Gigant yulduz

Gigant — yulduzlar turi bo‘lib, katta radius va yuqori yorqinlik bilan tavsiflanadi. Odatda gigant yulduzlarning radiusi 10 dan 100 Quyosh radiusigacha, yorqinligi esa 10 dan 1000 Quyosh yorqinligigacha yetadi. Bunday yulduzlarning yorqinligi asosiy ketma-ketlik yulduzlarinikidan yuqori, biroq o‘ta gigantlarnikidan past bo‘ladi. Yerkes spektral tasnifida bunday yulduzlar II va III spektral sinflarga kiradi.

Terminologiya

«Gigant yulduz» atamasini 1906-yilda daniyalik astronom Eynar Gershprung kiritgan. U K va M spektral sinflariga mansub yulduzlar yorqinligiga ko‘ra ikki guruhga ajralishini aniqlagan: bir guruhdagi yulduzlar Quyoshdan ancha yorqin, boshqalari esa ancha xira. Biroq dastlabki spektral sinflarga mansub yulduzlar orasidagi farq ancha kam bo‘ladi, ayrim hollarda esa ular umuman farqlanmasligi mumkin. Bunday vaziyatlarda spektral tahlil qo‘llanadi. Bundan tashqari, «oq mitti» va «ko‘k mitti» atamalari umuman asosiy ketma-ketlik yulduzlariga tegishli emas, shu sababli chalkashlik yuzaga kelishi mumkin. Masalan, dastlabki spektral sinflardagi asosiy ketma-ketlik yulduzlari «oq gigantlar» deb ham atalishi mumkin.

Hosil bo‘lishi va evolyutsiyasi

Yulduz asosiy ketma-ketlik bosqichidan o‘tib, yadrosidagi vodorodni sarflab bo‘lgach va yadrosi biroz siqilgach, unda geliyning yonishi reaksiyasi boshlanadi. Yulduzning tashqi qatlamlari keskin kengayadi. Yorqinligi ortganiga qaramay, sirtining birlik maydonidan chiqadigan nurlanish oqimi kamayadi va yulduz soviydi. Bu jarayon ham, yulduzning keyingi taqdiri ham uning massasiga bog‘liq.

Kichik massali yulduzlar

Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, massasi 0,25-0,35 Quyosh massasigacha bo‘lgan eng kichik yulduzlar hech qachon gigantga aylanmaydi. Bunday yulduzlar to‘liq konvektiv bo‘lgani uchun ulardagi vodorod bir tekis sarflanadi va butunlay tugaguniga qadar reaksiyalarda qatnashishda davom etadi. Modellarga ko‘ra, yulduz asta-sekin qizib, ko‘k mitti yulduzga aylanadi. Biroq unda geliy yonishi boshlanmaydi, chunki ichki harorat hech qachon yetarlicha yuqori bo‘lmaydi. Shundan so‘ng yulduz oq mitti yulduzga aylanadi va uning tarkibi asosan geliydan iborat bo‘ladi. Ammo buni tasdiqlaydigan kuzatuv ma’lumotlari yo‘q: qizil mitti yulduzlarning umri 10 trillion yilgacha yetishi mumkin, holbuki Koinotning yoshi taxminan 14 milliard yil.

O‘rtacha massali yulduzlar

Quyoshga o‘xshash yulduz va qizil gigantning ichki tuzilishi.

Agar yulduz massasi ushbu chegaradan oshsa, unda konveksiya butun hajmni qamrab olmaydi. Yulduz yadrosida vodorodning termoyadro reaksiyalari uchun mavjud bo‘lgan barcha zaxirasi tugagach, yadro siqila boshlaydi. Vodorod endi yadro ichida emas, uning atrofida yonadi. Natijada yulduz kengayib, soviydi va yorqinligi biroz ortib, subgigantga aylanadi. Geliy yadrosi kattalashib boradi va ma’lum vaqtda uning massasi Shyonberg — Chandrasekar chegarasidan oshadi. Yadro tez siqiladi va ehtimol, degeneratsiyalangan holatga o‘tadi. Yulduzning tashqi qatlamlari kengayadi, konvektiv zona ham kattalashgani sababli moddaning aralashishi boshlanadi. Shu tariqa yulduz qizil gigantga aylanadi.

Agar yulduz massasi Quyosh massasining ~0,4 qismidan oshmasa, unda geliy yonishi umuman boshlanmaydi. Vodorod tugagach, yulduz tashqi qobig‘ini tashlab, geliydan tashkil topgan oq mitti yulduzga aylanadi.

Agar yulduz massasi Quyosh massasining ~0,4 qismidan katta bo‘lsa, ma’lum bir vaqtda yadro harorati 108 K ga yetadi, yadroda geliy chaqnashi yuz beradi va uch alfa jarayoni boshlanadi. Yulduz ichidagi bosim, shunga mos ravishda yorqinlik ham pasayadi va yulduz qizil gigantlar shoxidan gorizontal shoxga o‘tadi.

Vaqt o‘tishi bilan yadrodagi geliy ham tugab boradi, shu bilan birga uglerod va kislorod to‘planadi. Agar yulduz massasi 8 Quyosh massasidan kichik bo‘lsa, uning uglerod va kisloroddan iborat yadrosi siqiladi, degeneratsiyalangan holatga o‘tadi va geliy yonishi uning atrofida davom etadi. Geliy yadrosi degeneratsiyalangandagi kabi, moddaning aralashishi boshlanadi, bu esa yulduz kattalashishi va yorqinligi ortishiga olib keladi. Bu bosqich gigantlarning asimptotik shoxi deb ataladi va yulduz unda atigi bir million yilcha bo‘ladi. Shundan so‘ng yulduz beqarorlashib, qobig‘ini yo‘qotadi va undan uglerod-kislorodli oq mitti yulduz qoladi. Uni planetar tumanlik o‘rab turadi.

Katta massali yulduzlar

Asosiy ketma-ketlikdagi katta massali (8 Quyosh massasidan ortiq) yulduzlarda uglerod-kislorodli yadro hosil bo‘lgach, termoyadro reaksiyalari jarayonida uglerod yonishi boshlanadi. Bundan tashqari, bunday yulduzlarda geliy yonishi geliy chaqnashi natijasida emas, balki asta-sekin boshlanadi.

Massasi 8 dan 10-12 Quyosh massasigacha bo‘lgan yulduzlarda keyinchalik yanada og‘irroq elementlar ham yonishi mumkin, ammo bu jarayon temir sintezigacha yetib bormaydi. Umuman olganda, ularning evolyutsiyasi massasi kichikroq yulduzlarnikiga o‘xshaydi: ular ham qizil gigantlar, gorizontal shox va gigantlarning asimptotik shoxi bosqichlaridan o‘tib, so‘ng oq mittiga aylanadi. Bunday yulduzlar yorqinroq bo‘ladi, ulardan qoladigan oq mitti esa kislorod, neon va magniydan tashkil topadi. Kamdan-kam hollarda o‘ta yangi yulduz portlashi sodir bo‘ladi.

Massasi 10-12 Quyosh massasidan ortiq yulduzlarning yorqinligi juda yuqori bo‘ladi. Evolyutsiyaning bu bosqichlarida ular gigantlar emas, balki o‘ta gigantlar deb tasniflanadi. Bunday yulduzlar ketma-ket tobora og‘irroq elementlarni sintez qilib, oxir-oqibat temirgacha yetadi. Keyingi sintez energetik jihatdan foydasiz bo‘lgani sababli davom etmaydi va yulduzda temir yadro hosil bo‘ladi. Ma’lum bir paytda yadro shu qadar og‘irlashadiki, bosim yulduzning ham, yadroning ham og‘irligiga qarshilik ko‘rsata olmaydi. Natijada yadro kollapsga uchrab, juda katta miqdorda energiya ajraladi. Bu hodisa o‘ta yangi yulduz portlashi sifatida kuzatiladi, yulduzdan esa neytron yulduz yoki qora tuynuk qoladi.

Misollar

Gigant yulduzlar:

  • Tuban (α Ajdaho) — A0III sinfiga mansub oq gigant.
  • σ Oktant — F0III sinfiga mansub sarg‘ish-oq gigant.
  • Kapella Aa — K0IIIe sinfiga mansub to‘q sariq gigant, Kapella (α Aravakash) tizimining tarkibiy yulduzlaridan biri.
  • Polluks (β Egizaklar) — K0III sinfiga mansub to‘q sariq gigant.
  • Mira (ο Kit) — M sinfiga mansub qizil gigant.
  • Hamal (α Qo‘y) — K2III sinfiga mansub to‘q sariq gigant.

Havolalar