


Rastrli elektron mikroskop (REM) yoki skanerlovchi elektron mikroskop (SEM) (ingl. scanning electron microscope, SEM) — elektron mikroskop turiga mansub bo‘lib, obyekt sirtining yuqori (0,4 nanometrgacha) fazoviy ajratish qobiliyatiga ega tasvirini, shuningdek, uning sirtga yaqin qatlamlarining tarkibi, tuzilishi va ayrim boshqa xususiyatlari haqidagi ma’lumotlarni olish uchun mo‘ljallangan asbobdir. Uning ishlashi elektron dastasining tekshirilayotgan obyekt bilan o‘zaro ta’siriga asoslanadi.
Zamonaviy REM taxminan 3—10 martadan (ya’ni kuchli qo‘l lupasining kattalashtirishiga teng darajadan) 1 000 000 martagacha ishlay oladi. Bu taxminan 500 marta yuqori ko‘rsatkich bo‘lib, eng yaxshi optik mikroskoplarning kattalashtirish chegarasidan ham oshadi.
Bugungi kunda rastrli elektron mikroskopiya imkoniyatlaridan fan va sanoatning deyarli barcha sohalarida, biologiyadan tortib materialshunoslikkacha foydalaniladi. Turli kompaniyalar tomonidan ishlab chiqariladigan, har xil turdagi detektorlar bilan jihozlangan REMlarning konstruksiyalari va turlari nihoyatda ko‘p.
Tarixi
Elektron mikroskopiya, xususan REM tarixi nemis fizigi Hans Bushning elektromagnit maydonning zaryadlangan zarrachalar trayektoriyasiga ta’siri haqidagi nazariy ishlaridan boshlangan. 1926-yilda u bunday maydonlardan elektromagnit linzalar sifatida foydalanish mumkinligini isbotlab, elektronlarning geometrik optikasi asosiy tamoyillarini belgilab berdi. Ushbu kashfiyotdan so‘ng elektron mikroskop yaratish g‘oyasi paydo bo‘ldi va ikki jamoa — Maks Knoll va Ernst Ruska boshchiligidagi Berlin texnika universiteti olimlari hamda EAG laboratoriyasidan Ernst Brush bu g‘oyani amalda ro‘yobga chiqarishga urindi. 1931-yilda Knoll va Ruska birinchi transmission elektron mikroskopni yaratdi.
Nemis radiotexnika kompaniyasi Telefunkenga o‘tib, televizorlarning elektron-nurli trubkalarini tadqiq qilish jarayonida Maks Knoll skanerlovchi elektron mikroskopning barcha zarur xususiyatlarini modellashtirgan elektron trubka analizatori yoki «elektron dastasi analizatori»ni ishlab chiqdi: namuna kavsharlab yopilgan[aniqlashtirish kerak] shisha trubkaning bir tomonida, elektron to‘pi esa boshqa tomonida joylashgan edi. Elektronlar 500 dan 4000 voltgacha kuchlanish bilan tezlashtirilib, namuna sirtiga fokuslangan, g‘altaklar tizimi esa ularning og‘ishini ta’minlagan. Dasta namuna sirtini soniyasiga 50 ta tasvir tezligida skanerlagan, namunadan o‘tgan tokni o‘lchash esa uning sirt tasvirini tiklashga imkon bergan. Shu tamoyildan foydalanadigan birinchi asbob 1935-yilda yaratilgan.
Keyinchalik, 1938-yilda nemis mutaxassisi Manfred fon Ardenne birinchi skanerlovchi elektron mikroskopni yaratdi. Ammo bu qurilma hali zamonaviy REMga o‘xshamasdi, chunki unda faqat juda yupqa namunalarni elektronlar orqali o‘tkazib kuzatish mumkin edi. Ya’ni u ko‘proq skanerlovchi transmission elektron mikroskop (STEM) edi — fon Ardenne aslida transmission elektron mikroskopga skanerlash tizimini qo‘shgan. Tasvirni kineskopda qayd etishdan tashqari, qurilmada aylanuvchi barabanga o‘rnatilgan plyonkaga fotografik qayd etish tizimi ham mavjud edi. Diametri 0,01 mkm bo‘lgan elektron dastasi namuna sirtini skanerlagan, o‘tgan elektronlar esa fotoplyonkani yoritgan; plyonka elektron dastasi bilan sinxron harakatlangan.
STEMda olingan birinchi mikrofotografiyada 8000 marta kattalashtirilgan rux oksidi (ZnO) kristalli 50 dan 100 nanometrgacha ajratish qobiliyati bilan qayd etilgan. Tasvir 400х400 nuqtali rastrdan iborat bo‘lib, uni hosil qilish uchun 20 daqiqa kerak bo‘lgan. Mikroskopda og‘diruvchi g‘altaklar bilan o‘ralgan ikkita elektrostatik linza mavjud edi.
Oradan bir necha yil o‘tib, 1942-yilda rus emigranti, fizik va muhandis Vladimir Zvorykin, o‘sha vaqtda Radio Corporation of America kompaniyasining Prinston shahrida (AQSH) joylashgan laboratoriyasida ishlab, nafaqat yupqa namunalarning ichidan o‘tgan elektronlar yordamida, balki yirik namunalarning sirtini ham tahlil qilish imkonini bergan birinchi skanerlovchi elektron mikroskop tafsilotlarini e’lon qildi. Volfram katodli elektron to‘pi elektronlarni chiqarib, ular keyin 10 kilovolt kuchlanish bilan tezlashtirilgan. Qurilmaning elektron optikasi uchta elektrostatik g‘altakdan iborat bo‘lgan, og‘diruvchi g‘altaklar esa birinchi va ikkinchi linzalar orasiga o‘rnatilgan. Namunani qulay joylashtirish va boshqarish uchun REM konstruksiyasida elektron to‘pi mikroskopning pastki qismida joylashgan (bunday tuzilmaning noqulay jihati — namunaning mikroskop kolonnasiga tushib ketish xavfi edi).
Ushbu birinchi REM taxminan 50 nanometr ajratish qobiliyatiga erishgan. Ammo o‘sha davrda transmission elektron mikroskopiya jadal rivojlangan va uning fonida REM unchalik qiziqarli asbob hisoblanmagan. Bu esa mazkur mikroskopiya turining rivojlanish sur’atiga ta’sir ko‘rsatgan.
O‘tgan asrning 1940-yillari oxirida Charlz Otli loyihalash bo‘limi konferensiyasiga raislik qilayotgan davrda Kembrij universitetida (Buyuk Britaniya) elektron optikaga qiziqib qoldi va fizika bo‘limida Vernon Ellis Kosslett[ingl.] rahbarligida olib borilayotgan transmission elektron mikroskop bo‘yicha ishlarni to‘ldirish uchun skanerlovchi elektron mikroskop yaratish dasturini e’lon qilishga qaror qildi. Charlz Otlining talabalaridan biri Ken Sander elektrostatik linzalar yordamida REM kolonnasini yaratish ustida ishlay boshladi, ammo kasalligi tufayli bir yildan keyin ishni to‘xtatishga majbur bo‘ldi. 1948-yilda ishni Dennis Makmillan davom ettirdi. U Charlz Otli bilan birga o‘zlarining birinchi REMini ( SEM1 yoki Scanning Electron Microscope 1) yaratdi va 1952-yilda ushbu asbob 50 nanometr ajratish qobiliyatiga erishdi. Eng muhimi, u namuna relyefini tasvirlashda uch o‘lchamlilik effektini ta’minladi — bu barcha zamonaviy REMlarga xos xususiyatdir.
Keyinchalik, 1960-yilda Tomas Everxart va Richard Tornli yangi detektorni («Everxart — Tornli detektori») ixtiro qilib, rastrli elektron mikroskopning rivojlanishini tezlashtirdi. Ikkilamchi hamda qaytgan elektronlarni yig‘ishda juda samarali bo‘lgan bu detektor keng ommalashdi va hozir ham ko‘plab REMlarda qo‘llanadi.
Ayniqsa, Kembrij universitetida Charlz Otli guruhi tomonidan 60-yillarda olib borilgan tadqiqotlar REM rivojiga katta hissa qo‘shdi va 1965-yilda «Cambridge Instrument Co.» kompaniyasi birinchi tijoriy skanerlovchi elektron mikroskop — Stereoscanni ishlab chiqardi.
Ishlash tamoyili
Ajratish qobiliyati (mayda tafsilotlarni farqlash imkoniyati) optik mikroskopda bevosita to‘lqin uzunligi ning qiymatiga, ya’ni ko‘rinadigan yorug‘lik fotonlarining to‘lqin uzunligiga bog‘liq. Eng kuchli optik mikroskoplar 0.1—0.2 mkm o‘lchamdagi tafsilotlarni kuzatish imkonini beradi. Bundan ham maydaroq tafsilotlarni ko‘rish uchun o‘rganilayotgan obyektni yoritadigan nurlanishning to‘lqin uzunligini qisqartirish kerak. Buning uchun fotonlar o‘rniga, masalan, to‘lqin uzunligi ancha kichik bo‘lgan elektronlardan foydalanish mumkin. Elektron mikroskoplar ana shu g‘oyaning amaliy natijasidir.

Quyidagi rasmda REMning prinsipial sxemasi ko‘rsatilgan: elektron dastasi tekshirilayotgan namuna tomon yo‘naltiriladi. O‘zaro ta’sir natijasida past energiyali ikkilamchi elektronlar hosil bo‘ladi va ular ikkilamchi elektronlar detektori tomonidan yig‘iladi. Detektor elektr signalining intensivligi ham namuna materialining tabiatiga (kamroq darajada), ham o‘zaro ta’sir sohasidagi namuna topografiyasiga (ko‘proq darajada) bog‘liq. Shunday qilib, tekshirilayotgan hudud relyefining xaritasini olish mumkin.
Ingichka elektron zond elektronlar manbai vazifasini bajaruvchi elektron to‘pi yordamida hosil qilinadi va elektron linzalar (odatda elektromagnit, ba’zan elektrostatik) bilan fokuslanadi. Skanerlovchi g‘altaklar zondni o‘zaro perpendikulyar ikki yo‘nalishda og‘dirib, namuna sirtini xuddi televizorning elektron-nurli trubkasi ekranini elektron dastasi bilan skanerlash kabi tekshiradi. Elektronlar manbai, elektron linzalar (odatda toroidal magnitli) va og‘diruvchi g‘altaklar birgalikda elektron kolonna deb ataladigan tizimni tashkil etadi.
Zamonaviy REMlarda tasvir raqamli shaklda qayd etiladi. Biroq birinchi REMlar 1960-yillar boshida, raqamli texnologiyalar keng tarqalishidan ancha oldin paydo bo‘lgan. Shu sababli tasvir kineskopdagi elektron dastasi yoyilmasini REMdagi elektron dastasi bilan sinxronlashtirish va trubka yorqinligini ikkilamchi signal orqali boshqarish yo‘li bilan shakllantirilgan. Namuna tasviri kineskopning fosforessensiyalanuvchi ekranida paydo bo‘lgan va uni qayd etish uchun fotoplyonkadan foydalanilgan.
Elektronlarning modda bilan o‘zaro ta’siri

Zond (dasta) elektronlari namuna materiali bilan o‘zaro ta’sirlashib, turli signallarni yuzaga keltiradi: ikkilamchi elektronlar, orqaga qaytib sochilgan elektronlar, Oje elektronlari, rentgen nurlanishi, yorug‘lik nurlanishi (katodolyuminessensiya) va hokazo. Bu signallar namuna topografiyasi va materiali haqidagi ma’lumotlarni tashiydi.
Ikkilamchi elektronlar
Namunaning atomlari bilan o‘zaro ta’sirlashganda birlamchi dasta elektronlari o‘z energiyasining bir qismini namuna elektronlariga berishi mumkin. Bunday o‘zaro ta’sir natijasida elektronlar ajralib chiqadi. Ular ikkilamchi elektronlar deb ataladi. Odatda bunday elektronlarning energiyasi kichik (taxminan 50 eV). Ko‘pincha birlamchi dasta elektroni bir nechta ikkilamchi elektronni hosil qilish uchun yetarli energiyaga ega bo‘ladi.
Ikkilamchi elektronlarning energiyasi kichik bo‘lgani sababli ular faqat materialning sirtga yaqin qatlamlaridan (10 nm dan kam chuqurlikdan) chiqishi mumkin. Kinetik energiyasi pastligi tufayli ular hatto kichik potensiallar farqi ta’sirida ham oson og‘adi. Bu detektorlarning samaradorligini sezilarli oshirishga (imkon qadar ko‘p elektron to‘plashga) va signal/shovqin nisbati yaxshi, ajratish qobiliyati 1 nm dan yuqori bo‘lgan sifatli tasvirlar olishga imkon beradi. Ikkilamchi elektronlar soni elektron dastasining namuna sirtiga urilish burchagiga, ya’ni sirt topografiyasiga bog‘liq. Shu sababli ikkilamchi elektronlar signali namuna relyefini tasvirlashda ishlatiladi.
Tuzilishi


Skanerlovchi elektron mikroskopning asosi — elektron to‘pi va elektron kolonnadir. Uning vazifasi namuna sirtida o‘rta energiyali (200 eV — 50 keV) juda aniq fokuslangan elektron zondni hosil qilishdan iborat. Asbob albatta vakuum tizimi bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Har bir REMda namunani kamida uch yo‘nalishda siljitishga imkon beruvchi namuna stoli ham mavjud. Elektronlar namuna bilan o‘zaro ta’sirlashganda bir necha turdagi signallar paydo bo‘ladi va ularning har birini maxsus detektor qayd etadi (quyiga qarang). Shunga ko‘ra, mikroskop tasvirlari turli signallardan, ko‘pincha bir vaqtning o‘zida bir nechta signaldan (masalan, ikkilamchi elektronlar tasviri, qaytgan elektronlar tasviri, rentgen tasviri yoki xaritasi) foydalanib hosil qilinishi mumkin.
REMlar detektorlar bilan jihozlanadi. Ular o‘zaro ta’sir jarayonida yuzaga kelgan nurlanishni hamda elektron zondning namuna bilan o‘zaro ta’siri natijasida energiyasi o‘zgargan zarrachalarni ajratib olib, tahlil qilish imkonini beradi. Ishlab chiqilgan usullar namuna sirtining xossalarinigina o‘rganish bilan cheklanmay, sirt ostidagi tuzilmalarning xususiyatlari haqidagi ma’lumotlarni ham tasvirlashga imkon beradi.
Asosiy turdagi signallar REM ishlashida hosil bo‘ladi va detektorlar tomonidan qayd etiladi:
- ikkilamchi elektronlar (IE, relyef rejimi)
- qaytgan elektronlar (QE, o‘rtacha atom raqamiga ko‘ra kontrast rejimi, shuningdek, relyef rejimi)
- namunadan o‘tgan elektronlar — STEM qo‘shimcha moslamasi o‘rnatilganda (ko‘proq organik obyektlarni o‘rganishda qo‘llanadi)
- qaytgan elektronlar difraksiyasi (QED)
- namunadagi tok yo‘qotilishi (YE yoki yutilgan elektronlar detektori)
- namunadan o‘tgan tok (OE yoki o‘tgan elektronlar detektori)
- xarakteristik rentgen nurlanishi ( Rentgen spektral tahlili)
- yorug‘lik signali ( KL yoki katodolyuminessensiya).
Barcha turdagi detektorlar bir asbobda birgalikda o‘rnatilgan holatlar juda kam uchraydi.
Ikkilamchi elektronlar detektori — REMlarning ko‘pchiligiga dastlab va an’anaviy tarzda o‘rnatiladigan detektor turi (ayrim soddalashtirilgan stol usti modellarida faqat qaytgan elektronlar detektori ishlatiladi). Ushbu rejimda REMning ajratish qobiliyati eng yuqori bo‘ladi. Elektron dastasi juda ingichka bo‘lgani uchun REMlarda keskinlik chuqurligi juda katta — optik mikroskopnikidan taxminan ikki tartib darajasiga yuqori. Bu murakkab relyefli obyektlarning o‘ziga xos uch o‘lchamli effektga ega aniq mikrofotografiyalarini olish imkonini beradi. REMning bu xususiyati namuna sirtining tuzilishini tushunish uchun juda foydali. Gulchang mikrofotografiyasi REMning ikkilamchi elektronlar rejimi imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Qaytgan elektronlar (QE) — namuna tomonidan elastik sochilish natijasida orqaga qaytgan dasta elektronlaridir. Detektor tuzilishiga qarab ular namunaning tarkibini yoki topografiyasini (sirt relyefini) aks ettirishi mumkin. Tarkibni aniqlash rejimida QE analitik REMda xarakteristik rentgen spektrlarini tahlil qilish bilan birga ko‘p qo‘llanadi. QE signali intensivligi shu paytda elektron dastasi tushayotgan namuna sohasining o‘rtacha atom raqami (Z) bilan bevosita bog‘liq bo‘lgani uchun QE tasvirlari namunada turli elementlarning taqsimlanishi haqida ma’lumot beradi. Masalan, QE rejimida diametri 5-10 nm bo‘lgan kolloid oltinli immun belgilarni aniqlash mumkin; bunday belgilarni biologik obyektlarda IE rejimida aniqlash juda qiyin yoki umuman imkonsiz bo‘lishi mumkin. Metall-oksidli tizimning sayqallangan kesimi sirtining mikrofotografiyasi REMning QE rejimi imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Topografik rejimda QE an’anaviy ikkilamchi elektronlar detektorlari ishlamaydigan sharoitlarda, masalan, o‘zgaruvchan vakuumli REMda ishlatilishi mumkin.
Xarakteristik rentgen nurlanishi dasta elektroni namuna atomlaridan birining ichki elektron qobig‘idan elektronni urib chiqarganda hosil bo‘ladi. Bunda yuqoriroq energetik sathdagi elektron quyi energetik sathga o‘tadi va bir vaqtning o‘zida rentgen nurlanishi kvantini chiqaradi. Xarakteristik rentgen nurlanishi spektrini qayta ishlash orqali namuna tarkibidagi elementlarni sifat va miqdor jihatidan tahlil qilish mumkin.
Ishlash rejimlari
Odatda sirt tuzilishi haqida ma’lumot olishda ikkilamchi va/yoki qaytgan (orqaga sochilgan) elektronlardan foydalaniladi. Ikkilamchi elektronlardagi kontrast eng ko‘p sirt relyefiga bog‘liq bo‘lsa, qaytgan elektronlar elektron zichligining taqsimoti ( atom raqami kattaroq bo‘lgan element ko‘proq to‘plangan hududlar yorqinroq ko‘rinadi) haqida ma’lumot beradi. Shu sababli ikkilamchi elektronlar bilan bir vaqtda hosil bo‘ladigan orqaga sochilgan elektronlar sirt morfologiyasidan tashqari namuna tarkibi haqida ham qo‘shimcha ma’lumot beradi. Namunaning elektron dastasi bilan nurlantirilishi nafaqat ikkilamchi va qaytgan elektronlarni hosil qiladi, balki xarakteristik rentgen nurlanishini ham yuzaga keltiradi. Uni tahlil qilish namunaning juda kichik hajmidagi element tarkibini aniqlashga imkon beradi (yirik namunalar uchun ajratish qobiliyati odatda 1 mkm dan yaxshi emas).
Ikkilamchi elektronlarni aniqlash
Ikkilamchi elektronlarni aniqlash uchun Everxart — Tornli detektori ishlatiladi. U taxminan 50 eV energiyali elektronlarni samarali yig‘ib oladi.
Qaytgan elektronlarni aniqlash
Ko‘pgina REMlar orqaga sochilgan elektronlarning yuqori sezgirlikdagi yarimo‘tkazgich detektori bilan jihozlangan. Detektor obyektiv linzaning pastki yuzasiga o‘rnatiladi yoki maxsus sterjen yordamida qutb uchligi ostiga kiritiladi. Shu tariqa menyudan tegishli rejimni tanlash orqali sirt topografiyasi tasvirini, tarkibga bog‘liq kontrastdagi tasvirni yoki qorong‘i maydondagi tasvirni olish mumkin.
Elementlar bo‘yicha mikrotahlil
Element tarkibini tahlil qilish uchun rentgen spektral mikrotahlil qo‘llanadi. Unda namuna sirtiga elektronlar yo‘naltirilganda moddadan chiqadigan xarakteristik rentgen nurlanishi qayd etiladi. Energiya dispersiyali (EDX yoki EDS) va to‘lqin uzunligi bo‘yicha dispersiyali (WDX) analizatorlar mavjud.
Hozirga qadar azot bilan sovitiladigan energiya dispersiyali spektrometrlar ishlatilmoqda, biroq so‘nggi yillarda ishlab chiqaruvchilar azotsiz detektorlarga o‘tmoqda.
Past tezlashtiruvchi kuchlanishlarda ishlash

Zamonaviy mikroskoplar 200 voltgacha bo‘lgan past tezlashtiruvchi kuchlanishlarda ishlay oladi. Sekinlashtiruvchi potensial qo‘llash tezlashtiruvchi kuchlanishni 10 voltgacha kamaytirishga imkon beradi. Past kuchlanishning bir qator afzalliklari bor. Bunda namuna yutgan dasta elektronlari soni namuna chiqarib yuborgan elektronlar soniga teng bo‘lgan muvozanat holatiga erishish mumkin. Shunday sharoitda namunani elektr o‘tkazuvchi qoplama bilan qoplash talab etilmaydi. Past kuchlanishda namunaning dasta elektronlari tomonidan shikastlanishi eng kam bo‘ladi, bu nozik namunalar uchun muhim. Nihoyat, past kuchlanishda dasta elektronlarining namuna bilan o‘zaro ta’sir sohasi keskin kichrayadi. Bu qaytgan elektronlar va rentgen nurlanishi bilan ishlashda fazoviy ajratish qobiliyatining sezilarli oshishiga olib keladi.
O‘zgaruvchan vakuum
Zamonaviy mikroskoplarning ayrimlari elektron kolonnada yuqori (va o‘ta yuqori) 10−3 Pa vakuumni, namuna kamerasida esa 5 — 2000 Pa gacha bo‘lgan nisbatan past darajadagi vakuumni ta’minlay oladigan vakuum tizimi bilan jihozlangan. Natijada namuna siyraklashgan, ammo sirt zaryadini neytrallash uchun yetarli darajada zich bo‘lgan gaz muhitida (odatda suv bug‘i yoki azotda) turadi. Katod chiqaradigan birlamchi elektronlar ta’sirida gaz molekulalari ionlashadi. Hosil bo‘lgan musbat ionlar namunada to‘planadigan elektronlar bilan o‘zaro ta’sirlashib, sirt zaryadini neytrallaydi.
Natijada dielektrik namunalarni elektr o‘tkazuvchi qoplamasiz kuzatish mumkin. Agar mikroskopda namunalarni sovituvchi tutqich ham bo‘lsa, nam namunalar va hatto suv bilan ishlash imkoni paydo bo‘ladi. Masalan, osh tuzi (yoki boshqa kristallar)ning erishi va qayta kristallanishini mikroskopning o‘zida bevosita kuzatish mumkin.
Ajratish qobiliyati
Skanerlovchi elektron mikroskopning fazoviy ajratish qobiliyati elektron dastasining diametriga ham, elektron zondning namuna bilan o‘zaro ta’sirlashish sohasi o‘lchamiga ham bog‘liq. Elektron zondning kattaligi va uning namuna bilan o‘zaro ta’sirlashish sohasi o‘lchami nishondagi atomlar orasidagi masofadan ancha katta. Rastrli elektron mikroskoplarning ajratish qobiliyati transmission mikroskoplarnikidan pastroq bo‘lsa-da, ular bir qator afzalliklarga ega: namuna topografiyasini o‘rganish, uning nisbatan katta sohasini tasvirlash, yirik obyektlarni (faqat yupqa plyonkalarni emas) tekshirish, o‘rganilayotgan obyektning tarkibi va xususiyatlarini o‘lchashga imkon beruvchi tahliliy usullar majmuasidan foydalanish shular jumlasidandir.
Muayyan asbob va tajriba parametrlariga qarab, bir necha o‘n nanometrdan nanometrning bir ulushigacha bo‘lgan ajratish qobiliyatiga erishish mumkin. 2009-yil holatiga ko‘ra, eng yaxshi natija Hitachi S-5500 mikroskopida olingan va 0,4 nm ni tashkil etgan (30 kV kuchlanishda).
Odatda eng yuqori ajratish qobiliyati ikkilamchi elektronlardan foydalanganda, eng past ko‘rsatkich esa xarakteristik rentgen nurlanishida olinadi. Ikkinchi holat nurlanish qo‘zg‘aladigan sohaning katta bo‘lishi bilan bog‘liq: bu soha elektron zond o‘lchamidan bir necha marta katta. Past vakuum rejimida ajratish qobiliyati biroz yomonlashadi.
Namunalarni tayyorlash
Elektr o‘tkazuvchi (metall) namunalar odatda maxsus tayyorgarlikni talab qilmaydi va ularni bevosita mikroskop kamerasiga joylashtirish mumkin. Zarur bo‘lsa, namunalar tozalanadi. Ichki tuzilishni kuzatish va/yoki mikro-rentgen spektral tahlil o‘tkazish uchun sayqallangan kesimlar tayyorlanishi mumkin.
Kukunlar va nanozarrachalar suv yoki organik erituvchidagi suspenziya holida oynadek silliq yuzalarga (shisha, plastmassa, slyuda va boshqalarga) surtiladi. Suyuqlik quriganidan so‘ng namunani mikroskopda tekshirish mumkin. Yirikroq zarrachali kukunlarni elektr o‘tkazuvchi uglerodli yopishqoq tasmaga joylashtirish mumkin.
Elektr o‘tkazmaydigan namunalar odatda sirt zaryadini yo‘qotish va material ichida to‘plangan zaryadning tushayotgan elektron dastasiga ta’sirini kamaytirish uchun yupqa elektr o‘tkazuvchi qatlam bilan qoplanadi. Bunday qoplamalarda ko‘pincha uglerod, oltin yoki oltin va palladiy qotishmasi ishlatiladi. Uglerod rentgen mikrotahlili uchun foydalidir. Oltin yoki uning qotishmasini changlatib qoplash katta kattalashtirish va kontrastga ega mikrofotografiyalar olishga imkon beradi (ko‘pincha qoplamaning o‘zi alohida ko‘rinmaydi). Agar namuna sirtini plyonka bilan qoplash mumkin bo‘lmasa, o‘zgaruvchan vakuumli REMda kameraga kiritiladigan gazlar (odatda suv bug‘i yoki azot) ionlari yordamida zaryadni yo‘qotish mumkin. Namunada zaryad to‘planishining oldini past tezlashtiruvchi kuchlanishlarda (odatda 1 kV atrofida) ishlash orqali ham olish mumkin.
Biologik namunalar kimyoviy usulda fiksatsiyalanishi, so‘ng konsentratsiyasi 30-50 % dan 100 % gacha oshib boradigan spirt yoki aseton eritmalari ketma-ketligida suvsizlantirilishi kerak. Keyin spirt (yoki aseton) maxsus qurilmada namunadan chiqarib tashlanadi: u suyuq karbonat angidrid bilan almashtiriladi va kritik uchlanma nuqtadan o‘tish orqali gazsimon holatga o‘tkaziladi.
Qo‘llanilishi
Rastrli mikroskoplar tadqiqot vositasi sifatida fizikada, elektronikada, biologiyada, farmatsevtikada, tibbiyotda, materialshunoslikda va boshqa sohalarda qo‘llanadi. Ularning asosiy vazifasi tekshirilayotgan namunaning kattalashtirilgan tasvirini va/yoki turli qayd etiladigan signallar asosidagi tasvirlarini olishdir. Turli signallar orqali olingan tasvirlarni taqqoslash sirt morfologiyasi va tarkibi haqida xulosa chiqarishga imkon beradi.
Zamonaviy rastrli mikroskopning xususiyatlari
Rastrli elektron mikroskopning texnik ko‘rsatkichlari: Magellan XHR SEM
- Optimal ish masofasidagi ajratish qobiliyati
- 0,8 nm — 15 kV da
- 0,8 nm — 2 kV da
- 0,9 nm — 1 kV da
- 1,5 nm — 200 V da
- Yaqinlashish nuqtasidagi ajratish qobiliyati
- 0,8 nm — 15 kV da
- 0,9 nm — 5 kV da
- 1,2 nm — 1 kV da
Skanerlovchi elektron mikroskoplarning jahondagi asosiy ishlab chiqaruvchilari
- Carl Zeiss Microscopy ( Carl Zeiss Group tarkibida) — Germaniya
- FEI Company — AQSH ( Thermo Fisher Scientific)
- Hitachi — Yaponiya
- JEOL — Yaponiya ( Japan Electron Optics Laboratory)
- Tescan — Chexiya
- KYKY — Xitoy
- Coxem — Koreya