

Doimiy magnit — magnit jihatdan qattiq materialdan tayyorlangan, qoldiq magnit induksiyasiyuqori bo‘lgan va uzoq vaqt davomida magnitlangan holatini saqlaydigan buyum. Doimiy magnitlar turli shakllarda tayyorlanadi va energiya sarflamaydigan mustaqil manbalar hisoblanadi. Ular hosil qiladigan maydon — magnit maydoni.
Magnit materiallarning rivojlanish tarixi
Tarkibida magnetitbo‘lgan doimiy magnitlar qadim zamonlardan beri tibbiyotda ishlatilgan. Misr malikasi Kleopatra magnit tumor taqib yurgan. Qadimgi Xitoyda «Imperatorning ichki kasalliklar haqidagi kitobi»da tanadagi Si — «hayotiy kuch» energiyasini tartibga solishda magnit toshlardan foydalanish masalasi yoritilgan. Keyingi davrlarda buyuk tabiblar va faylasuflar magnitlarning foydali ta’siri haqida fikr bildirganlar: Aristotel, Ibn Sino, Gippokrat. O‘rta asrlarda saroy tabibi Gilbert«Magnit haqida» asarini nashr etgan va qirolicha Yelizaveta I ning artritini doimiy magnit yordamida davolagan. Rus shifokori Botkin ham magnitoterapiya usulidan foydalangan.
Birinchi sun’iy magnit material taxminan 1,2—1,5 % uglerod saqlovchi, martensit tuzilmasi hosil bo‘lguncha toblangan yuqori uglerodli po‘lat edi. Bunday po‘latning magnit xossalari mexanik va harorat ta’sirlariga sezgir. Undan tayyorlangan doimiy magnitlar ishlatilganda po‘lat magnit xossalarining «eskirishi» kuzatilgan.

Bu po‘latga volfram va xrom ni 3 % gacha, keyinchalik esa kobalt ni 6 % gacha va xromni 6 % gacha qo‘shish doktor Honda ga Toxoku universitetida magnitlanish darajasi va koersitiv kuchi yuqori bo‘lgan KS nomli yangi turdagi po‘latni yaratish imkonini berdi. Yuqori magnit xossalarga erishish uchun po‘latga maxsus issiqlik ishlovi berilgan. KS po‘latidan yasalgan magnitlarda yuqori qoldiq induksiyaga magnitni magnitsizlantiruvchi omilni kamaytirish orqali erishilgan. Shu maqsadda magnitlar ko‘pincha cho‘zinchoq yoki taqasimon shaklda ishlab chiqarilgan.
Qotishmalarning magnit xossalarini o‘rganish ularning, avvalo, material mikrostrukturasiga bog‘liqligini ko‘rsatdi. 1930-yilda qotadigan qotishmalarning yangi mikrostrukturasini olishda sifat jihatidan katta yutuqqa erishildi. 1932-yilda KS po‘latiga nikel, alyuminiy va mis qo‘shish orqali doktor T. Miskima MK po‘latini yaratdi.
Bu keyinchalik umumiy alniko (Rossiya standartlarida YuNDK) nomini olgan qotishmalar turkumini ishlab chiqishda muhim qadam bo‘ldi.
1930-yillarda bu sohada katta yutuqqa yapon olimlari — doktor Yogoro Kato va doktor Takesi Takei erishdilar. Ular Tokio texnologiya institutidaishlagan. Keramika texnologiyasi yordamida ferrit sintez qilishda magnetit tarkibidagi ikki valentli temir oksidining bir qismini kobalt oksidi bilan almashtirish kobalt va temir ferritlarining qattiq eritmasini yaratish imkonini berdi. Ushbu ferrit turining koersitiv kuchi 48—72 kA/m (600—900 E) ga yetdi. Yaponiyada sanoatda ishlab chiqarilgan ferrit magnitlar taxminan 1955-yilda, Rossiyada esa 1960-yillarning o‘rtalarida paydo bo‘ldi. Bariyli ferritlar asta-sekin stronsiyli ferritlar bilan almashtirildi, chunki ular texnologik jihatdan qulayroq edi (pishirish haroratini juda aniq nazorat qilishni talab qilmasdi va ekologik jihatdan xavfsizroq edi). Ferrit magnitlar tarkibida 85—90 % temir oksidi bor. Bu oksid metallurgiya sanoatining chiqindisi (Rutner qurilmasida xloridli ishlov berish eritmalarini qayta tiklash jarayonidan olinadi) bo‘lib, ishlab chiqarish tannarxini sezilarli kamaytirgan.
Navbatdagi muhim texnologik yutuq AQSH Harbiy-havo kuchlarining materiallar tadqiqoti laboratoriyasida (U.S. Air Force Material Research) samariy va kobaltning intermetall birikmasi (SmCo5) topilishi bilan bog‘liq. Uning magnitokristall anizotropiya doimiysi katta. Bunday materialdan tayyorlangan doimiy magnitning (BH)maks = 16—24 megagauss-ersted (MGsE) ko‘rsatkichiga erishish imkoniyati paydo bo‘ldi, Sm2Co17 birikmasida esa bu ko‘rsatkich 32 MGsE bo‘ldi. Koersitiv kuch 560—1000 kA/m gacha oshirildi. SmCo magnitlari 1970-yillardan buyon sanoatda ishlab chiqariladi. Shu davrda Nd2Fe14B birikmasi ham topildi. Ushbu materialdan tayyorlangan magnitlar 1980-yillarning o‘rtalarida Yaponiya va AQSHda bir vaqtda paydo bo‘ldi, biroq ularning ishlab chiqarish texnologiyasi farq qilardi. Yaponiyada SmCo magnitlariga o‘xshash usul qo‘llanildi: quyma qotishmadan kukun olinib, magnit maydonida presslandi va pishirildi. AQSHda esa tez sovitib tasmasimon quyish jarayoni (melt spinning process)joriy etildi: dastlab amorf qotishma olinadi, so‘ng maydalanib, kompozit material tayyorlanadi. Magnit kukun rezina, vinil, neylon yoki boshqa plastmassalar bilan biriktirilib kompozit massa hosil qilinadi. U presslash (injeksiya) yoki kalandrlash orqali buyumga aylantiriladi. Kompozit magnitlarning xossalari pishirilgan magnitlarga qaraganda biroz pastroq, ammo ularga galvanik qoplama talab qilinmaydi, mexanik ishlov berish oson va turli rangga bo‘yalgani uchun ko‘pincha ko‘rkam ko‘rinishga ega. Nd2Fe14B magnitlari 1990-yillarda doimiy magnitlar bozoriga kirib keldi va pishirilgan namunalarda juda tez 50 MGsE (400 kJ/m3) energiya ko‘rsatkichiga erishdi. Bu material boshqa magnitlarni, ayniqsa, kichik o‘lchamli elektronika sohasida tez siqib chiqardi.
Magnitning xossalari
Magnitning xossalari uning materiali magnit gisterezisi konturining magnitsizlanish qismiga xos ko‘rsatkichlar bilan belgilanadi: qoldiq induksiya Br va koersitiv kuch Hcqancha yuqori bo‘lsa, magnitning magnitlanganlik darajasi va barqarorligi shuncha yuqori bo‘ladi.
Doimiy magnitning magnit induksiyasi Bd quyidagidan katta bo‘la olmaydi: Br. Quyidagi tenglik — Bd = Br — faqat magnit havo oralig‘i bo‘lmagan yopiq magnit o‘tkazgichdan iborat bo‘lgandagina mumkin. Biroq doimiy magnitlar odatda havo bilan yoki boshqa muhit bilan to‘ldirilgan tirqishda magnit maydoni hosil qilish uchun ishlatiladi. Bunday holatda Bd < Brbo‘ladi; ularning farqi magnitning shakli va muhit xossalariga bog‘liq.
Turli shakldagi magnitlarning magnit maydoni chiziqlari sxematik tasviri:
- silindrsimon yoki to‘rtburchakli magnit
- taqasimon magnit
- halqasimon magnit
- disksimon magnit
Ikki magnit qutblarining joylashuviga qarab o‘zaro ta’sirlashganda hosil bo‘ladigan magnit maydoni chiziqlarining sxematik tasviri (bir xil qutblar itariladi, turli qutblar esa tortiladi):
Ishlab chiqarish

Doimiy magnitlarni ishlab chiqarishda odatda quyidagi materiallardan foydalaniladi:
- Ferrit magnitlar
Ular temir oksidlari va boshqa metallarning oksidlari kukunini presslash va/yoki pishirish yo‘li bilan olinadi; bunday magnitlar keramika hisoblanadi.
- Bariyli va stronsiyli magnit jihatdan qattiq ferritlar
Ularning kimyoviy tarkibi Ba/SrO·6 Fe2O3 ko‘rinishida bo‘lib, ular magnitsizlanishga yuqori darajada chidamliligi va korroziyaga yaxshi bardoshliligi bilan ajralib turadi. Boshqa turdagi magnitlarga qaraganda magnit ko‘rsatkichlari past va mo‘rtligi yuqori bo‘lishiga qaramay, narxi arzonligi sababli magnit jihatdan qattiq ferritlar sanoatda eng keng qo‘llaniladi.
Presslash yoki quyish yo‘li bilan intermetall birikma Nd2Fe14B dan olinadigan nodir yer metallari magnitlari. Neodim magnitlarining afzalliklari — yuqori magnit xossalari (Br, Hc va (BH)max), shuningdek, nisbatan arzonligidir. Korroziyaga chidamliligi past bo‘lgani uchun ular odatda mis, nikel yoki rux bilan qoplanadi.
Ular kukunli metallurgiya usulida SmCo5/Sm2Co17 kompozitsion qotishmasidan tayyorlanadi. Yuqori magnit xossalariga, korroziyaga a’lo darajadagi chidamlilikka va 350 °C gacha bo‘lgan haroratlarda ko‘rsatkichlarining yaxshi barqarorligiga ega. Shu bois yuqori haroratlarda NdFeB magnitlaridan ustun turadi. Magnit kuchi jihatidan ferrit magnitlardan kuchliroq, ammo neodim magnitlaridan kuchsizroq. Samariy magnitlarining ayrim markalari tarkibida asosiy elementlar — samariy va kobaltdan tashqari temir, mis, erbiy, gadoliniy, sirkoniy, seriyli mishmetall.
- Metall qotishmalaridan magnitlar (quyma magnitlar)
Ular mexanik mustahkamligi bilan ajralib turadi. Markasi va tayyorlash texnologiyasiga qarab ustunsimon, teng o‘qli yoki monokristall tuzilishga ega bo‘lishi mumkin.
- Quyidagi qotishmadan magnitlar: alniko (Rossiyadagi nomi YuNDK)
1930-yillarda ishlab chiqilgan. Al-Ni-Co-Fe qotishmasi asosida tayyorlanadi. Afzalliklariga 550 °C gacha bo‘lgan haroratlar oralig‘ida yuqori harorat barqarorligi, katta koersitiv kuch bilan birga magnit ko‘rsatkichlarining vaqt o‘tishi bilan yaxshi saqlanishi, shuningdek, yaxshi korroziyaga chidamlilikkiradi. Sm-Co magnitlariga nisbatan ancha arzonligi ham ularni tanlashda muhim omil bo‘lishi mumkin.
- Quyidagi qotishmadan magnitlar: alni
- FeCoCr qotishmasidan magnitlar
- Quyidagi qotishmalardan magnitlar: qimmatbaho metallar
Yuqori magnit xossalari va deformatsiyalanish qobiliyatiga quyidagi qotishmalar ega: kobalt-platina, temir-platina, temir-palladiy qotishmalari.
- Polimer doimiy magnitlar (magnitoplastlar)
Magnit kukun va bog‘lovchi polimer komponent (masalan, rezina, vinil) aralashmasidan ishlab chiqariladi. Magnitoplastlarning afzalliklari — murakkab shakldagi buyumlarni o‘lcham jihatidan yuqori aniqlikda tayyorlash mumkinligi, mo‘rtligining pastligi, yuqori korroziyaga chidamliligi, katta solishtirma elektr qarshiligi va vaznining yengilligidir.
Qo‘llanilishi

Oddiy haroratlarda ishlatish uchun eng kuchli doimiy magnitlar tarkibida neodimbo‘lgan qotishmalardan tayyorlanadi. Ulardan magnit-rezonans tomografiyada, qattiq disklarning servoyuritmalarida, yuqori sifatli dinamiklarda, aviamodel dvigatellarida, qo‘l generatorlarida va qidiruv magnitlari sifatida foydalaniladi.
Doimiy magnitlar magnitoelektrik tizimli elektr o‘lchov asboblarida keng qo‘llaniladi.
Fizika darslarida doimiy magnitlar odatda taqashaklida namoyish qilinadi; ularning qutblari ko‘k va qizil rangga bo‘yalgan bo‘ladi. Shuningdek, ikki yarmi turli rangga bo‘yalgan tayoqchasimon va to‘rtburchakli namunalar ham uchraydi.
Magnit xossalari kuchli bo‘lgan alohida sharchalar va silindrlar suvenir hamda o‘yinchoq sifatida ishlatiladi. Ular qo‘shimcha mahkamlagichsiz zanjir bo‘lib birlashadi va bunday zanjirni bilaguzuk sifatida taqish mumkin. Shuningdek, silindrsimon magnit tayoqchalar va po‘lat sharchalardan tashkil topgan magnitli konstruktorlar ishlab chiqariladi. Ulardan turli, asosan fermasimon tuzilmalar yig‘iladi.
Bundan tashqari, tarkibida magnit qo‘shimchalar bo‘lgan polimer asosli egiluvchan yassi magnitlar ham mavjud. Ular, masalan, muzlatkich uchun bezak magnitlari tayyorlash va bezatish ishlarida qo‘llaniladi. Bunday magnitlar lenta va list shaklida ishlab chiqariladi, odatda sirtiga yelim qatlami va himoya plyonkasi surtiladi. Yassi magnitning magnit maydoni yo‘l-yo‘l bo‘ladi: butun sirtida taxminan ikki millimetr oraliqda shimoliy va janubiy qutblar almashinib keladi. Polimer magnit lenta maishiy muzlatkich eshiklaridagi rezina zichlagich ichiga ham joylashtiriladi. U eshikni bir tekis zichlab, yopiq holatda ushlab turadi.
Doimiy magnitlar elektrotexnikada keng qo‘llaniladi: nisbatan kichik quvvatli doimiy tok dvigatellari va generatorlari (shu jumladan, avtomobil starterlari) stator ida doimiy magnitlar mavjud; rotoriga doimiy magnitlar o‘rnatiladigan sinxron dvigatellar va generatorlarkeng ishlab chiqariladi. Aralash turdagi sinxron dvigatellar (reaktiv va doimiy magnitli) tortuvchi dvigatel sifatida keng qo‘llaniladi, jumladan elektromobillarda.
Adabiyotlar
- R. Feynman, R. Leyton, M. Sends. «Feynman fizika ma’ruzalari». 7-nashr: «Uzluksiz muhitlar fizikasi». — M.: Mir, 1966
- «DOIMIY MAGNITLAR. MA’LUMOTNOMA» / Yu. M. Pyatin tahriri ostida. — M.: Energiya, 1980
- Kunevich A. V., Podolskiy A. V., Sidorov I. N. Ferritlar: Ensiklopedik ma’lumotnoma. Magnitlar va magnit tizimlari. 1-jild. — M.: Lik, 2004.
- GOST 24063-80. «Magnit jihatdan qattiq ferritlar. Markalar va asosiy ko‘rsatkichlar» (1-sonli o‘zgartirish bilan) // M.: Standartlar nashriyoti. — 1986-yil. Hujjatning elektron nusxasi «Texekspert».
- GOST 21559-76. «Pishirilgan magnit jihatdan qattiq materiallar. Markalar» // M.: Standartlar nashriyoti. — 1976-yil. Hujjatning elektron nusxasi «Texekspert».
- GOST 25639-83. «Quyma doimiy magnitlar. Texnik shartlar» (1-3-sonli o‘zgartirishlar bilan) // M.: Standartlar nashriyoti. — 1987-yil. Hujjatning elektron nusxasi «Texekspert».
- GOST 24897-81. «Deformatsiyalanuvchi magnit jihatdan qattiq materiallar. Markalar» (1-3-sonli o‘zgartirishlar bilan) // M.: Standartlar nashriyoti. — 1981-yil. Hujjatning elektron nusxasi «Texekspert».
- Qo‘shimcha o‘qish uchun:
- Strnat K., Hoffer G., Ostertag W., Olson J. C. Nodir yer metallari va kobaltning R2Co17 intermetall birikmalaridagi ferrimagnitizm // Journal of Applied Physics. — 1966. — mart (37-jild, № 3). — 1252—1253-betlar. — ISSN 0021-8979. — doi:10.1063/1.1708420.
- Strnat K., Hoffer G., Olson J., Ostertag W., Becker J. J. Kobalt asosidagi doimiy magnit materiallarining yangi oilasi // Journal of Applied Physics. — 1967. — mart (38-jild, № 3). — 1001—1002-betlar. — ISSN 0021-8979. — doi:10.1063/1.1709459.