


Suspenziya yoki muallaq zarrachalar aralashmasi (so‘nggi lotincha Suspensio — osib qo‘yish; ingl. suspension nem. Suspension f, Trübe) — suyuqlik ichida muallaq holatda bo‘lgan qattiq zarrachalardan tashkil topgan aralashma.
Ilmiy ta’rif
Suspenziya — bu dispers sistema bo‘lib, unda suyuq dispersion muhit va qattiq dispers faza mavjud bo‘lib, uning zarrachalari Broun harakatiga qarshilik ko‘rsata oladigan darajada yirikdir.
Umumiy tavsif
Suspenziya nonyuton suyuqlik turiga misol bo‘lib, uning xossalari qovushqoq-plastik muhitlarnikiga yaqin. Odatda suspenziyaning dispers fazasidagi zarrachalar o‘lchami 10−4 sm dan katta bo‘ladi va ular gravitatsiya ta’sirida cho‘kadi (sedimentatsiyalanadi). Dispers faza va dispersion muhit zichliklari orasidagi farq kichik bo‘lsa, suspenziya juda sekin cho‘kadi. Shu sababli bunday suspenziya ba’zan muallaq aralashma deb ataladi. Konsentrlangan suspenziyalarda dispers tuzilmalar o‘z-o‘zidan hosil bo‘ladi. Pulpa, burg‘ilashda ishlatiladigan yuvish suyuqliklari va sement qorishmalari suspenziyaga xos misollardir.
Mayda maydalangan ko‘mir suv bilan aralashib, suv-ko‘mir suspenziyasini (SKS) hosil qiladi. Issiqlik energetikasida u ko‘pincha suv-ko‘mir yoqilg‘isi (SKY) deb tasniflanadi.
Suspenziyalar qurilish texnologiyalarida, bo‘yoq va lok materiallari hamda qog‘oz ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda qo‘llanadi.
Suspenziya dispers sistemalarning xususiy ko‘rinishi bo‘lib, «suyuqlikdagi qattiq jism» turiga kiradi. Bunga suvdagi loyqa misol bo‘ladi. (Taqqoslash uchun: «suyuqlikdagi suyuqlik» sistemasi — boshqa suyuqlikda erimaydigan suyuqlik, ya’ni emulsiya, masalan, suvdagi moy; «gazdagi qattiq jism» sistemasi — aerozol, masalan, tutun; «gazdagi suyuqlik» sistemasi — aerozol, masalan, tuman). Suspenziyadagi qattiq faza zarrachalarining odatiy o‘lchami 1 mkm dan bir necha millimetrgacha bo‘ladi. Zarrachalar bundan kichik bo‘lsa, sistema odatda kolloid eritma, eng chekka holatda esa gomogen sistema, ya’ni chin eritma deb ataladi.
Mineral suspenziya (suv-ko‘mir suspenziyasi) — suyuqlikda (ko‘pincha suvda) joylashgan qattiq material zarrachalaridan tashkil topgan murakkab dispers sistemadir.
Suspenziyaning xossalari
Suspenziyaning qovushqoqligi
Suspenziyaning qovushqoqligi og‘irlashtirgichning hajmiy konsentratsiyasi va disperslik darajasi oshishi bilan ortadi, ammo og‘irlashtirgichning tabiati va zichligiga bog‘liq emas.
Suspenziyaning barqarorligi
Bu suspenziyaning turli balandlikdagi qatlamlarda belgilangan zichlikni saqlash qobiliyatidir. Gravitatsion boyitish amaliyotida ko‘p qo‘llanadigan tuzilmasiz suspenziyalar nihoyatda beqaror sistemalardir. Suspenziyada tuzilma hosil bo‘lishi kuchaygani yoki qattiq faza miqdori oshgani sayin uning barqarorligi ham ortadi.
Suspenziyaga og‘irlashtirgichning mayda fraksiyalari va ruda shlamlari qo‘shilsa, uning barqarorligi ortadi. Ba’zan 1-3 % gil materiallari qo‘shiladi yoki zichligi turlicha bo‘lgan materiallar kukunlari aralashmasi ishlatiladi (masalan, ferrosilitsiy bilan magnetit yoki pirrotin).
Zarrachalarning bir-biriga yopishishini kamaytiruvchi peptizator-reagentlardan foydalanish orqali suspenziyaning qovushqoqligini 15-35 % ga pasaytirish bilan bir vaqtda uning barqarorligini oshirish mumkin. Eng samarali reagentlar — natriy geksametafosfat va natriy tripolifosfat. Peptizator-reagentlar suspenziyada shlam miqdori ko‘p bo‘lganda va zichligi yuqori (2000 kg/m3 dan yuqori) suspenziyalarda boyitish jarayonida ishlatiladi. Suspenziyadagi peptizator-reagentlar miqdori og‘irlashtirgich massasining 0,001-0,5 % dan oshmasligi kerak.
Fizik-mexanik ta’sirlar yordamida ham suspenziyaning barqarorligini oshirish va ayni vaqtda uning qovushqoqligini 30-40 % ga kamaytirish mumkin (masalan, chastotasi 5-8 Gts, amplitudasi 6 — 10 mm
Suspenziyaning reologik xossalari
Suspenziyalardagi fazalar o‘rtasidagi turli o‘zaro ta’sirlar uchta asosiy guruhga bo‘linadi:
• suyuqlik bilan dispers holatdagi qattiq zarrachalarning gidrodinamik o‘zaro ta’siri suyuqlikdagi qovushqoq dissipatsiyani oshiradi;
• zarrachalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir parchalangan to‘plamlar (flokulalar), yig‘ilmalar, aglomeratlar yoki tuzilmalar hosil bo‘lishiga yordam beradi;
• zarrachalarning to‘qnashuvi qovushqoqlik bilan bog‘liq o‘zaro ta’sirlarni yuzaga keltiradi.
Reologik xossalar suspenziyada qaysi turdagi o‘zaro ta’sir ustunligiga bog‘liq. Dispers fazaning past va o‘rtacha konsentratsiyalarida gidrodinamik ta’sirning ahamiyati ortadi; o‘rtacha va yuqori konsentratsiyalarda zarrachalar orasidagi qovushqoqlik bilan bog‘liq o‘zaro ta’sirlar kuchaya boshlaydi; juda yuqori konsentratsiyalarda esa zarrachalar to‘qnashuvining ta’siri gidrodinamik ta’sirdan ustun bo‘ladi.
Dispers fazaning past va o‘rtacha konsentratsiyalarida, zarrachalar o‘zaro tortishmasa, gidrodinamik o‘zaro ta’sir ustun bo‘ladi. Suyuqlik nyuton suyuqligi bo‘lsa, suspenziya ham nyuton xossalarini saqlaydi. Qattiq faza konsentratsiyasi oshgan sari suspenziya qovushqoqligi dastlab chiziqli ravishda ortadi. Biroq o‘rtacha konsentratsiyalarda bu bog‘liqlik nochiziqli tus oladi: konsentratsiya oshgani sayin qovushqoqlikning ortish tezligi kuchayadi va suspenziyaning oqish xususiyati nonyuton tus oladi. Bu hodisa suspenziyaning yonma-yon qatlamlari siljish tezligining ta’siri bilan izohlanadi.
Zarrachalar o‘rtasidagi tortishish kuchayganda suspenziyaning qovushqoqligi ortadi. Chunki dispers faza zarrachalari to‘plamlar, yig‘ilmalar, aglomeratlar yoki tuzilma hosil qiladi. Natijada suspenziya oqimi psevdoplastik xususiyatga ega bo‘lib, tiksotropiya yuzaga keladi, chunki hosil bo‘lgan zarracha yig‘ilmalari va tuzilma siljishga sezgir bo‘lib, uning ta’sirida buziladi.
Zarrachalar o‘rtasidagi tortishish yanada kuchaysa, suspenziyaning qovushqoqligi ortadi, flokulalarning mustahkamligi oshadi va ular ma’lum siljish kuchlanishiga yemirilmasdan bardosh beradi. Bunday holatda suspenziyaning oqish chegarasi paydo bo‘ladi va u qovushqoq-plastik xususiyat kasb etadi. Flokulalar yanada mustahkam bo‘lsa, suspenziyani plastik material deb hisoblash mumkin.
Zarrachalar o‘rtasidagi tortishish kuchsiz yoki o‘rtacha, lekin dispers faza konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa, donador zarrachalar bilan bog‘liq qovushqoqlik xossalari namoyon bo‘ladi va suspenziya pastaga aylanadi. Xuddi shunday hodisa zarrachalar o‘rtasidagi tortishish kuchli, dispers faza konsentratsiyasi esa past bo‘lganda yuz bersa, suspenziya gelga aylanadi.
Tuzilmaning shakllanishi dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit o‘rtasidagi energetik o‘zaro ta’sir natijasidir.
Dispers faza suspenziyalarda o‘zining fizik-kimyoviy va sirt xossalariga, shuningdek, dispersion muhitning ion tarkibiga hamda zarrachalar bilan muhit o‘rtasidagi gidrodinamik o‘zaro ta’sirga qarab ma’lum miqdordagi suyuqlikni bog‘lab turadi va zarrachalar sirtida adsorbsion, solvat hamda qo‘sh elektr qatlamlar hosil qiladi. Bu qatlamlar zarrachalarga nisbatan harakatsiz bo‘ladi. Fazalarning birgalikdagi o‘zaro ta’siri va gidrodinamik ta’sir natijasida zarrachalarga bog‘langan suyuqlik qatlami chegaraviy qatlam deyiladi. Uning qalinligini hisoblash va o‘lchash qiyin. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, qalinligi 0,5-1 mkm bo‘lib, dispersion muhit zarrachalarni aylanib oqish tezligi ortishi bilan kamayadi. Suspenziyaning sirpanib oqishida suyuqlik va dispers muhitning bir qatlami boshqa qatlamga nisbatan siljiydi.
Suspenziyalarni barqarorlashtirish
Vaqt o‘tishi bilan suspenziya tarkibiy qismlarga ajralishi mumkin. Bunga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati suspenziyaning barqarorligi deyiladi. Ajralishning bir necha turi mavjud:
- Flokulyatsiya — erigan moddalarning suyuqlik yuzasiga ko‘tarilishi
- Sedimentatsiya — zarrachalarning tubga cho‘kishi
- Agregatsiya — zarrachalarning yopishib, yirik to‘plamlarga birlashishi.
Suyuqlik qanchalik qovushqoq, tarkibidagi zarrachalar esa qanchalik mayda bo‘lsa, bu jarayonlar shunchalik sekin kechadi. Agar dispers faza gidrofob zarrachalardan tashkil topgan bo‘lsa, ularni qo‘shimcha barqarorlashtirish uchun gidrofil kolloidlar — stabilizatorlar qo‘llanadi. Ular gidrofob zarrachalarning suyuqlik bilan namlanishini ta’minlaydi. Stabilizator sifatida yelimshak (kamed), jelatoza, metilselluloza va boshqalar ishlatiladi.
Yana qarang
Adabiyotlar
- Kimyoviy ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir I. L. Knunyans. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1983. — 792 bet — 100 000 nusxa
- Svetliy Yu. G., Beletskiy V. S. Gidravlik transport (monografiya). — Donetsk: Sharq nashriyot uyi, Milliy fan jamiyatining Donetsk bo‘limi, «Konchilik ensiklopediyasi tahririyati», 2009. — 436 bet. ISBN 978-966-317-038-1
- Suspenziya // Qurilish va arxitektura bo‘yicha terminologik izohli lug‘at / R. A. Shmig, V. M. Boyarchuk, I. M. Dobryanskiy, V. M. Baraban; umumiy tahrir G. A. Shmig. — Lvov, 2010. — 185-bet. — ISBN 978-966-7407-83-4 .
Havolalar
- Muallaq aralashmalar // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha jild) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- Suspenziyalar // Farmatsevtika ensiklopediyasi.