
Termodinamik faza — geterogen tizimning gomogen qismi — fazalar chegarasi yuzasi bilan chegaralangan; J. Gibbs ta’rifiga ko‘ra: termodinamik faza — moddaning tizim o‘lchami va shakliga bog‘liq bo‘lmagan holati. Qat’iyligi kamroq, ammo ko‘rgazmaliroq ta’rifga ko‘ra, faza deb tizimning boshqa qismlaridan ko‘rinadigan fazalar chegarasi yuzasi bilan ajratilgan gomogen qismiga aytiladi. Bu yuzada fazaning ayrim xususiyatlari, masalan, zichligi, tarkibi va optik xususiyatlari. Bunda xossalari bir xil bo‘lgan alohida gomogen qismlar majmui bitta faza hisoblanadi (masalan, kristallari bir moddaga tegishli yoki suyuqlik tomchilari majmui gazda muallaq holda bo‘lib, tuman hosil qiladigan). Tizimning har bir fazasi o‘z holat tenglamasi bilan tavsiflanadi.
Fazalar chegarasidan o‘tilganda, moddaning kamida bitta termodinamik xususiyati keskin o‘zgaradi. Ko‘pincha (ammo har doim ham emas) fazalar chegarasi oddiy ko‘z bilan ko‘rinadi.
Gomogen tizim faqat bitta fazadan iborat; geterogen tizim esa ikki yoki undan ortiq fazadan tashkil topadi. Tizim «muz — suv — nam havo» — geterogen, uch fazali. Bir komponentli tizimda turli fazalar turli agregat holatlar yoki turli polimorf modifikatsiyalarga ega bo‘lgan qattiq moddaning (rombik va monoklinik oltingugurt, kulrang va oq qalay va boshqalar) ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Geterogen tizimdagi fazalar soni Gibbs fazalar qoidasiga bo‘ysunadi.
Ko‘p komponentli tizimda fazalar tarkibi va tuzilishi jihatidan farq qilishi mumkin. Har qanday holatda ham fazalar chegarasining mavjudligi moddaning bir fazadan ikkinchisiga o‘tishi prinsipial jihatdan mumkinligini anglatadi. Ko‘p fazali tizim uning barcha fazalari bir-biri bilan mexanik, issiqlik va fazaviy muvozanatda bo‘lgandagina termodinamik muvozanatda bo‘ladi.
Asosiy tushunchalar
Gaz deyarli har doim bitta fazadan iborat, suyuqlik esa turli tarkibdagi bir nechta suyuq fazadan iborat bo‘lishi mumkin (likvatsiya, suyuqliklarning o‘zaro aralashmasligi), biroq tarkibi bir xil bo‘lgan ikki xil suyuqlik muvozanat holatida birga mavjud bo‘la olmaydi (suyuq geliy — bundan mustasno). Qattiq holatdagi modda bir nechta fazadan iborat bo‘lishi mumkin; ularning ayrimlari tarkibi bir xil, ammo tuzilishi turlicha bo‘ladi (polimorf modifikatsiyalar, allotropiya).
Turli fazalarda molekulalar turlicha joylashadi (kristall fazalarda — turli kristall panjaralar), shu sababli ularning siqiluvchanlik koeffitsiyenti, issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti va boshqa xususiyatlari o‘ziga xos qiymatlarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, turli fazalar elektr (segnetoelektriklar), magnit (ferromagnitlar) va optik xususiyatlari bilan ham farqlanishi mumkin (masalan, qattiq kislorod).
Faza diagrammasidagi termodinamik fazalar


Moddaning faza diagrammasida turli termodinamik fazalar muayyan sohalarni egallaydi. Turli termodinamik fazalarni ajratib turuvchi chiziqlar faza o‘tish chiziqlari. Agar moddaning holati diagrammadagi biror sohaning ichki nuqtasiga mos kelsa, modda to‘liq shu termodinamik fazada bo‘ladi. Agar moddaning holati faza o‘tish chiziqlaridan biridagi nuqtaga mos kelsa, termodinamik muvozanat sharoitida modda qisman bir fazada, qisman esa boshqa fazada bo‘lishi mumkin. Ikki fazaning nisbati, odatda, tizimda to‘plangan umumiy energiya bilan belgilanadi.
Bosim yoki harorat sekin o‘zgarganda, moddaning holati faza diagrammasida harakatlanuvchi nuqta bilan ifodalanadi. Agar bu nuqta harakat davomida termodinamik fazalarni ajratuvchi chiziqlardan birini kesib o‘tsa, fazaviy o‘tish sodir bo‘ladi; bunda moddaning fizik xususiyatlari keskin o‘zgaradi.
Barcha fazalar ham bir-biridan faza o‘tish chizig‘i bilan to‘liq ajratilmagan. Ayrim hollarda bu chiziq uzilib, kritik nuqta bilan tugashi mumkin. Bunday holda, fazalar o‘tish chizig‘ini chetlab o‘tgan holda, bir fazadan ikkinchisiga keskin emas, balki asta-sekin o‘tish mumkin.
Faza diagrammasida uchta faza o‘tish chizig‘i tutashadigan nuqta uchlamchi nuqta deb ataladi. Odatda, moddaning uchlamchi nuqtasi deganda erish, qaynash va sublimatsiya chiziqlari tutashadigan xususiy holat tushuniladi. Biroq yetarlicha murakkab faza diagrammalarida bir nechta uchlamchi nuqta bo‘lishi mumkin. Termodinamik muvozanat holatida modda uchlamchi nuqtada uchala fazada ham qisman mavjud bo‘lishi mumkin. Ko‘p o‘lchamli faza diagrammalarida (ya’ni harorat va bosimdan tashqari boshqa intensiv kattaliklar ham mavjud bo‘lsa) to‘rtlamchi va boshqa nuqtalar ham bo‘lishi mumkin.
Termodinamik fazalar va moddaning agregat holatlari
Moddaning termodinamik fazalari to‘plami, odatda, agregat holatlar to‘plamidan ancha boyroq, ya’ni bir xil agregat holatdagi modda turli termodinamik fazalarda mavjud bo‘lishi mumkin. Shu sababli moddaning agregat holatlari orqali tavsiflanishi ancha umumiy bo‘lib, fizik jihatdan farq qiladigan ayrim holatlarni bir-biridan ajrata olmaydi.
Termodinamik fazalarning ko‘pligi, odatda, turli xil tartibvariantlari bilan bog‘liq; bu variantlar u yoki bu agregat holatda yuzaga kelishi mumkin.
- Gaz holatida modda hech qanday tartibga ega emas. Shuning uchun gaz holatidagi har qanday modda faqat bitta termodinamik fazadan iborat. (Molekulalarning dissotsiatsiyasi yoki ionlanishi kabi fazaviy o‘tishlar, ta’rifga ko‘ra, bir moddaning boshqa moddaga aylanishidir).
- Suyuqlikda orientatsion tartib mavjud, biroq, odatda, translyatsion tartibga ega emas. Shu sababli bir xil suyuqlik turli termodinamik fazalarga ega bo‘lishi mumkin, biroq ularning soni kamdan-kam hollarda bittadan oshadi. Masalan, yangi suyuq fazaning mavjudligi o‘ta sovutilgan suvda. Yana bir misol — o‘ta oquvchanlik holati suyuq geliyda.
- Kristall tuzilishli qattiq jism ham translyatsion va orientatsion tartibga ega. Natijada qo‘shni molekulalarning bir-biriga nisbatan turlicha yo‘nalish variantlari ko‘payadi. Bu variantlarning ayrimlari muayyan bosim va haroratda energetik jihatdan qulay bo‘lishi mumkin. Shu sababli qattiq jismlar, odatda, ancha murakkab faza diagrammasiga ega. Masalan, faza diagrammasi shunday oddiy modda — muz uchun tuzilgan bo‘lib, turli harorat va bosimlarda yuzaga keladigan kamida 12 ta termodinamik fazani o‘z ichiga oladi.
Fazalarni ajratish
Fazalarni ajratish — gomogen tizimni ikki yoki ko‘p fazali tizimga aylantirish — fan va texnikada keng qo‘llanadi.
Kristallanish sof moddalarni olish imkonini beradi.
Yuqori bosimlarda gaz–gaz tizimida qatlamlanish hodisasi kuzatilishi mumkin. Gaz aralashmasida kritik haroratdan yuqorida geterogen muvozanat mavjud bo‘lishi mumkinligiga ilk bor Van-der-Vaals ishora qilgan; keyinchalik bu hodisa Kamerling-Onnes va Keesom tomonidan tahlil qilingan. Bunday hodisa mavjudligining eksperimental isboti ilk bor ammiak — azot tizimi misolida 1941 yilda olingan. Dastlab, o‘zaro eruvchanlik faqat qutbli komponentni o‘z ichiga olgan gaz aralashmalarida kuzatiladi, deb taxmin qilingan (ammiak, vodorod sulfidi). Biroq keyinchalik quyidagi aralashmalarning qatlamlanishi aniqlangan: geliy — karbonat angidrid, geliy — etilen va geliy — propan. Geliy–etilen tizimida gazlarning o‘zaro eruvchanligi cheklangan sharoitda fazalar chegarasi mavjudligi vizual kuzatuvlar va ikki gaz fazasi orasidagi meniskni suratga olish orqali tasdiqlangan.
Gaz aralashmasi qatlamlanganda, ba’zan quyidagi hodisa kuzatiladi: barotrop hodisa — bosim ortishi bilan birga mavjud bo‘lgan ikki fazaning o‘rin almashishi. Masalan, ikki komponentli tizim NH3(ж.) — N2(г.) ammiakka boyroq fazaning zichligi kattaroq bo‘ladi. Biroq aralashma qatlamlanganda (90 °C, 1800 ат (~1,84 кбар)) ammiakka boyroq faza endi kichikroq zichlikka ega bo‘lib, yuqoriga ko‘tariladi.
Sharhlar
- ↑ При низких давлениях газы смешиваются друг с другом в любых соотношениях. При высоких давлениях и температурах выше критической взаимная растворимость газов может быть ограниченной и возможно равновесное сосуществование двух газовых фаз; такие системы рассматривают как расслаивающиеся газовые растворы.
Adabiyotlar
- Anisimov M. A. Gazlar // Kimyo ensiklopediyasi. — Sovet ensiklopediyasi, 1988. — 1-jild: Abl — Dar. — 474—475-betlar.
- Bazarov I. P. Termodinamika. — 5-nashr. — Sankt-Peterburg — Moskva — Krasnodar: Lan, 2010. — 384 b. — (Oliy ta’lim muassasalari uchun darsliklar. Maxsus adabiyot). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
- Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeremin Ye. N. va boshq. Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimovning umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — Moskva: Ximiya, 1970. — J. I. — 592 b.
- Myunster A. Kimyoviy termodinamika / Nemis tilidan tarjima. SSSR FA muxbir a’zosi Ya. I. Gerasimov tahriri ostida. — Moskva: Mir, 1971. — 296 b.
- Ovchinkin V. A. Fazaviy o‘tishlar va muvozanatlar. — Moskva: Fizmatkniga, 2018. — 48 b. — ISBN 978-5-89155-282-1.
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-nashr, tuzatilgan.. — Moskva: FIZMATLIT, 2005. — 544 b. — ISBN 5-9221-0601-5.
- Termodinamika. Asosiy tushunchalar. Atamashunoslik. Kattaliklarning harfiy belgilanishi / Mas’ul muharrir: I. I. Novikov. — SSSR FA. Ilmiy-texnik atamashunoslik qo‘mitasi. Ta’riflar to‘plami. 103-son. — Moskva: Nauka, 1984. — 40 b.