Ishqalanish suyuqlik qatlamlari, qattiq sirtlar va bir-biriga nisbatan sirpanayotgan material qismlarining nisbiy harakatiga qarshilik ko‘rsatadigan kuch sifatida ta’riflanadi. Ishqalanishni bir nechta turga ajratish mumkin:

• Suyuqlik ishqalanishi
• Moylangan ishqalanish
• Sirt ishqalanishi
• Ichki ishqalanish
• Quruq ishqalanish
• Kinetik ishqalanish
• Statik ishqalanish

Statik ishqalanish nima?

Statik ishqalanish — jismni tinch holatda ushlab turadigan kuchdir. Statik ishqalanish ta’rifini quyidagicha yozish mumkin:

Odamlar sirt ustida tinch turgan jismni harakatga keltirmoqchi bo‘lganda, lekin jism bilan u turgan sirt orasida haqiqiy nisbiy harakat yuzaga kelmaganda seziladigan ishqalanish.

Uni jism tinch holatda turgan vaqt davomida qo‘llanilgan kuchni aniq muvozanatlaydigan ishqalanish kuchi sifatida tushuntirish mumkin.

Statik ishqalanish kuchi o‘z-o‘zini moslashtiradi, ya’ni statik ishqalanish har doim qo‘llanilgan kuchga teng va qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘ladi.R — W og‘irlik tufayli yuzaga keladigan reaksiya kuchi. Tashqi kuch F bilan, ishqalanish esa f_r  bilan belgilanadi. Harakat sodir bo‘lmaganda F = -f_r bo‘ladi.

Statik ishqalanishga misollar

Statik ishqalanishning hayotdagi ayrim misollari quyida keltirilgan.

• Stol ustidagi qog‘ozlar
• Ilgichda osilib turgan sochiq
• Kitob ichidagi xatcho‘p
• Tepalikda to‘xtab turgan avtomobil

Statik ishqalanish qonunlari

• Statik ishqalanishning maksimal kuchi kontakt yuzasining kattaligiga bog‘liq emas.
• Statik ishqalanishning maksimal kuchi normal kuchga proporsional bo‘ladi, ya’ni normal kuch oshsa, jism harakatlanmasdan bardosh bera oladigan maksimal tashqi kuch ham oshadi.

Chegaraviy ishqalanish:

Bu jism boshqa bir jism sirtida sirpanish arafasida turgan paytda yuzaga keladigan statik ishqalanishning eng katta qiymatidir. Agar qo‘llanilgan tashqi kuch chegaraviy ishqalanishdan katta bo‘lsa, jism harakatlana boshlaydi.

Harakat boshlangandan so‘ng statik ishqalanishni hisobga olib bo‘lmaydi. Bu paytda kinetik ishqalanish deb ataladigan yangi ishqalanish turi yuzaga keladi.

Chegaraviy ishqalanish qonunlari:

• Chegaraviy ishqalanish kuchining yo‘nalishi har doim harakat yo‘nalishiga qarama-qarshi bo‘ladi.
• Chegaraviy ishqalanish o‘zaro ta’sirlashayotgan ikki sirtga urinma yo‘nalishda ta’sir qiladi.
• Chegaraviy ishqalanishning kattaligi ikki sirt orasidagi normal reaksiya kuchiga proporsionaldir.

• Chegaraviy ishqalanish materialga, o‘zaro ta’sirlashayotgan sirtlarning xususiyatiga va ularning silliqligiga bog‘liq.
• Normal reaksiya bir xil bo‘lsa, berilgan ikki sirt uchun chegaraviy ishqalanish kattaligi kontaktdagi sirtlarning shakli yoki yuzasiga bog‘liq bo‘lmaydi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Statik ishqalanish nima?

Sirt ustida tinch turgan jismni harakatga keltirishga urinish paytida, jism bilan sirt orasida haqiqiy nisbiy harakat yuzaga kelmasdan seziladigan ishqalanish statik ishqalanish deb ataladi.

Q2

Sirpanish ishqalanishi nima?

Sirpanish ishqalanishi ikki jism bir-biriga nisbatan sirpanganda ular orasida yuzaga keladigan qarshilik sifatida ta’riflanadi.

Q3

Ishqalanish kuchi skalyar kattalikmi yoki vektor kattalikmi?

Ishqalanish kuchi vektor kattalikdir, chunki u ham kattalik, ham yo‘nalishga ega.

Q4

Ishqalanish qanday qilib issiqlik hosil qiladi?

Kontaktda bo‘lgan sirtlar bir-biriga nisbatan harakat qilganda, ikki sirt orasidagi ishqalanish kinetik energiyani issiqlikka aylantiradi.

Q5

Ishqalanish kuchini hisoblash formulasi qanday?

Ishqalanish kuchi quyidagi formula bilan beriladi: F = μsN
Bu yerda μs — statik ishqalanish koeffitsiyenti, N esa ikki kontakt sirt orasidagi normal reaksiya kuchidir.