Oziq (trofik) zanjiri — organizmlar (o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar va mikroorganizmlar) guruhlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlar ketma-ketligi bo‘lib, unda bir organizm boshqasini iste’mol qilishi orqali modda va energiya uzatiladi.
Zanjirning keyingi bo‘g‘inidagi organizmlar oldingi bo‘g‘indagi organizmlar bilan oziqlanadi. Shu tariqa tabiatdagi moddalar aylanishiga asos bo‘ladigan energiya va moddalarning ketma-ket uzatilishi tabiatda sodir bo‘ladi. Har bir bo‘g‘indan keyingisiga o‘tganda 80—90 % gacha potensial energiya tarqaladi, bu asosan issiqlik ko‘rinishida yuz beradi. Shu sababli oziq zanjiridagi bo‘g‘inlar (turlar) soni cheklangan bo‘lib, odatda 4—5 tadan oshmaydi.
Oziq zanjirining turli nuqtalaridagi energiya oqimi miqdorlarining o‘zaro nisbatlari alohida ahamiyatga ega. Foizlarda ifodalangan bunday nisbatlar ekologik samaradorlik deb ataladi.
Oziq zanjirining tuzilishi
Oziq zanjiri o‘zaro bog‘langan bo‘g‘inlardan iborat chiziqli tuzilma bo‘lib, har bir bo‘g‘in qo‘shni bo‘g‘in bilan «oziqa — iste’molchi» munosabati orqali bog‘lanadi. Zanjir bo‘g‘inlari sifatida organizmlar guruhlari, masalan, muayyan biologik turlar ishtirok etadi. Biotsenozdagi turlarning trofik vazifasi nuqtayi nazaridan ular orasida avtotroflar — produtsentlar (fotosintez va xemosintez qiluvchi organizmlar), geterotroflar — makrokonsumentlar (asosan hayvonlar) va mikrokonsumentlar — redutsentlar (asosan saprofit bakteriyalar, aktinomitsetlar va zamburug‘lar) ajratiladi. Produtsentlar yoki ularning parchalanish mahsulotlari bilan bevosita oziqlanuvchi konsumentlar biotsenozning ikkinchi trofik darajasini tashkil qiladi. Biotsenozda ikkinchi trofik darajadagi organizmlar bilan oziqlanib yashaydigan populyatsiyalar mavjud bo‘lsa, uchinchi trofik daraja hosil bo‘ladi va hokazo.
Har bir organizm muayyan energiya zaxirasiga ega. Demak, zanjirning har bir bo‘g‘inida o‘ziga xos potensial energiya mavjud. Oziqlanish jarayonida oziqaning potensial energiyasi uni iste’mol qiluvchi organizmga o‘tadi. Potensial energiya bir bo‘g‘indan boshqasiga uzatilganda uning 80—90 % gacha qismi issiqlik ko‘rinishida yo‘qoladi. Shu holat oziq zanjiri uzunligini cheklaydi: tabiatda u odatda 4—5 bo‘g‘indan oshmaydi. Trofik zanjir qanchalik uzun bo‘lsa, uning oxirgi bo‘g‘inidagi mahsuldorlik boshlang‘ich bo‘g‘innikiga nisbatan shunchalik kam bo‘ladi.
Trofik to‘r
Odatda oziq zanjirining har bir bo‘g‘ini bilan «oziqa — iste’molchi» munosabati orqali bog‘langan bitta emas, balki bir nechta bo‘g‘inni ko‘rsatish mumkin. Masalan, o‘tni faqat sigirlar emas, boshqa hayvonlar ham yeydi; sigirlar esa faqat odamlar uchun oziqa emas. Bunday aloqalar mavjudligi oziq zanjirini murakkabroq tuzilmaga — trofik to‘rga aylantiradi.
Trofik daraja
Trofik daraja — produtsentlarga nisbatan masofani ifodalovchi shartli birlik bo‘lib, u muayyan ekotizimga tegishlidir.
Shuni ta’kidlash kerakki, trofik tasnif turlarning o‘zini emas, ularning hayot faoliyati shakllarini guruhlarga ajratadi; bir turga mansub populyatsiya qaysi energiya manbalaridan foydalanishiga qarab bir yoki bir necha trofik darajani egallashi mumkin.
Oziq zanjirlarining turlari
Trofik zanjirlarning ikki asosiy turi mavjud: yaylov va detrit.
Yaylov tipidagi trofik zanjirning (o‘txo‘rlik zanjirining) asosini avtotrof organizmlar tashkil etadi. Keyingi bo‘g‘inda ular bilan oziqlanuvchi o‘simlikxo‘r hayvonlar, konsumentlar — 1-tartibli iste’molchilar (masalan, zooplankton, ya’ni fitoplankton bilan oziqlanuvchi organizmlar), so‘ng 2-tartibli konsumentlar (masalan, baliqlar, ular zooplankton bilan oziqlanadi), keyin esa 3-tartibli konsumentlar (masalan, cho‘rtanbaliq, u boshqa baliqlarni yeydi) joylashadi. Trofik zanjirlar ayniqsa okeanda uzun bo‘ladi: bu yerda ko‘plab turlar (masalan, tunetslar) 4-tartibli konsumentlar o‘rnini egallaydi.
Detritli oziq zanjirlari (parchalanish zanjirlari) eng ko‘p o‘rmonlarda uchraydi. Bunday zanjirlarda o‘simliklar hosil qilgan organik moddaning katta qismi o‘simlikxo‘r hayvonlar tomonidan bevosita iste’mol qilinmaydi. Aksincha, u nobud bo‘lib, keyinchalik saprotrof organizmlar ta’sirida parchalanadi va minerallashadi. Shunday qilib, detrit tipidagi trofik zanjirlar detritdan (organik qoldiqlardan) boshlanib, u bilan oziqlanuvchi mikroorganizmlarga, so‘ng detritofaglarga va ularni iste’mol qiluvchi yirtqichlarga o‘tadi. Suv ekotizimlarida (ayniqsa evtrof suv havzalarida va okeanning katta chuqurliklarida) o‘simlik hamda hayvonlar hosil qilgan organik moddalarning bir qismi ham detrit tipidagi trofik zanjirlarga qo‘shiladi.
Quruqlikdagi detrit oziq zanjirlari ko‘proq energiyani o‘zida jamlaydi, chunki avtotrof organizmlar hosil qilgan organik massaning katta qismi bevosita iste’mol qilinmay, nobud bo‘ladi va detrit hosil qiladi. Butun sayyora miqyosida avtotroflar zaxiralagan energiya va moddalarning taxminan 10 % i yaylov tipidagi zanjirlarga to‘g‘ri keladi, qolgan 90 foizi esa parchalanish zanjirlari orqali moddalar aylanishiga qo‘shiladi.
Adabiyotlar
- Oziqlanish zanjirlari, oziq yoki trofik zanjirlar / Naumov N. P. // Frankfurt — Chaga. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — B. 531—532. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 28).
- Trofik zanjir, oziq zanjiri, oziqlanish zanjiri // Biologik ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir M. S. Gilyarov; tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshqalar — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 648—649. — 831 b. — 100 000 nusxa
- Oziq zanjiri, oziqlanish zanjiri; trofik zanjir // Ommabop biologik lug‘at / N. F. Reymers; mas’ul muharrir A. V. Yablokov; SSSR Fanlar akademiyasi. — M.: Nauka, 1991. — B. 479—480. — 437 b. — 50 000 nusxa — ISBN 5-02-005866-1.
- Odum Yu. Ekologiya asoslari. Ingliz tilidagi 3-nashrdan tarjima / Biologiya fanlari doktori N. P. Naumov tahriri va so‘zboshisi bilan. — M.: Mir, 1975. — 740 b., rasmlar.
- Konstantinov A. S. Umumiy gidrobiologiya. Universitetlarning biologiya mutaxassisliklari uchun darslik. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Oliy maktab, 1979. — 480 b., rasmlar.
- Trofik zanjir (oziq zanjiri, oziqlanish zanjiri) // Pushkar V. S., Mayorov I. S. Ekologiya: o‘quv qo‘llanma. — Vladivostok: VGUES, 2003. — B. 184—185. — 188 b. — 450 nusxa.
- Trofik zanjir, oziqlanish zanjiri // Belarus ensiklopediyasi: 18 jildda. 15-jild: Sledaviki — Trio (belarus tilida) / Tahrir hay’ati: G. P. Pashkov va boshqalar — Minsk: BelEn, 2002. — B. 521. — 10 000 nusxa — ISBN 985-11-0251-2.
- Trofik (oziq) zanjir, oziqlanish zanjiri // Biologiya: atamalar va tushunchalar: o‘quvchilar hamda abituriyentlar uchun izohli lug‘at-ma’lumotnoma / N. D. Lisov. — Minsk: Narodnaya asveta, 2008. — B. 288. — 303 b. — 4 000 nusxa — ISBN 978-985-12-2115-4.
