


Sinxrotron nurlanishi — elektromagnit to‘lqinlarning relyativistik zaryadlangan zarralar tomonidan chiqarilishi; ular egri chiziqli trayektoriya bo‘ylab harakatlanadi, ya’ni tezlanishining tezlikka perpendikulyar tashkil etuvchisi mavjud. Sinxrotron nurlanishi sinxrotronlarda, to‘plovchi halqalarda, tezlatkichlarda, zaryadlangan zarralar undulyator orqali harakatlanganda (oxirgi holat, zarracha o‘zgaruvchan magnit maydonida harakatlanadigan boshqa holatlar bilan birga, ba’zan alohida tur — undulyator nurlanishi deb ajratiladi). Nurlanish chastotasi juda keng spektral diapazonni qamrab olishi mumkin: radio to‘lqinlardan tortib rentgen nurlanishigacha.
Sinxrotron nurlanishi tufayli zaryadlangan zarralar tezlatkichlari kuchli yorug‘lik manbalari sifatida qo‘llanila boshlandi, ayniqsa boshqa manbalarni, masalan, lazerlarni yaratish qiyin bo‘lgan chastota diapazonlarida.
Sun’iy usulda hosil qilingan sinxrotron nurlanishi stansiyalar orqali chiqariladi va turli moddani tadqiq etish usullari, jumladan, quyidagi usullarda qo‘llaniladi: XAFS, rentgen fotoelektron spektroskopiyasi, XAS(inglizcha), EXAFS(inglizcha), XANES(inglizcha), NRVS(inglizcha) va boshqa ko‘plab usullarda. Bu usullar quyidagi fan sohalarida talab etiladi: qattiq jism fizikasi materialshunoslik, kristallografiya, kimyo,biokimyo, geokimyo, tibbiyot, LIGA(inglizcha)-texnologiya va boshqa sohalarda.
Yer sharoitidan tashqarida sinxrotron nurlanishi ayrim astronomik obyektlarda (masalan, neytron yulduzlarida, Lacertida obyektlarida). U o‘ziga xos, notermik chastota taqsimotiga va qutblanish xususiyatlariga ega..
Siklotron nurlanishidan farqlari
Sinxrotron nurlanishi — magnit tormozlanish nurlanishining xususiy holidir. Norelativistik zaryadlangan zarralarning magnit tormozlanish nurlanishi siklotron nurlanishi. Sinxrotron nurlanishining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u asosan elektronning harakat yo‘nalishi bo‘ylab tor konus ichida, ya’ni uning harakat trayektoriyasiga urinma yo‘nalishda tarqaladi («projektor effekti»), siklotron nurlanishi esa harakat trayektoriyasiga perpendikulyar bo‘lgan butun tekislik bo‘ylab tarqaladi. Doppler effekti tufayli uning chastotasi siklotron nurlanishinikidan ancha yuqori bo‘ladi (yana bir jihati shundaki, yuqori garmonikalarning spektrdagi chiziqlari bir-biriga juda yaqin joylashadi, shu sababli spektr siklotron nurlanishidan farqli ravishda deyarli uzluksiz bo‘ladi). Bundan tashqari, sinxrotron nurlanishi kuchli qutblangan.
Xususiyatlari
Intensivlik
Zaryadlangan zarracha magnit maydonida aylana trayektoriya bo‘ylab harakatlanganda magnit tormozlanish nurlanishining umumiy intensivligi quyidagi formula bilan ifodalanadi
bu yerda I — intensivlik, e — zarrachaning elektr zaryadi, m — uning massasi, v — tezligi, B — magnit induksiyasi, c — yorug‘lik tezligi.
Relyativistik holatda, zarracha tezligi yorug‘lik tezligiga yaqin bo‘lganda, maxraj tez ortadi va sinxrotron nurlanishi intensivligi energiyaning kvadratiga proporsional bo‘ladi. Bu norelativistik siklotron nurlanishida intensivlik energiyaga proporsional bo‘lishidan farq qiladi:
bu yerda E — zarracha energiyasi.
Elektron uchun bir aylanish davomida quyidagi energiya nurlanadi , bunda energiya GeV da, trayektoriya radiusi esa metrda o‘lchanadi.
Burchak bo‘yicha taqsimot

Sinxrotron nurlanishi juda anizotropdir. Zarracha tezlatkichda aylana bo‘ylab harakatlanganda, nurlanish asosan orbita tekisligida jamlanadi; undulyator ishlatilganda esa asosan zarrachaning harakat yo‘nalishi bo‘yicha oldinga yo‘naladi. Burchak og‘ishi quyidagi qiymatdan oshmaydi
- ,
bu yerda — zarracha energiyasi ( ultra-relyativistik zarralar uchun).
Masalan, energiyasi 2 GeV bo‘lgan elektron cho‘qqi burchagi 50 burchak sekundiga teng konus ichida nurlanadi.
Spektr

Nurlanishning chastota spektri chiziqlardan iborat bo‘lib, chastota qiymatlari , bu yerda — zarrachaning aylanish chastotasi (siklotron chastotasi), biroq nurlanish maksimumi yuqori garmonikalarga to‘g‘ri keladi:
- , bu yerda ,
spektr chiziqlari juda zich joylashgan, shu sababli spektrning kvaziuzluksizligi haqida gapirish mumkin.
Nurlanish intensivligining chastotaga bog‘liqligini ifodalovchi umumiy formula quyidagicha yoziladi:
,
bu yerda kritik chastota quyidagiga teng
va — Makdonald funksiyasi (ikkinchi tur modifikatsiyalangan Bessel funksiyasi)
n qiymati dan ancha kichik bo‘lganda, nurlanish intensivligi quyidagiga teng
- ,
n ancha katta bo‘lgan holatda esa:
Impulsli xususiyati
Tashqi kuzatuvchi nurlanishni faqat zarracha bevosita uning tomon harakatlanayotganida ko‘radi. Shu sababli u nurlanishni uzluksiz qabul qila olmaydi, balki zarrachaning aylanish chastotasiga teng chastotada alohida impulslarni qayd etadi. Har bir impulsning davomiyligi quyidagiga teng:
agar kuzatuvchi zarrachaning aylanish tekisligida joylashgan bo‘lsa.
Qutblanish
Nurlanish chiziqli qutblangan bo‘ladi. Aylanish tekisligidan yuqoriga yoki pastga yo‘nalgan nurlanish qismlari mos ravishda o‘ng va chap elliptik qutblanishga ega. Aylanish tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan nurlanish doiraviy qutblanishga ega, biroq katta burchaklarda nurlanish intensivligi eksponensial ravishda kamayadi.
Tarixi
1895-yilda Vilgelm Konrad Rentgen tomonidan keyinchalik uning nomi bilan atalgan nurlanish kashf etildi. 1897-yilda Jozef Tomson tomonidan elektron kashf etildi. O‘sha yili Jozef Larmor tezlanayotgan zarralar elektromagnit to‘lqinlar chiqarishini ko‘rsatdi, 1898-yildayoq Alfred-Mari Lyenar aylana bo‘ylab harakatlanayotgan zarrachaning nurlanishini — sinxrotronning dastlabki ko‘rinishini — tavsifladi.
1907-yilda Jorj Shott(inglizcha) spektrlar nazariyasini ishlab chiqish jarayonida elektron relyativistik tezliklarda aylanganda yuzaga keladigan nurlanishni tavsiflovchi formulalarni keltirib chiqardi. Shott o‘z ishida kvant effektlarini hisobga olmagan, shu sababli bu ish uning asosiy maqsadi — atom spektrlarini tushuntirish — uchun yaroqsiz edi va shu bois keng tanilmadi. Biroq nurlanishning burchak bo‘yicha taqsimotini ifodalovchi formulalar makroskopik aylanish holati uchun to‘g‘ri bo‘lib chiqdi.
1944-yilda Dmitriy Ivanenko va Isaak Pomeranchuk shuningdek, ulardan mustaqil ravishda, Julian Shvinger zarralarning betatronda yuzaga keladigan nurlanishini tavsiflovchi tenglamalarni keltirib chiqardi va unda erishish mumkin bo‘lgan maksimal energiyani aniqladi. 1946-yilda Jon Blyuitt o‘tkazgan tajribalar elektronlarning betatronda energiya yo‘qotishi haqidagi ularning xulosalarini tasdiqladi, biroq nurlanishning o‘zi qayd etilmadi, chunki nurlanish spektrining yuqori chastotalar sohasiga siljishi hisobga olinmagan edi.
27-aprel 1947-yil kuni Gerbert Pollok, Robert Lengmyur, Frenk Elder va Anatoliy Gurevich General Electric kompaniyasining Skenektadi shahrida, Nyu-York shtatida joylashgan laboratoriyada sinxrotron bilan ishlayotgan paytda, elektr jihozlaridagi ehtimoliy muammolarni kuzatish uchun sinxrotron qobig‘ida ochilgan shaffof oyna orqali elektronlar dastasidan chiqayotgan ko‘rinadigan yorug‘likni payqashdi. Bu hodisa kutilmagan edi va tasodifan kuzatildi. Keyingi tadqiqotlardan so‘ng u Pomeranchuk va Ivanenko bashorat qilgan relyativistik elektronlar nurlanishi bilan bog‘landi.
1949-yilda Jon Bolton ayrim astronomik obyektlardan sinxrotron nurlanishini qayd etdi (Qisqichbaqa tumanligi, Sentavr A galaktikasi va boshqalar).
Nurlanish manbalari
Sun’iy
2021-yil holatiga ko‘ra, dunyoda 50 dan ortiq sinxrotron nurlanishi manbasi ishlamoqda. Eng ko‘pi — AQShda (9 ta) va Yaponiyada (8 ta).
Barcha manbalar shartli ravishda to‘rt avlodga bo‘linadi. Ularning prinsipial sxemasi o‘xshash, biroq parametrlari bir necha tartib darajasiga farq qiladi. So‘nggi 50 yil davomida o‘rtacha har o‘n yilda rentgen sinxrotron nurlanishi manbalarining yorqinligi ming baravar ortib bormoqda.
Birinchi avlod
Sinxrotron nurlanishining dastlabki manbalari uni hosil qilish uchun mo‘ljallanmagan yuqori energiyali tezlatkichlar edi. Nurlanish xalaqit beruvchi effekt deb hisoblangan va bu sinxrotronlar hamda betatronlarning ishlashini qiyinlashtirgan. Bunday manbalar 1950-yillarda va 1960-yillarda sinxrotron nurlanishi bo‘yicha o‘tkazilgan dastlabki tajribalarda ishlatilgan.
Ikkinchi avlod

Sinxrotron nurlanishining foydasi ayon bo‘lgach, uni hosil qilishga mo‘ljallangan qurilmalar — «foton fabrikalari» qurila boshlandi. Bunday ixtisoslashgan sinxrotronlar to‘plovchi halqalar deb ataldi. Ular elektronlar dastasini uzoq vaqt saqlab turish uchun qurilgan. Buning uchun ularda vakuum yuqori darajada saqlanadi va magnitlarni joylashtirishning maxsus sxemalari (kvadrupol va sekstupol (inglizcha)) magnitlari yordamida ixcham elektronlar dastasini hosil qilish mumkin; uning emitansi kichik.
Uchinchi avlod
Uchinchi avlod nurlatkich sifatida buruvchi magnitlardan emas, balki maxsus o‘rnatiladigan qurilmalardan foydalanadi: viglerlar va undulyatorlar — kuchli o‘zgaruvchan magnit maydon hosil qiluvchi elementlar bo‘lib, elektronlar dastasi ularning ichidan o‘tganda yuqori spektral yorqinlikka ega sinxrotron nurlanishini yuzaga keltiradi. Bunday to‘plovchi halqalar elektronlarni dastaga uzluksiz kiritish imkonini saqlab qoladi, bu esa uning tokini deyarli cheklanmagan vaqt davomida barqaror ushlab turish imkonini beradi.
To‘rtinchi avlod
To‘rtinchi avlod to‘plagichning murakkabroq magnit tizimi yordamida elektronlar dastasining emitansini nihoyatda kichik qiymatgacha kamaytiradi va yorug‘lik manbai o‘lchamining difraksion chegarasiga yaqinlashish imkonini beradi.
Tabiiy
Tabiiy sinxrotron nurlanishi manbalarining o‘ziga xos xususiyati — magnit maydon orqali o‘tadigan zaryadlangan zarralar (protonlar, elektronlar va og‘ir elementlar yadrolari) energiyasining keng taqsimlanishidir. Odatda, kosmik nurlar energiyasi darajali qonun bo‘yicha taqsimlanadi (daraja ko‘rsatkichi o‘rtacha −3 ga teng), shu sababli nurlanishning umumiy spektri boshqa shaklga — yana darajali shaklga ega bo‘ladi, . Bu kattalikni nurlanishning spektral indeksi deb atashadi. Yana bir jihat — zarralar oqimining nurlanishni o‘z-o‘zidan yutishi tufayli spektrlarda past chastotalar sohasida «pasayish» kuzatiladi (past chastotalar yuqori chastotalarga qaraganda yaxshiroq yutiladi). Shuningdek, nurlanuvchi zarralar siyrak plazmada harakatlanishi mumkin, bu ham nurlanish intensivligining taqsimlanishini sezilarli darajada o‘zgartiradi (Razin — Sitovich effekti).
Astronomik sinxrotron nurlanishi manbalarining yana bir muhim xususiyati shundaki, zarralar ko‘pincha o‘zgaruvchan magnit maydonda harakatlanadi. Galaktikalarning magnit maydoni juda kuchsiz bo‘lgani sababli, ultra-relyativistik zarralarning harakat radiusi yuzlab kilometr va undan ortiq bo‘ladi. Bunda galaktika magnit maydonining tuzilishi murakkab va chigal bo‘lib, shu sababli undagi zarralar harakati Broun harakatiga o‘xshaydi. Neytron yulduzlari kabi kichikroq obyektlarning magnit maydoni esa ancha kuchli, biroq fazoviy ko‘lami ham sezilarli darajada kichik.
Kosmik sinxrotron nurlanishining quyidagi manbalarini ajratish mumkin:
- Faol galaktika yadrolari. Bunday tuzilmalar kvazarlarda va ko‘plab radiogalaktikalarda.
- «Radio pufaklar» yoki «loblar» (inglizcha: lobes — yirik masshtabli tuzilmalar (ularning o‘lchami 4 Mpc ga yetadi); pufaklar gaz bilan to‘lgan bo‘lib, odatda galaktika yoki kvazar atrofida simmetrik joylashadi. Bizning Galaktikamizda ham shunday obyektlar mavjud — Fermi pufaklari.
- Relyativistik oqimlar, yoki jetlar — galaktika yadrolaridan otilib chiqadigan uzun (300 000 yorug‘lik yiligacha) gaz oqimlari.
- neytron yulduzlari — bu ixcham yulduzlar sirtidagi elektr maydon kuchlanganligi 6 × 1010 Вт/см ga yetadi, shu sababli ulardagi zarralar relyativistik tezliklargacha tezlanadi va yulduzning nihoyatda kuchli magnit maydoni bilan o‘zaro ta’sirlasha boshlaydi. Bu o‘zaro ta’sir davomida hosil bo‘ladigan fotonlar neytron yulduzining aylanish energiyasini yo‘qotishidagi asosiy kanallardan biridir.
- O‘ta yangi yulduzlarning qoldiqlari. O‘ta yangi yulduz portlashi zarralarni tezlashtiradi, zarba to‘lqini esa yulduzlararo gazni siqib, kuchaygan magnit maydon zonasini hosil qiladi. Yosh tumanliklarda o‘ta yangi yulduz tomonidan tezlashtirilgan zarralar, eski tumanliklarda esa yuqori energiyali kosmik nurlar yorug‘lik chiqaradi.
Sinxrotron nurlanishi bilan kechadigan vaqtinchalik hodisalar Quyoshda, shuningdek, gigant sayyoralarda (Yupiterda va Saturnda).
Elektromagnit bo‘lmagan sinxrotron nurlanishi
Magnit maydonda tezlanish bilan harakatlanayotgan zaryadlangan zarralar nafaqat elektromagnit maydonni, balki ular o‘zaro ta’sirlashadigan boshqa barcha maydonlarni ham juda kichik intensivlikda nurlantirishi kerak. Barcha zarralar gravitatsion to‘lqinlarni chiqarishi kerak. Protonlar parchalanib, pi-mezonlar, pozitronlar va neytrinolar chiqarish orqali boshqa zarralarga aylanishi kerak ().
Tezlanayotgan sanoq sistemasidagi kuzatuvchi nuqtayi nazaridan, protonning parchalanish jarayoni protonning turli zarralardan tashkil topgan issiqlik foni bilan to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladi (Unru effekti). Tezlashtirilgan protonning parchalanishini tajribada aniqlash uchun hozircha hosil qilish imkoni bo‘lmagan juda katta tezlanishlar talab etiladi.
Adabiyotlar
- Fizika ensiklopediyasi, 4-jild — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi 532-bet va 533-bet.
- G. Fetisov. Sinxrotron nurlanishi. Moddalar tuzilishini tadqiq etish usullari. — M.: Fizmatlit, 2007. — 672 bet. — ISBN 9785457966543.
- Landau L. D., Lifshits E. M. Maydon nazariyasi // Nazariy fizika. — M.: Nauka, 1974. — Jild 2.
- K. Sagan. Broka miyasi. Fan, koinot va inson haqida. — M.: Alpina Pablisher, 2018. — 458 bet. — ISBN 9785001390404.
- Oleg Verxodanov, Yuriy Pariyskiy. Radiogalaktikalar va kosmologiya. — M.: Fizmatlib, 2009. — 304 bet. — ISBN 9785457967557.
- V. L. Ginzburg tomonidan undulyatorlarning ixtiro qilinishi va ularning zamonaviy sinxrotron nurlanishi manbalari hamda erkin elektronli lazerlardagi roli, G. N. Kulipanov, UFN, 177 384–393 (2007).
- Sibir sinxrotron va teragers nurlanishi markazida rentgen-difraksion usullar yordamida tez kechadigan jarayonlarni tadqiq etish, G. N. Kulipanov, UFN, 188 577–594 (2018).