Elektron-nur trubkasi nima

Ikonoskop. Chizma va prinsipial sxema — V. K. Zvorykinning 1931-yildagi patentidan olingan. Kolbaning markazida qiya holatda nishon o‘rnatilgan bo‘lib, uni o‘ng tomonda joylashgan skanerlovchi elektron to‘pi nurlantiradi

Elektron-nurli asboblar (ENA), shuningdek katod-nurli naychalar (ingl. cathode ray tubes) yoki elektron-nurli naychalar (qisqartmasi — ENN) — elektrovakuum elektron asboblar sinfi bo‘lib, ularda elektronlar oqimi bitta dasta (nur) yoki bir nechta dasta shaklida hosil qilinadi. Bu dastalarning intensivligi (dasta toki) hamda fazodagi joylashuvini boshqarish mumkin va ular asbobning qo‘zg‘almas nishoni (ekrani) bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

ENAning asosiy qo‘llanish sohasi optik axborotni elektr signallariga aylantirish (masalan, uzatuvchi televizion naychalarda) hamda elektr signalini optik axborotga, masalan, ko‘rinadigan televizion tasvirga qayta aylantirishdir.

Quyidagi qurilmalar elektron-nurli asboblar sinfiga kirmaydi, garchi ularda elektronlar dastalaridan foydalanilsa ham: rentgen naychalari, vakuumli fotoelementlar, fotoko‘paytirgichlar, gaz-razryadli asboblar (masalan, dekatronlar) va qabul qiluvchi-kuchaytiruvchi elektron lampalar (nurli tetrodlar, vakuum-lyuminessent indikatorlar va «Sehrli ko‘z» turidagi indikatorlar, ikkilamchi elektron ko‘paytirgichli kuchaytiruvchi lampalar va shunga o‘xshashlar).

Tarix

Uilyam Kruksning elektron-nurli asbobi

1859-yilda Y. Plyukker, siyraklashtirilgan gazlarda elektr razryadini o‘rganib, katod nurlarini kashf etdi.

1879-yilda U. Kruks tashqi elektr va magnit maydonlari bo‘lmaganda katod nurlari to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishini aniqladi hamda ularning magnit maydon ta’sirida og‘ishini kashf etdi. O‘zi yaratgan gaz-razryadli naycha bilan tajribalarda katod nurlari keyinchalik katodolyuminoforlar deb atalgan ayrim kristall moddalarga tushganda, ularda ko‘rinadigan yorug‘lanish paydo qilishini aniqladi.

1897-yilda J. Tomson katod nurlarining elektr maydon ta’sirida og‘ishini aniqladi va katod nurlaridagi zarralar uchun zaryadning massaga nisbatini o‘lchadi. Elektronning kashf etilishi elementar zarra sifatida E. Vixert va J. J. Tomsonga tegishli bo‘lib, ular 1897-yilda zaryadning massaga nisbati katod nurlarida katod materialiga bog‘liq emasligini aniqlaganlar. «Elektron» atamasi bo‘linmas fundamental zaryad birligi nomi sifatida elektrokimyoda ilk bor J. J. Stouni tomonidan 1894-yilda taklif etilgan (elementar zaryad birligini esa u 1874-yilda kiritgan).

1897-yilda Karl F. Braun U. Kruks naychasi asosida birinchi katod-nurli, ya’ni elektron-nurli naychani yaratdi va uni elektromagnit tebranishlarni. 1906-yilgacha elektron-nurli naycha faqat ossillograflarda ishlatilgan.

1902-yildan boshlab Braun naychasi bilan B. L. Rozing tasvirlarni qayta hosil qilish bo‘yicha tajribalar o‘tkazdi. Uning patentlari 1907—1911-yillarda e’lon qilingach, boshqa mualliflarning elektron nur yordamida televideniye yaratishga oid ishlari ham paydo bo‘ldi.

ENA tasnifi

Vazifasiga ko‘ra tasniflash

Uzatuvchi elektron-nurli asboblar optik tasvirni elektr signaliga aylantiradi.

  • Dissektor («tezkor ta’sirli naycha») — tarixan uzatuvchi naychalarning birinchi turi bo‘lib, astronomik kuzatuvlarda, sanoat avtomatikasi qurilmalarida va hujjatlarni skanerlashda ishlatilgan;
  • Ikonoskop — tarixan birinchi uzatuvchi televizion naycha;
  • Ortikon, superortikon, vidikon — televideniyeda keng qo‘llangan asosiy uzatuvchi naycha turlari bo‘lib, keyinchalik ularning o‘rnini qattiq jismli o‘zgartkichlar egalladi;
  • Maxsus asboblar, masalan, monoskop — elektr signaliga faqat bitta (asbob nomi ham shundan) tasvirni aylantiradigan naycha. Bu tasvir naycha ishlab chiqarilayotgan vaqtda uning ichida, odatda, sinov jadvali sifatida shakllantiriladi.

Qabul qiluvchi elektron-nurli asboblar elektr signalini optik (ko‘rinadigan) tasvirga aylantiradi:

  • Ossillografik naycha — nurning elektrostatik og‘ishiga asoslangan, elektr signallari shaklini ko‘rsatish uchun ishlatiladigan ENA;
  • Kineskop — magnitli og‘dirish tizimi va tasvirni satrma-satr yoyish tizimiga ega televizion qabul qiluvchi naycha;
  • Kvantaskop (lazerli kineskop) — ekrani yarimo‘tkazgich lazerlar matritsasidan iborat kineskop turi. Bu lazerlar elektron nur bilan qo‘zg‘atiladi. Kvantaskoplar tasvir proyektorlarida ishlatiladi.
  • Indikatorli elektron-nurli naycha — radiolokatsiya tizimining magnitli og‘dirish tizimi va aylana yoyishga ega qabul qiluvchi naychasi, shuningdek, turli maxsus indikatorlar, belgilar hosil qiluvchi naychalar va hokazolar;
  • Belgilar hosil qiluvchi (belgi bosuvchi) naychalar (xarakt­ron, taypotron va ularning muqobillari);
  • Kadroskop — ko‘rinadigan tasvirli elektron-nurli naycha bo‘lib, ko‘rinadigan tasvir hosil qilmaydigan elektron-nurli naychalar (masalan, grafekonlar, monoskoplar, potensialoskoplar) ishlatiladigan apparatlarda yoyish bloklari va nur fokusini sozlash uchun mo‘ljallangan. Kadroskopning kontaktli asos qismi va o‘rnatish o‘lchamlari apparatda ishlatiladigan asosiy elektron-nurli naychanikiga o‘xshash. Asosiy ENN bilan kadroskop parametrlari juda yuqori aniqlikda moslashtiriladi va faqat to‘plam shaklida yetkazib beriladi. Sozlash paytida asosiy naycha o‘rniga kadroskop ulanadi.
  • Bosuvchi ENA — elektron nur hosil qilgan tasvirni qattiq tashuvchiga, masalan, qog‘ozga kserografik usulda ko‘chiruvchi asboblar.

Ko‘rinadigan tasvirsiz elektron-nurli asboblar

  • Xotira naychasi axborotni fazoviy nishonga yozadi, uni belgilangan vaqt saqlaydi va (o‘qish imkoniyatiga ega naychalarda) elektron nur yordamida qayta hosil qiladi yoki o‘qiydi. Ushbu kichik sinfga kiruvchi turli naychalar optik tasvirlarni saqlash, qayta ishlash va tiklash, shuningdek, ilk kompyuterlarda ikkilik xotira qurilmalari sifatida ishlatilgan.
  • Funksional ENNlar — analog hisoblash mashinasining bir turi bo‘lib, unda elektron nur, nishonlar va og‘diruvchi elektrodlar tizimining o‘zaro ta’siri ikki yoki undan ortiq o‘zgaruvchiga bog‘liq turli funksiyalarning qiymatlarini hisoblashda qo‘llanadi.

Fokuslash va og‘dirish usuliga ko‘ra

Fokuslash hamda nurni og‘dirish usuliga ko‘ra ENNlar quyidagilarga bo‘linadi:

  • magnitli boshqariladigan naychalar — nurni fokuslash va og‘dirish uchun magnit maydonidan foydalaniladi;
  • elektrostatik og‘diriladigan naychalar — nurni fokuslash va og‘dirish uchun elektr maydonidan foydalaniladi;
  • ayrim asboblarda (masalan, kineskoplarda va radiolokator indikator naychalarida) nurni kombinatsiyalashgan usulda boshqarish qo‘llanadi: elektrostatik fokuslash va magnitli og‘dirish.

Tuzilishi

Barcha elektron-nurli asboblar to‘rtta asosiy qismdan iborat:

  • Elektron to‘pi (elektron pushka) — elektronlar dastasini (yoki bir nechta dastani, masalan, rangli kineskopda uchtasini) hosil qiladi va uning intensivligini (tokini) boshqaradi.
  • Og‘dirish tizimi — nurning fazodagi holatini (elektron to‘pi o‘qidan og‘ishini) boshqaradi.
  • Nishon (ekran) — qabul qiluvchi ENAda nur energiyasini ko‘rinadigan tasvirning yorug‘lik oqimiga aylantiradi; uzatuvchi yoki xotirali ENA nishoni esa fazoviy potensial relyefni saqlaydi va u skanerlovchi elektron nur yordamida o‘qiladi.
  • Vakuumlangan kolba. Elektronlar oqimi erkin harakatlanishi uchun asbob kolbasidan havo yuqori vakuum hosil bo‘lguncha so‘rib olinadi. Bunda gazning qoldiq bosimi 10−6 torrdan kam bo‘ladi.

Optik tasvirli qabul qiluvchi ENAlar

Bu ENAlarning eng katta va keng qo‘llanadigan sinfi bo‘lib, unga kineskoplar, ossillografik naychalar va turli indikatorlar kiradi. Ular ekranning turi, nurni og‘dirish hamda fokuslash usuli, shakli, o‘lchamlari va boshqa xususiyatlari bilan farqlanadi.

Optik tasvirli qabul qiluvchi ENAlarning ekrani

Fluoressent ekranlar

Jarayonlarni ko‘z bilan kuzatish uchun asbob ekranining kolba ichidagi yuzasi elektronlar ta’sirida lyuminessensiyalanadigan modda — lyuminofor bilan qoplanadi. Lyuminoforning yorqinligi elektronlar tezligiga, elektron toki yuzaviy zichligiga va lyuminoforning xossalariga bog‘liq.

Yorug‘lanish rangi

Bir rangli va ko‘p rangli ekranlar mavjud. Bir rangli ekranlar muayyan rangda — yashil, ko‘k, sariq, qizil yoki oq rangda yorug‘lanadi. Ko‘p rangli ekranlarda yorug‘lanish rangi elektronlar dastasining yo‘nalishi yoki intensivligiga bog‘liq bo‘lib, rang elektron usulda boshqariladi. Rangli kineskop ekranlari ko‘p rangli ekranlarga mashhur misoldir.

Lyuminoforning kimyoviy tarkibi ekran yorug‘lanishining rangi va davomiyligini belgilaydi. Ko‘z bilan kuzatish uchun mo‘ljallangan bir rangli ekranlarda inson ko‘zi eng sezgir bo‘lgan yashil rangda yorug‘lanadigan lyuminoforlar qo‘llanadi. Yashil lyuminessensiyali moddalarga villemit (rux silikati), rux sulfidi yoki rux va kadmiy sulfidlarining aralashmasi kiradi.

Jarayonlarni suratga olish uchun ko‘k va binafsha rangda yorug‘lanadigan lyuminoforlar qo‘llanadi, chunki bu ranglarga fotografik emulsiyaning fotomaterialdagi sezgirligi eng yuqori bo‘ladi. Bular volframatlar — bariy volframati va kadmiy volframati.

Ikki qatlamli lyuminoforli ekranlar ham mavjud: ularning qatlamlari yorug‘lanish rangi va so‘nggi yorug‘lanish davomiyligi jihatidan farqlanadi. Bu yorug‘lik filtrlari yordamida kerakli rangni tanlash imkonini beradi.

Ikki qatlamli lyuminoforli ekranlardan uzoq vaqt so‘nmaydigan indikatorlarda ham foydalaniladi. Ichki qatlam ko‘k rangda yorug‘lanadi va elektron nur bilan qo‘zg‘atiladi. Kolba oynasiga surtilgan tashqi qatlam esa uzoq davom etadigan (bir necha soniyalik) sarg‘ish-yashil so‘nggi yorug‘lanishga ega bo‘lib, birinchi lyuminofor qatlamining ko‘k nuri ta’sirida fosforessensiyalanadi.

Rangli kineskoplarda ekranga turli ranglarda yorug‘lanadigan lyuminoforlarning dog‘ yoki tasmasimon mozaikasi surtiladi. Bir nechta elektron to‘pidan chiqqan nurlar niqob orqali lyuminoforga tushadi. Niqob har bir elektron nur faqat o‘z rangiga mos lyuminofor sohasiga tegishini ta’minlaydi.

So‘nggi yorug‘lanish davomiyligi

Lyuminofor elektronlar bilan bombardimon qilinganda ham lyuminessensiya — ya’ni zarba paytidagi yorug‘lanish, ham fosforessensiya kuzatiladi. ENNdagi fosforessensiya hodisasi «so‘nggi yorug‘lanish» deb ataladi: lyuminoforni elektron nur bilan qo‘zg‘atish to‘xtatilgach ham u ma’lum vaqt davomida, yorqinligi asta-sekin pasayib, yorug‘lanishda davom etadi. So‘nggi yorug‘lanish vaqti — dastlab elektron nur bilan qo‘zg‘atilgandagi maksimal qiymatga nisbatan yorqinlik belgilangan miqdorga, odatda 90 % ga kamayadigan vaqt oralig‘idir.

So‘nggi yorug‘lanish davomiyligiga ko‘ra lyuminoforlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:

  • juda qisqa so‘nggi yorug‘lanishli — 10−5 s dan kam;
  • qisqa so‘nggi yorug‘lanishli — 10−5 dan 10−2 s gacha;
  • o‘rtacha so‘nggi yorug‘lanishli — 10−2 dan 10−1 s gacha;
  • uzoq so‘nggi yorug‘lanishli — 10−1 dan 15 s gacha;
  • juda uzoq so‘nggi yorug‘lanishli — 15 s dan ortiq.

Radiotexnikadagi odatiy jarayonlarni kuzatish uchun nisbatan qisqa so‘nggi yorug‘lanishga ega rux silikati, sekinroq jarayonlarni kuzatish uchun esa rux sulfidi yoki rux va kadmiy sulfidlari ishlatiladi.

Uzoq so‘nggi yorug‘lanishli ekranlar odatda radiolokator indikatorlarida ishlatiladi, chunki RLS indikatorlarida tasvir yangilanish davri o‘nlab soniya yoki undan ko‘proq bo‘lishi mumkin va u antenna tizimining aylanish tezligiga bog‘liq.

Ayrim ekran turlarining xususiyatlari jadvalda keltirilgan.

Ayrim ekran turlarining xususiyatlari
Ekran turi Qoplama Yorug‘lanish So‘nggi yorug‘lanish
Rang Spektral xarakteristikaning maksimumi, nm Rang Spektral xarakteristikaning maksimumi, nm So‘nggi yorug‘lanish vaqti
A Bir qatlamli, nozik tuzilmali Ko‘k 450 — — Qisqa
B Bir qatlamli, nozik tuzilmali Oq 460 va 570
420 va 580
— — Qisqa O‘rtacha
V Ikki qatlamli, dag‘al tuzilmali Oq 440 va 560 Sariq 560 Uzoq
G Tuzilmasiz, vakuumda bug‘latib olingan Binafsha 560 (yutilish) Binafsha 560 (yutilish) Juda uzoq
D Bir qatlamli, nozik tuzilmali Havorang 440 va 520 Yashil 520 Uzoq
E Navbatma-navbat joylashgan ikki xil tasmalardan iborat To‘q sariq Havorang 595

440 va 520

To‘q sariq Yashil 595
520
Uzoq Uzoq
I Bir qatlamli, nozik tuzilmali Yashil 520 — — O‘rtacha
K Ikki qatlamli, dag‘al tuzilmali Pushti 440 va 600 To‘q sariq 600 Uzoq
L Bir qatlamli, nozik tuzilmali Ko‘kimtir-binafsha 400 — — Juda qisqa
M Bir qatlamli, nozik tuzilmali Havorang 465 — — Qisqa
P Bir qatlamli, nozik tuzilmali Qizil 630 — _ O‘rtacha
S Bir qatlamli, mayda donador tuzilmali To‘q sariq 590 To‘q sariq 590 Uzoq
T Bir qatlamli Sarg‘ish-yashil 555,5 — — Juda qisqa
U Mayda donador, nozik tuzilmali Och yashil 530 — — Qisqa
Ts Mozaikali, uchta lyuminofor nuqtalaridan iborat Ko‘k
Yashil
Qizil
450
520
640
—
—
—
—
—
—
Qisqa
O‘rtacha
O‘rtacha

Boshqa turdagi ekranlar

O‘zi lyuminofor hisoblanmaydigan ayrim moddalar elektronlar bombardimoni ta’sirida o‘z optik xossalarini o‘zgartira oladi. Maxsus ENNlarda (skiatronlarda) ekran materiali sifatida skotofor ishlatiladi. Bunday ENNlarda skotofor sifatida odatda mayda kristalli galogenid (ishqoriy metall galogenidi) qatlami, masalan, kaliy xlorid ishlatiladi — bu G turidagi ekran. Kaliy xlorid qatlami ekranga vakuumda changlatish usulida surtiladi. Changlatilgach, asos (ENN kolbasining devori yoki slyuda plastinkasi) yuzasida oq rangli, tuzilmasiz yupqa parda hosil bo‘ladi. Elektron dastasi ta’sir etgan joylarda tuz ko‘p soat davomida saqlanadigan to‘q binafsha rangga kiradi. Kaliy xloridning binafsha rangini yo‘qotish uchun asos 300—350 °С gacha qizdiriladi.

Boshqa turdagi ekranlarda asos yuzasiga surtilgan yupqa moy pardasi elektron nur ta’sirida sirtining ayrim joylari zaryadlanganda deformatsiyalanish xususiyatidan foydalaniladi. Bunda tashqi yorug‘lik manbasidan kelgan nurlar moy pardasidagi notekisliklarda sinadi va turli yo‘nalishlarga og‘adi. Parda yuzasidagi notekis zaryad uzoq vaqt saqlanadi. Sirt zaryadini tenglashtirish hamda sirt tarangligi kuchlari hisobiga notekisliklarni tekislash keng qamrovli o‘chiruvchi elektron dasta yordamida bajariladi. Bunday ekranlar proyeksion optik tizimlarda, jumladan, ey­dofor turida qo‘llanilgan.

Elektrostatik og‘dirish va fokuslashga ega elektron-nurli naychalar

Bu turdagi ENNlar odatda elektron ossillograflar va boshqa radioo‘lchov asboblarida, masalan, panoramali spektr analizatorlarida ishlatiladi.

Elektrostatik og‘diriladigan elektron-nurli naychaning tuzilishi

Elektrostatik boshqariladigan ENN qismlarining sxematik joylashuvi

ENN quyidagi qismlardan iborat:

  • naycha o‘qi bo‘ylab yo‘naltirilgan fokuslangan elektron nurni hosil qiluvchi elektron to‘pi;
  • og‘dirish tizimi;
  • elektron nur holatini ko‘rsatadigan fluoressent ekran.
Elektron to‘pi

Uning tarkibiga katod (4), boshqaruvchi elektrod (3), birinchi (5) va ikkinchi (6) anodlar kiradi.

  • Katod elektronlar oqimini hosil qilish uchun xizmat qiladi. ENNlarda odatda ichiga bilvosita qizdirgich o‘rnatilgan stakansimon bilvosita qizdiriladigan katod qo‘llanadi. Faol (elektron chiqaruvchi) qatlam faqat stakanning tubiga surtiladi, shu sababli katodning elektron chiqaruvchi yuzasi yassi bo‘ladi va elektronlar faqat ekran tomon chiqariladi.
  • Boshqaruvchi elektrod (modulyator, Venelt silindri) elektron to‘pi tokini va shunga mos ravishda ekrandagi (10) yorug‘ dog‘ning yorqinligini boshqarish uchun xizmat qiladi. Elektrod ham katodni o‘rab turuvchi metall stakan shaklida yasaladi. Stakan tubida diafragma — diametri <1 mm bo‘lgan teshik mavjud bo‘lib, katod chiqaradigan elektronlar undan o‘tadi. Bu teshikning diametri kichik bo‘lgani sababli harakat yo‘li katod tubi tekisligiga perpendikulyar yo‘nalishdan og‘gan elektronlar diafragmadan o‘ta olmaydi va nur hosil bo‘lishida qatnashmaydi. Nur toki boshqaruvchi elektrodga katodga nisbatan kichik manfiy kuchlanish berish orqali tartibga solinadi.
  • Birinchi anod ham ikki (yoki uch) diafragmali silindrdan iborat. Boshqaruvchi elektrod va birinchi anodning elektron nur tokiga ta’siri boshqaruvchi («birinchi») to‘r va anodning anod tokiga ta’siriga o‘xshaydi. Bunday tamoyil elektrovakuum asboblarga ham xos.
  • Ikkinchi anod modulyator va birinchi anodga o‘xshash yasaladi, biroq uning diametri birinchi anodnikidan kattaroq. Ikkinchi anod tezlashtiruvchi bo‘lgani uchun unga katodga nisbatan yuqoriroq kuchlanish (1—20 kV) beriladi. Elektron dastasini ekranda fokuslash birinchi va ikkinchi anodlardagi kuchlanishlarni o‘zgartirish orqali amalga oshiriladi.
Og‘dirish tizimi

Yorug‘ dog‘ni ekran bo‘ylab siljitish uchun ikkinchi anod bilan ekran orasiga o‘zaro perpendikulyar joylashgan ikki juft plastinadan iborat og‘dirish tizimi o‘rnatiladi. Gorizontal og‘dirish plastinalari (9) orasida kuchlanganlik vektori gorizontal yo‘nalgan elektr maydoni hosil bo‘ladi. Ularga kuchlanish berilganda nur gorizontal tekislikda potensiali kattaroq plastina tomonga og‘adi. Agar plastinalarga davriy o‘zgaruvchan kuchlanish berilsa, yorug‘ nur ekranda ikki tomonga siljib, gorizontal chiziq ko‘rinishida iz qoldiradi. Vertikal og‘dirish plastinalari (8) kuchlanganlik vektori vertikal yo‘nalgan elektr maydonini hosil qiladi va nurni ekran bo‘ylab yuqoriga hamda pastga siljitadi.

Ikkala juft plastinaga bir vaqtning o‘zida turlicha kuchlanishlar berilsa, nur ekranda shakli og‘dirish tizimi plastinalaridagi kuchlanishlarning o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lgan chiziq chizadi.

Kineskoplar

Kineskoplar televizorlarda foydalanish uchun mo‘ljallangan. Ilgari ular har bir televizorning ajralmas qismi bo‘lgan bo‘lsa, hozir televizorlarda deyarli to‘liq boshqa ishlash tamoyiliga asoslangan tasvirni aks ettirish qurilmalari (ekranlar) bilan almashtirilgan.

Adabiyotlar

  • Radioelektron qurilmalar elementlari bo‘yicha ma’lumotnoma / V. N. Dulin va M. S. Juk tahriri ostida. — M.: Energiya, 1978.
  • B. V. Katsnelson va boshqalar Elektrovakuum elektron va gaz-razryadli asboblar: ma’lumotnoma / B. V. Katsnelson, A. M. Kalugin, A. S. Larionov; umumiy muharrir A. S. Larionov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Radio va aloqa, 1985. — 864 b.
  • Elektronika: ensiklopedik lug‘at / V. G. Kolesnikov (bosh muharrir). — 1-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1991. — B. 54. — ISBN 5-85270-062-2.
  • L. G. Sherstnev Elektron optika va elektron-nurli asboblar. — M.: Energiya, 1971. — 368 b.
  • A. A. Jigarev Elektron optika va elektron-nurli asboblar. — M.: Oliy maktab, 1972. — 540 b.
  • R. A. Lachashvili, L. V. Traube Elektron-nurli asboblarni loyihalash. — M.: Radio va aloqa, 1988. — 217 b. — ISBN 5-256-00039-X.
  • Asosiy radiotexnik o‘lchashlar kursi / G. A. Remez. — M.: Aloqa va radio masalalariga oid adabiyotlar davlat nashriyoti, 1955. — 448 b.
  • A. M. Kalashnikov, Ya. V. Stepuk Elektrovakuum va yarimo‘tkazgich asboblar. — M.: Voyenizdat, 1973. — 292 b.
  • Elektron-nurli asboblar / V. L. Gerus. // Ekslibris — Yaya. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 30).