
Debay harorati — harorat, bunda qattiq jismdagi barcha tebranish modlari qo‘zg‘aladi. Haroratni yanada oshirish yangi tebranish modalarining paydo bo‘lishiga olib kelmaydi, balki faqat mavjud tebranishlarning amplitudalarini oshiradi, ya’ni harorat ko‘tarilgani sari tebranishlarning o‘rtacha energiyasi ortadi.
Debay harorati — moddaning fizik doimiysi bo‘lib, qattiq jismlarning ko‘plab xususiyatlarini tavsiflaydi — issiqlik sig‘imi, elektr o‘tkazuvchanligi, issiqlik o‘tkazuvchanligi, chiziqlarning rentgen spektrlarida kengayishini, elastiklik xususiyatlari va hokazo. U 1912-yilda P. Debay tomonidan uning issiqlik sig‘imi nazariyasida (u Debay modeli deb ataladi).
Debay harorati quyidagi formula bilan aniqlanadi:
bu yerda — Plank doimiysi, — qattiq jism atomlari tebranishlarining eng yuqori chastotasi, — Boltsman doimiysi.
Debay harorati kvant effektlari sezila boshlaydigan harorat chegarasini taxminan ko‘rsatadi.
Fizik talqini
Debay haroratidan past haroratlarda kristall panjaraning issiqlik sig‘imi asosan akustik tebranishlar bilan belgilanadi va, Debay qonuniga ko‘ra, haroratning kubiga proporsional bo‘ladi.
Debay haroratidan ancha yuqori haroratlarda Dyulong–Pti qonuni amal qiladi. Unga ko‘ra, issiqlik sig‘imi o‘zgarmas bo‘lib, quyidagiga teng: , bu yerda — jismdagi elementar yacheykalar soni, — elementar yacheykadagi atomlar soni, — Boltsman doimiysi.
Oraliq haroratlarda kristall panjaraning issiqlik sig‘imi akustik va optik fononlar dispersiyasi, elementar yacheykadagi atomlar soni va hokazo kabi boshqa omillarga bog‘liq. Xususan, akustik fononlarning hissasi quyidagi formula bilan ifodalanadi
- ,
bu yerda — Debay harorati, funksiya esa
Debay funksiyasi deb ataladi.
Yuqorida aytilganidek, Debay haroratidan ancha past haroratlarda issiqlik sig‘imi haroratning kubiga proporsional bo‘ladi.
Debay haroratini baholash
Debay formulasini keltirib chiqarishda kristall panjaraning issiqlik sig‘imini aniqlash uchun ayrim farazlar qabul qilinadi, jumladan, akustik fononlar dispersiyasi chiziqli qonun bilan ifodalanadi, optik fononlar mavjudligi e’tiborga olinmaydi va Brillyuen zonasi xuddi shu hajmdagi shar bilan almashtiriladi. Agar — bunday sharning radiusi bo‘lsa, u holda , bu yerda — tovush tezligi, bu qiymat Debay chastotasi deb ataladi. Debay harorati quyidagi munosabatdan aniqlanadi:
- .
Ayrim moddalarning Debay harorati qiymatlari quyidagi jadvalda keltirilgan:
|
|
|
Manbalar
- ↑ Справочник по теплообменникам: В 2-х томах. Т. 2 / Пер. с англ. под ред. О. Г. Мартыненеко и др. — М.: Энергоатомиздат, 1987. — 352 с.: ил.
- ↑ Majumdar A. Microscale energy transport in solids // Microscale energy transport (англ.). — CRC Press, 1997. — P. 23. — 400 p. — (Series in Chemical and Mechanical Engineering). — ISBN 9781560324591.
- ↑ Debye Temperature | The Elements Handbook at KnowledgeDoor (англ.). KnowledgeDoor. Дата обращения: 8 февраля 2022. Архивировано 13 марта 2022 года.
- ↑ Tetsuya Tohei, Akihide Kuwabara, Fumiyasu Oba, Isao Tanaka. Debye temperature and stiffness of carbon and boron nitride polymorphs from first principles calculations (англ.) // Physical Review B. — 2006-02-23. — Vol. 73, iss. 6. — P. 064304. — doi:10.1103/PhysRevB.73.064304.
- Debay harorati — Katta Sovet ensiklopediyasidan olingan maqola.