katalizatori yordamida naftalin yoki butanni qisman oksidlash orqali ftal angidrid olinadi.
Adabiyotlar
- Boreskov G. K. Kataliz. Nazariya va amaliyot masalalari. — Novosibirsk, 1987.
- Geyts B. Katalitik jarayonlar kimyosi / B. Geyts, J. Ketsir, G. Shuyt. — M.: Mir, 1981. — 551 b.
- «Kinetika va kataliz».
- Kolesnikov I. M. Kataliz va katalizatorlar ishlab chiqarish. — M.: Texnika, 2004. — 399 b.
- Yablonskiy G. S., Bikov V. I., Gorban A. N. Katalitik reaksiyalarning kinetik modellari Arxiv nusxasi 24-mart 2009-yilda Wayback Machine platformasida arxivlangan. — Novosibirsk: Nauka (Sibir bo‘limi), 1983. — 255 b.
- Klabunovskiy E. I. Stereospetsifik kataliz. — M.: Nauka, 1968. — 367 b.