
Kislorod izotoplari — kimyoviy element kislorodning atom yadrosidagi neytronlar soni bilan farqlanuvchi turlari. Kislorodning 18 ta izotopi ma’lum bo‘lib, ularning massa sonlari 11 dan 28 gacha (ulardagi protonlar soni 8, neytronlar soni 3 dan 20 gacha). Yadro izomerlari ma’lum emas.
Tabiiy kislorod 3 ta barqaror izotop aralashmasidan iborat:
- 16O (izotopning tabiiy ulushi 99,76 %)
- 17O (izotopning tabiiy ulushi 0,04 %)
- 18O (izotopning tabiiy ulushi 0,20 %)
Eng uzoq yashovchi radioaktiv izotop — 15O, uning yarim yemirilish davri 122,24 soniya.
Barqaror izotoplar
Tabiiy kislorod uchta barqaror izotopdan iborat: 16O, 17O va 18O. Ulardan 16O kislorodning eng keng tarqalgan izotopi, 17O va 18O esa kamroq tarqalgan izotoplardir.
Yer atmosferasidagi kislorodning 99,759 % ini 16O, 0,037 % ini 17O va 0,204 % ini 18O tashkil etadi.
Kislorod-16
Izotoplar orasida 16O ning ustunligi uning yulduzlarda kechadigan termoyadro sintezi jarayonida hosil bo‘lishi bilan izohlanadi.
Asosan, 16O yulduzlarda geliy qo‘shilishi jarayonining oxirida hosil bo‘ladi. Uch alfa-zarracha reaksiyasi davomida 12C izotopi sintezlanib, u qo‘shimcha 4He yadrosini tutib oladi. Bundan tashqari, 16O neonning yadroviy yonishi jarayonida ham hosil bo‘ladi.
Kislorod-17
17O asosan CNO sikli davomida hosil bo‘ladi va ko‘proq vodorod yonishi zonasida uchraydi.
Kislorod-18
Yulduzlarda 18O ning katta qismi 14N izotopining 4He yadrolarini tutib olishi natijasida hosil bo‘lib, yulduzlarning geliy zonasida to‘planadi. Ikkita kislorod yadrosi qo‘shilib, oltingugurt yadrosini hosil qilishi uchun bir milliard kelvin harorat talab etiladi.
Tezlatkichlarda 18F izotopini sintez qilish uchun 18O tutgan nishonlar protonlar bilan bombardimon qilinadi. Buning uchun tabiiy kislorod tarkibidagi 18O ulushi 95 % gacha boyitiladi. Izotoplarni ajratish jarayonida distillatsiya va/yoki sentrifugalash usuli qo‘llanadi.
Yer atmosferasida og‘ir 18O izotopining miqdori dengiz suvidagiga nisbatan yuqori bo‘ladi. Bu hodisa Doul effekti deb ataladi. U nafas olishda yengilroq va shu sababli reaksiyalarga faolroq kirishadigan 16O izotopining afzalroq sarflanishi tufayli yuzaga keladi. Natijada atmosferadagi 18O ning nisbiy ulushi ortadi.
Radioizotoplar
Massa sonlari 11 dan 28 gacha bo‘lgan sun’iy kislorod izotoplari ham ma’lum. Eng barqarorlari — 15O (uning yarim yemirilish davri 122,24 s) va 14O (yarim yemirilish davri 70,606 s). Boshqa barcha radioaktiv izotoplarning yarim yemirilish davri 27 s dan qisqa, ularning aksariyatida esa 83 millisekunddan kam. Masalan, 24O izotopining yarim yemirilish davri 61 ms.
Yengil izotoplar uchun eng ko‘p uchraydigan yemirilish turi — β+-yemirilish (natijada azot izotoplari hosil bo‘ladi), og‘ir izotoplar uchun esa β--yemirilish (natijada ftor izotoplari hosil bo‘ladi).
Kislorod-13
Kislorod-13 — yadrosi 8 ta proton va 5 ta neytrondan iborat beqaror kislorod izotopidir. Spin qiymati 3/2, yarim yemirilish davri 8,58 ms. Atom massasi 13,0248 atom massa birligi. U 13N izotopiga elektron tutib olish orqali aylanib, 17,765 MeV yemirilish energiyasini ajratadi. Bu izotop ftor-14 ning yemirilish mahsulotidir. Uni birinchi marta Rezerford azot yadrolarini alfa-zarrachalar bilan bombardimon qilish orqali olgan.
Kislorod-15
Tibbiyotda 15O izotopi pozitron-emission tomografiyada qo‘llanadi, biroq 18F yoki 11C ga qaraganda ancha kam. Bunga 15O ning yarim yemirilish davri juda qisqaligi sabab bo‘ladi. 15O yadrosi 8 ta proton va 7 ta neytrondan iborat, atom massasi 15.0030654 atom massa birligi. Yarim yemirilish davri — 122 soniya.
Kislorod izotoplari jadvali
| Nuklid belgisi |
Z(p) | N(n) | Izotop massasi (atom massa birligi) |
Yarim yemirilish davri (T1/2) |
Yemirilish kanali | Yemirilish mahsuloti | Spin va juftlik — yadro xossalari |
Izotopning tabiatdagi ulushi |
Izotopning tabiatdagi ulushi o‘zgaradigan oraliq |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Qo‘zg‘alish energiyasi | |||||||||
| 11O | 8 | 3 | 11,051250(60) | (1,98 ± (22))⋅10−22 s [2,31 ± 0,14] |
2p | 9C | (3/2−) | ||
| 12O | 8 | 4 | 12,034368(13) | (8,9 ± (33))⋅10−21 s | 2p (60,0%) | 10C | 0+ | ||
| 13O | 8 | 5 | 13,024815(10) | 8,58 ± (5) ms | β+ (89,1%) | 13N | (3/2−) | ||
| β+, p (10,9%) | 12C | ||||||||
| 14O | 8 | 6 | 14,008596706(27) | 70,621 ± (11) s | β+ | 14N | 0+ | ||
| 15O | 8 | 7 | 15,0030656(5) | 122,266 ± (43) s | β+ | 15N | 1/2− | ||
| 16O | 8 | 8 | 15,9949146193(3) | barqaror | 0+ | 0,99757(16) | 0,99738–0,99776 | ||
| 17O | 8 | 9 | 16,9991317560(7) | barqaror | 5/2+ | 3,8(1)⋅10−4 | (3,7–4,0)⋅10−4 | ||
| 18O | 8 | 10 | 17,9991596121(7) | barqaror | 0+ | 2,05(14)⋅10−3 | (1,88–2,22)⋅10−3 | ||
| 19O | 8 | 11 | 19,0035780(28) | 26,470 ± (6) s | β− | 19F | 5/2+ | ||
| 20O | 8 | 12 | 20,0040754(9) | 13,51 ± (5) s | β− | 20F | 0+ | ||
| 21O | 8 | 13 | 21,008655(13) | 3,42 ± (10) s | β− | 21F | (5/2+) | ||
| 22O | 8 | 14 | 22,00997(6) | 2,25 ± (9) s | β− (>78%) | 22F | 0+ | ||
| β−, n (<22%) | 21F | ||||||||
| 23O | 8 | 15 | 23,01570(13) | 97 ± (8) ms | β− (93%) | 23F | 1/2+ | ||
| β−, n (7%) | 22F | ||||||||
| 24O | 8 | 16 | 24,01986(18) | 77,4 ± (45) ms | β− (57%) | 24F | 0+ | ||
| β−, n (43%) | 23F | ||||||||
| 25O | 8 | 17 | 25,02934(18) | (5,18 ± (0,35))⋅10−21 s | n | 24O | 3/2+# | ||
| 26O | 8 | 18 | 26,03721(18) | 4,2(33)⋅10-12 s | 2n | 24O | 0+ | ||
| 27O | 8 | 19 | 27,04796(54)# | <260 ns | n | 26O | 3/2+# | ||
| 28O | 8 | 20 | 28,05591(75)# | <100 ns | 2n | 26O | 0+ | ||
Jadvalga izohlar
- Izotoplarning ulushi ko‘pchilik tabiiy namunalar uchun keltirilgan. Boshqa manbalarda bu ko‘rsatkichlar sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
- Nuklid belgisi yonidagi «m», «n», «p» indekslari nuklidning qo‘zg‘algan izomer holatlarini bildiradi.
- Belgilar qalin shrift bilan ajratilgan bo‘lsa, ular barqaror yemirilish mahsulotlarini bildiradi.
- Panjara (#) bilan belgilangan qiymatlar faqat tajribaviy ma’lumotlarga asoslanmaydi, balki (kamida qisman) qo‘shni nuklidlardagi muntazam tendensiyalar (ularda Z va N nisbatlari bir xil) asosida baholanadi. Spin va/yoki juftlikning noaniq aniqlangan qiymatlari qavs ichida beriladi.
- Xatolik qavs ichida so‘nggi ahamiyatli raqam birligi bilan ifodalanadigan son orqali ko‘rsatiladi va bitta standart og‘ishni bildiradi (izotopning tabiiy ulushi va IYUPAK ma’lumotlari bo‘yicha izotopning standart atom massasi bundan mustasno; ular uchun xatolik murakkabroq usulda aniqlanadi). Misollar: 29770,6(5) — 29770,6 ± 0,5; 21,48(15) — 21,48 ± 0,15; −2200,2(18) — −2200,2 ± 1,8.
Adabiyotlar
- Kuk, Gerxard A.; Lauer, Kerol M. Kislorod // Kimyoviy elementlar ensiklopediyasi (ingliz tilida) / Klifford A. Xempel. — Nyu-York: Reinhold Book Corporation, 1968. — B. 499—512.
- Emsli, Jon. Kislorod // Tabiatning qurilish unsurlari: elementlar bo‘yicha A dan Z gacha qo‘llanma (ingliz tilida). — Oksford, Angliya, Buyuk Britaniya: Oxford University Press, 2001. — B. 297—304. — ISBN 0-19-850340-7.
- Parks, G. D.; Mellor, J. W. Mellorning zamonaviy noorganik kimyosi. — 6-nashr. — London: Longmans, Green and Co, 1939.