Tebranishlar va to‘lqinlar fizikasi

Tebranishlar va to‘lqinlar fizikasi — umumiy fizika bo‘limi bo‘lib, fizik kattaliklarning vaqt va makonda davriy o‘zgarishini o‘rganadi. Bu esa maktab fizika kursining yirik bo‘limlaridan biri bo‘lib, elektromagnetizm mavzusidan keyin (mexanik va elektromagnit jarayonlarni birgalikda ko‘rib chiqib) yoki bevosita mexanika bilan birga o‘rganiladi (chunki tebranishlar va to‘lqinlar nazariyasi kinematika va dinamika — mexanika qamrab oladigan sohalar — asosida rivojlanadi).

Siklik jarayonlar

Tebranish va to‘lqin jarayonlarida fizik kattaliklarning son qiymatlari davriy ravishda o‘zgaradi. Fizik hodisalarni fazo va vaqt koordinatalarida tahlil qilishni soddalashtirish uchun ularning proyeksiyalarini ko‘rib chiqish mumkin. Agar vaqtning biror lahzasi qayd etilsa, to‘lqin xususiyati fazoda tegishli kattalikning muayyan taqsimoti orqali namoyon bo‘ladi; bunda fizik kattalikning maksimum va minimum qiymatlari navbatma-navbat kuzatiladi. Aksincha, fazoviy koordinatalar o‘zgarmas qilib olinsa, muayyan nuqtada kuzatiladigan fizik kattalik tebranadi.

To‘lqinli siklik jarayon fazo va vaqt bo‘yicha takrorlanadigan sikllardan tashkil topadi. Tebranish esa sikllari vaqt bo‘yicha takrorlanadigan siklik jarayondir. Masalan, birlik aylana bo‘ylab harakatlanayotgan nuqtaning proyeksiyasi [-1,1] kesmada tebranadi. Ushbu ikki siklik jarayon (aylana bo‘ylab harakat va proyeksiyaning harakati) o‘rtasidagi moslik tebranishlarni grafik tarzda tasvirlashda qo‘llanadi. Tebranishlarni aylanuvchi amplituda vektori yordamida tasvirlash vektor diagrammalar usuli deb ataladi.

Tebranishlar

Tebranishlar deb hodisani tavsiflovchi fizik kattalik bir yo‘nalishda, so‘ng qarama-qarshi yo‘nalishda o‘zgarib, vaqt o‘tishi bilan takrorlanadigan jarayonlarga aytiladi. Jarayonning fizik tabiatiga qarab quyidagilar farqlanadi:

  • Mexanik tebranishlar:
    • Prujina, tor (shuningdek, membrana) va mayatnik tebranishlari.
    • Porshen tebranishlari ichki yonuv dvigatelining silindrida, shuningdek, zilzilalar paytida Yer po‘stining tebranishlari.
    • Tovush tarqalganda havodagi bosim tebranishlari, dengizning to‘lqinlanishi va kemaning chayqalishi.
  • Elektromagnit tebranishlar: o‘zgaruvchan tok zanjiridagi tebranishlar, maydonning.
  • tebranishlari. Elektromexanik tebranishlar: telefon membranasining tebranishi, elektrodinamik karnay diffuzorining tebranishi.

Mexanik va elektromagnit tabiatli tebranishlar bir xil miqdoriy qonunlarga bo‘ysunadi. Turli tabiatga ega tebranishlar yagona nuqtayi nazardan ko‘rib chiqiladigan fizika bo‘limi tebranishlar fizikasi deb ataladi.

Tebranishlar sodir bo‘ladigan tizim tebranish tizimi deb ataladi. Tebranish tizimlarining asosiy xususiyatlari:

  • Har qanday tebranish tizimida barqaror muvozanat holati mavjud.
  • Tebranish tizimi barqaror muvozanat holatidan chiqarilishi bilanoq, uni yana barqaror holatga qaytaruvchi kuch paydo bo‘ladi.
  • Barqaror holatga qaytgach, tebranayotgan jism inersiya tufayli harakatini davom ettiradi.

Agar tebranish tizimi dastlabki paytda barqaror muvozanat holatida bo‘lsa, tashqi kuch ta’sir qilmaguncha tebranishlar yuz bermaydi. Agar tizim bu holatdan chiqarilsa, yuqorida sanalgan xususiyatlar natijasida unda ma’lum vaqt davom etadigan tebranishlar yuzaga keladi.

Tebranish tizimiga o‘zgaruvchan tashqi ta’sirlar bo‘lmagan holda sodir bo‘ladigan tebranishlar erkin tebranishlar deb ataladi. Aks holda, ular majburiy tebranishlar deb ataladi.

Tebranish tizimini tavsiflovchi va tebranish jarayonida o‘zgaradigan barcha fizik kattaliklarning son qiymatlari teng vaqt oralig‘idan keyin takrorlansa, tebranishlar davriy deb ataladi. s(t) kattaligining davriy tebranishlari garmonik tebranishlar deb ataladi, agar s(t)=Asin(ωt+φ0) yoki s(t)=Acos(ωt+φ1). Boshlang‘ich fazalar ushbu trigonometrik funksiyalar argumentlarida quyidagi munosabat bilan bog‘langan: φ1=φ0−π/2.

Shuni isbotlash mumkinki, kattalik ( s ) garmonik tebranadi ( burchak chastotasi ω ) bo‘lgandagina, u quyidagi tenglamani qanoatlantiradi: d2sdt2+ω2s=0. Shuning uchun bu tenglama garmonik tebranishlarni tavsiflovchi differensial tenglama deb ataladi.

Tizim bir vaqtning o‘zida turli tebranish jarayonlarida ishtirok etsa, tizimning natijaviy tebranishlar qonuniyatini aniqlash tebranishlarni qo‘shish deb ataladi. Ikki tebranish jarayoniga mansub garmonik tebranishlar kogerent deb ataladi, agar ularning fazalari farqi vaqtga bog‘liq bo‘lmasa. Kogerent bo‘lmagan tebranishlarni qo‘shish natijasida nogarmonik natijaviy tebranishlar hosil bo‘ladi. Bir xil yo‘nalishdagi ikkita garmonik tebranishni qo‘shish uchun vektor diagrammalar usulidan foydalanish mumkin.

Burchak chastotalari ω,2ω,3ω va hokazo bo‘lgan bir xil yo‘nalishdagi garmonik tebranishlar qo‘shilganda davriy, ammo nogarmonik tebranishlar hosil bo‘ladi; ularning davri 2π/ω. Har qanday garmonik tebranishni garmonik tebranishlar yig‘indisi ko‘rinishida ifodalash mumkin; ular quyidagi chastotalarga: s=f(t)=a02+∑n=1∞(ancos(nωt)+bnsin(nωt))=a02+∑n=1∞Ansin(nωt+φn), bunda

an=2T∫−T/2T/2f(t)cos(nωt)dt,(n=0,1,2,...),

bn=2T∫−T/2T/2f(t)sin(nωt)dt,(n=1,2,...)

Bunday ifoda davriy funksiya f(t)ning Furye qatoriga yoyilishi deb ataladi. Burchak chastotalari ω,2ω,3ω va hokazo bo‘lgan tebranishlarga mos keluvchi Furye qatori hadlari murakkab davriy tebranishning birinchi, ikkinchi, uchinchi va hokazo garmonikalari deb ataladi. Bu garmonikalar yig‘indisi tebranish spektrini hosil qiladi. Davriy tebranishlar chastotalarning diskret spektriga ega.

Davriy bo‘lmagan tebranishlar, odatda, chastotalarning uzluksiz spektriga ega. Garmonik tahlilda bu murakkab tebranishlar Furye integrali ko‘rinishida ifodalanadi.

Ayrim davriy bo‘lmagan tebranishlar (ular deyarli davriy yoki kvazidavriy tebranishlar deb ataladi) chastotalarning diskret spektriga ega. Biroq bu burchak chastotalari irratsional sonlar bilan ifodalanadi..

To‘lqinlar

To‘lqinlarning 2 turi farqlanadi: elastik to‘lqinlar va elektromagnit to‘lqinlar.

Elastik to‘lqinlar deb mexanik g‘alayonlanishlar ( deformatsiyalar ) tushuniladi; ular elastik muhitda tarqaladi. Tashqi ta’sirlar natijasida jismda yuzaga kelgan deformatsiyalar bu ta’sirlar to‘xtagach to‘liq yo‘qolsa, jism elastik deb ataladi.

Cheklanmagan muhitda elastik to‘lqinlar to‘lqin manbaidan tobora uzoqlashgan muhit qismlarini majburiy tebranishlarga jalb etish orqali tarqaladi. Tebranayotgan zarralar sifatida uzluksiz muhitning, ya’ni elastik to‘lqinlar tarqaladigan muhitning, kichik hajm elementlari olinadi.

Agar muhit zarralari to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi bo‘ylab tebransa, elastik to‘lqin bo‘ylama to‘lqin deb ataladi. Masalan, havodagi tovush to‘lqinlari (ular kichik intensivlikdagi elastik to‘lqinlardir).

Agar muhit zarralari to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar ravishda tebransa, elastik to‘lqin ko‘ndalang to‘lqin deb ataladi. Masalan, musiqa asboblari torlari bo‘ylab tarqaladigan to‘lqinlar.

Alohida o‘rinni sirt to‘lqinlari egallaydi. Bunda suyuqlik sirtidagi to‘lqinlar (suyuqlik sirtining g‘alayonlanishlari) nazarda tutiladi. Sirt to‘lqinlarida suyuqlik zarralari bir vaqtning o‘zida ham bo‘ylama, ham ko‘ndalang tebranishlarni bajaradi.

Yuguruvchi to‘lqin

Yuguruvchi to‘lqin — bu fazoda energiyani uzatadigan, turg‘un to‘lqindan farq qiluvchi to‘lqin. Yuguruvchi to‘lqin tenglamasi to‘lqin tarqalishi jarayonida muhit tebranishlarini tavsiflovchi kattaliklarning koordinatalar va vaqtga bog‘liqligini ifodalaydi.

Elastik to‘lqinga mos keluvchi muhit zarralarining tebranishlari garmonik bo‘lsa, bunday to‘lqin sinusoidal yoki garmonik to‘lqin deb ataladi. Bu tebranishlarning chastotasi to‘lqin chastotasi deb ataladi.

To‘lqin sirti, yoki to‘lqin fronti — bir xil fazada tebranadigan nuqtalarning geometrik o‘rnidir. To‘lqin sirtlari o‘zaro parallel tekisliklar majmuasidan iborat bo‘lsa, u yassi to‘lqin deb ataladi. To‘lqin sirtlari konsentrik sferalardan iborat bo‘lsa, u sferik to‘lqin deb ataladi; bu sferalarning markazi to‘lqin markazi deb ataladi.

Yassi sinusoidal to‘lqin tenglamasi: s=Asin(ωt−kr+α), bunda

k – to‘lqin vektori,

r – radius-vektor,

α — to‘lqindagi tebranishlarning boshlang‘ich fazasi


Sferik sinusoidal to‘lqin tenglamasi: s=a0rsin(ωt−kr+α), bunda a0 — bu to‘lqin markazidan bir birlik masofadagi to‘lqin amplitudasiga son jihatdan teng bo‘lgan fizik kattalik.

Bir jinsli izotrop muhitda to‘lqinning tarqalishi quyidagi xususiy hosilali differensial tenglama bilan ifodalanadi: Δs=1v2∂2s∂t2, bunda Δ — bu Laplas operatori va v — to‘lqinning tarqalish tezligi. Yassi va sferik to‘lqinlar bu tenglamani qanoatlantiradi. Funksiya s to‘lqin soni k bo‘lgan sinusoidal to‘lqinni tavsiflaydi; bir jinsli izotrop muhitda tarqaladigan bu funksiya bir vaqtning o‘zida quyidagi ikkita tenglamani qanoatlantiradi: Δs=−k2s va ∂2s∂t2=−ω2s.