Disaxaridlar (qadimgi yunoncha δύο — ikki va σάκχαρον — shakar so‘zlaridan) — organik birikmalar, uglevodlarning asosiy guruhlaridan biri; ular oligosaxaridlarning alohida turidir.
Molekulalarning tuzilishi
Disaxarid molekulalari ikkita monosaxarid qoldig‘idan tashkil topgan bo‘lib, bu qoldiqlar gidroksil guruhlarning (ikkita yarimatsetal yoki bitta yarimatsetal va bitta spirt guruhi) o‘zaro ta’sirlashishi natijasida hosil bo‘lgan glikozid bog‘ orqali birikadi. Disaxaridlarning umumiy formulasi, odatda, C12H22O11.
Disaxaridlarga misollar
- Saxaroza — glyukoza va fruktoza qoldiqlaridan iborat.
- Maltoza — ikkita glyukoza qoldig‘idan tashkil topgan.
Fizik xossalari
Disaxaridlar — oqishdan jigarranggacha bo‘lgan rangdagi qattiq, kristall moddalar. Ular suvda va 45–48° li spirtda yaxshi, 96° li spirtda esa yomon eriydi; optik faollikka ega va ta’mi shirin.
Kimyoviy xossalari
- Gidroliz jarayonida disaxaridlar tarkibiy monosaxaridlarga parchalanadi, bunda ularni bog‘lab turgan glikozid bog‘lar uziladi. Bu reaksiya monosaxaridlardan disaxaridlar hosil bo‘lish jarayoniga teskari jarayondir.
- Kondensatsiya jarayonida disaxaridlardan polisaxarid molekulalari hosil bo‘ladi.
Kimyoviy xossalariga ko‘ra disaxaridlar ikki guruhga bo‘linadi:
- qaytaruvchi;
- qaytarmaydigan.
Birinchi guruhga quyidagilar kiradi: laktoza, maltoza, sellobioza. Ikkinchi guruhga: saxaroza, tregaloza.
Qaytaruvchi (reduksiyalovchi) disaxaridlar
Bu disaxaridlarda monosaxarid qoldiqlaridan biri glikozid bog‘ hosil bo‘lishida odatda C-4 yoki C-6, kamroq hollarda C-3 atomidagi gidroksil guruhi orqali qatnashadi. Disaxaridda erkin yarimatsetal gidroksil guruhi mavjud bo‘lgani uchun halqaning ochilish qobiliyati saqlanadi. Bunday disaxaridlarning qaytaruvchanlik xossalari va yangi tayyorlangan eritmalaridagi mutarotatsiya hodisasi halqa-zanjirli siklo-okso-tautomeriya bilan bog‘liq.
Laktoza
Laktoza (lotincha lac — sut) C12H22O11 — uglevod bo‘lib, disaxaridlar guruhiga kiradi hamda sut va sut mahsulotlarida uchraydi. Laktoza molekulasi β-glyukoza va β-galaktoza qoldiqlaridan tashkil topgan bo‘lib, ular o‘zaro β(1→4)-glikozid bog‘ bilan birikkan. Laktozaning suvli eritmalarida mutarotatsiya sodir bo‘ladi. U Feling eritmasi bilan faqat 15 daqiqa qaynatilgandan keyin, shuningdek, Tollens reaktivi bilan reaksiyaga kirishadi va fenilgidrazin bilan ta’sirlashib, osazon hosil qiladi. Laktoza boshqa disaxaridlardan gigroskopiklik xossasining yo‘qligi, ya’ni nam tortmasligi bilan farq qiladi. Bu xususiyati farmatsiyada katta amaliy ahamiyatga ega: masalan, tez gidrolizlanadigan dori moddasi saqlovchi kukunni shakar bilan tayyorlash zarur bo‘lsa, sut shakari olinadi; boshqa turdagi shakar ishlatilsa, u tez nam tortadi va oson gidrolizlanadigan dorivor modda tez parchalanadi. Laktoza muhim oziq moddadir, ayniqsa, o‘sayotgan inson va sutemizuvchilar organizmlari uchun muhimdir.
Maltoza
Maltoza (inglizcha malt — solod) C12H22O11 — ikkita glyukoza qoldig‘idan tashkil topgan disaxarid. U unib chiqqan arpa, javdar va boshqa donli ekinlar donida (solodda) ko‘p miqdorda uchraydi; shuningdek, pomidorlarda, ayrim o‘simliklarning changchisi va nektarida ham aniqlangan. Maltoza qaytaruvchi shakar bo‘lib, Feling eritmasini qaytaradi, gidrazon va osazon hosil qiladi. Uni bir asosli maltobion kislotagacha oksidlash mumkin; bu kislota gidrolizlanganda α-D-glyukoza va D-glyukon kislota hosil bo‘ladi. Maltoza konsentrlangan glyukoza eritmalariga maltaza (achitqi fermenti) ta’sir ettirib sintez qilingan. Unga mutarotatsiya xos bo‘lib, qutblanish tekisligini kuchli darajada chapga buradi. Maltozaning shirinligi saxarozanikidan past, ammo 2 baravardan ham ortiq darajada laktozanikidan yuqori.
Sellobioza
Sellobioza, 4-(β-glyukozido)-glyukoza — ikkita glyukoza qoldig‘i β-glikozid bog‘ orqali birikishidan hosil bo‘lgan disaxarid; sellulozaning asosiy tuzilma birligidir. Yuksak hayvonlar sellulozani o‘zlashtira olmaydi, chunki ularda uni parchalovchi ferment mavjud emas. Biroq shilliqqurtlar, kapalak qurtlari va chuvalchanglar tarkibidagi sellobiaza va sellulaza fermentlari sellobioza saqlovchi o‘simlik qoldiqlarini parchalash (va shu tariqa ulardan foydalanish) imkonini beradi. Sellobioza ham laktoza singari 1→4 β-glikozid bog‘ga ega va qaytaruvchi disaxarid hisoblanadi. Ammo laktozadan farqli ravishda, to‘liq gidrolizlanganda faqat β-D-glyukoza hosil qiladi.
Qaytarmaydigan (reduksiyalamaydigan) disaxaridlar
Qaytarmaydigan disaxaridlarning birorta anomer markazida OH-guruhi bo‘lmaydi. Shu sababli ular Feling eritmasi va Tollens reaktivi bilan reaksiyaga kirishmaydi.
Saxaroza
Tregaloza
Tabiatda uchrashi
Disaxaridlar hayvon va o‘simlik organizmlarida keng tarqalgan. Ular erkin holatda (biosintez mahsulotlari yoki gidroliz ga uchragan polisaxaridlarning qisman parchalanish mahsulotlari sifatida), shuningdek, glikozidlar va boshqa birikmalarning tarkibiy qismlari sifatida ham uchraydi. Ko‘plab disaxaridlar tabiiy manbalardan olinadi. Masalan, saxarozaning asosiy manbalari — qand lavlagi va shakarqamish.
Biologik ahamiyati
- Energetik — disaxaridlar (saxaroza, maltoza) glyukoza manbai bo‘lib, inson organizmini energiya bilan ta’minlaydi. Saxaroza, shuningdek, uglevodlarning eng muhim manbai (u organizm qabul qiladigan barcha uglevodlarning 99,4 foizini tashkil etadi), laktoza esa bolalar uchun parhez ovqatlar tayyorlashda ishlatiladi.
- Tuzilishdagi vazifasi — sellobioza o‘simliklar hayotida muhim ahamiyatga ega, chunki u selluloza tarkibiga kiradi.