
Orbita (lotincha orbita «iz, yo‘l, so‘qmoq»; qad. «aylana yo‘l») — trayektoriya bo‘lib, u moddiy nuqtaning harakatini ifodalaydi; berilgan fazoviy koordinatalar sistemasida, nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlar maydonining muayyan konfiguratsiyasiga mos keladi. Bu atamani Iogann Keplerning «Yangi astronomiya» (1609) kitobida. Boshqacha aytganda, aylana yo‘l — boshqa jismning tortishish maydoniga tushib qolgan jism bosib o‘tadigan yo‘l; u og‘irligi jihatidan boshqa jismga qiyoslanadi.
Samoviy mexanikada orbita — bu osmon jismining gravitatsion maydonidagi harakat trayektoriyasi. Bu maydon boshqa jismga tegishli bo‘lib, uning massasi ancha katta (masalan, sayyoralar, kometalar va asteroidlar yulduzning gravitatsion maydonida harakatlanadi). To‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasida, uning boshi massa markaziga to‘g‘ri keladi; trayektoriya quyidagi shakllardan biriga ega bo‘lishi mumkin: konus kesimi (aylana, ellips, parabola yoki giperbola). Bunda uning fokusi massa markazi bilan ustma-ust tushadi.
Kepler orbitalari
Uzoq vaqt davomida sayyoralar aylana orbita bo‘ylab harakatlanishi kerak, deb hisoblangan. Aylana orbitani aniqlashga qaratilgan uzoq va samarasiz urinishlar Mars uchun qilingan bo‘lsa-da, Kepler bu fikrni rad etdi va keyinchalik, Tixo Brage, uning o‘lchovlari ma’lumotlaridan foydalanib, uchta qonunni shakllantirdi (qarang: Kepler qonunlari), ular jismlarning orbital harakatini tavsiflaydi.
Kepler elementlari elliptik orbitaning quyidagi elementlaridan iborat:
- fokal parametr , katta yarim o‘q , peritsentr radiusi, apotsentr radiusi — orbitaning o‘lchamini belgilaydi,
- ekssentrisitet () — orbita shaklini belgilaydi,
- orbita og‘ish burchagi (),
- ko‘tariluvchi tugun uzunligi () — osmon jismining orbita tekisligi fazodagi holatini belgilaydi,
- peritsentr argumenti () — apparatning orbita tekisligidagi yo‘nalishini belgilaydi (ko‘pincha peritsentr tomonga yo‘nalish olinadi),
- osmon jismining peritsentrdan o‘tish vaqti () — vaqt bo‘yicha boshlang‘ich nuqtani belgilaydi.
Bu elementlar orbitani uning shaklidan (elliptik, parabolik yoki giperbolik) qat’i nazar, bir qiymatli aniqlaydi. Asosiy koordinata tekisligi sifatida ekliptika tekisligi, galaktika tekisligi yoki Yer ekvatori tekisligi va hokazolar olinishi mumkin. Shunda orbita elementlari tanlangan tekislikka nisbatan belgilanadi.
Tasnifi
Orbita markazidagi jismga ko‘ra
- galaktosentrik — galaktika markazi atrofidagi orbita (Quyosh o‘z galaktikamiz markazi atrofida orbita bo‘ylab harakatlanadi; uning nomi — Somon yo‘li)
- geliosentrik — Quyosh atrofidagi orbita (Quyosh tizimida barcha sayyoralar, kometalar, asteroidlar, shuningdek, ayrim kosmik apparatlar bunday orbitada harakatlanadi); uning xususiy holi — taqasimon orbita
- geotsentrik (shuningdek, Yerga yaqin orbita) — Yer atrofidagi orbita (unda Oy, Yerning sun’iy yo‘ldoshlari va kosmik chiqindilarning katta qismi ham joylashgan)
- Oy atrofidagi (shuningdek, selenotsentrik) — Yerning tabiiy yo‘ldoshi bo‘lgan Oy orbitasi
- areotsentrik — Mars atrofidagi orbita
Geotsentrik orbita balandligiga ko‘ra
- past Yer orbitasi — balandligi 2000 km gacha bo‘lgan geotsentrik orbita
- o‘rta balandlikdagi — balandligi 2000 km dan yuqori, ammo geosinxron orbitadan (35786 km) past bo‘lgan geotsentrik orbita (bu orbitada sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlari — GPS, GLONASS, «BeiDou», «Galileo»)
- geosinxron — 35786 km balandlikdagi geotsentrik orbita bo‘lib, unda orbital davri Yerning yulduz sutkasiga teng (Yerning aylanish davri — Yer o‘z o‘qi atrofida aylanadi) bo‘lib, uning xususiy holi — geostatsionar orbita bo‘lib, unda og‘ish burchagi Yer ekvatoriga nisbatan nolga teng.
- yuqori elliptik — geotsentrik orbita bo‘lib, uning apogey balandligi perigey balandligidan ancha yuqori; xususiy holatlari — geostatsionar o‘tish orbitasi, Goman o‘tish orbitasi, bielliptik o‘tish orbitasi, «Molniya» va «Tundra»
Orbita ekssentrisitetiga ko‘ra
- aylana — ekssentrisiteti e = 0 bo‘lgan orbita; shakli aylana
- elliptik — ekssentrisiteti 0 < e < 1 bo‘lgan va shakli ellips
- parabolik — ekssentrisiteti e = 1 bo‘lgan va shakli parabola
- giperbolik — ekssentrisiteti e > 1 bo‘lgan va shakli giperbola
- radial — ekssentrisiteti e = 1 va burchak impulsi nolga teng
Orbita og‘ish burchagiga ko‘ra
- og‘ma — og‘ish burchagi i > 0° bo‘lgan orbita (tayanch tekisliklar sifatida Yer ekvatori, ekliptika, galaktika tekisligi); xususiy holi — qutbiy orbita bo‘lib, unda og‘ish burchagi i=90° (Yer ekvatoriga nisbatan)
- ekvatorial — orbita markaziy jismining ekvatoriga nisbatan og‘ish burchagi i = 0° bo‘ladi; xususiy holatlari — geostatsionar orbita va areostatsionar orbita
Orbita markaziy jism bilan sinxronligiga ko‘ra
- sinxron — orbital davri markaziy jismning yulduz sutkasiga teng bo‘lgan orbita; xususiy holatlari — geosinxron orbita, Quyosh-sinxron orbita, «Tundra» orbitasi va areosinxron orbita
- subsinxron — orbital davri markaziy jismning yulduz sutkasidan qisqa bo‘lgan orbita; xususiy holatlari — yarim sinxron orbita va «Molniya» orbitasi
Orbital harakat yo‘nalishiga ko‘ra
Orbita vazifasiga ko‘ra
- Qabriston orbitasi — Yerning sun’iy yo‘ldoshlari faol xizmat muddati tugagach, ularni ko‘chirish uchun mo‘ljallangan orbita
- Kam energiyali o‘tish trayektoriyasi — kosmik apparatning belgilangan maqsadga eng kam yoqilg‘i sarfi bilan yetib borishi uchun mo‘ljallangan orbita
- Past tayanch orbita — balandligini oshirish yoki orbita og‘ish burchagini o‘zgartirish orqali sezilarli darajada o‘zgartirilishi rejalashtirilgan dastlabki past Yer orbitasi
Shuningdek, ayniqsa kosmik apparatlar uchun, orbitalar yopiq va ochiq turlarga ajratiladi.
Adabiyotlar
- Orbita // Tirik buyuk rus tilining izohli lug‘ati : 4 jildda / tuzuvchi-muallif V. I. Dal. — 2-nashr — Sankt-Peterburg : Matbaa M. O. Volf, 1882. — J. 4.
- Abell; Morrison; Volf. Koinotni o‘rganish. — beshinchi nashr. — Saunders College Publishing[inglizcha], 1987.
- Linton, Kristofer (2004). Evdoksdan Eynshteyngacha. Kembrij: Universitet nashriyoti. ISBN 0-521-82750-7
- Svets, Frenk va boshqalar (1997). Ustozlardan o‘rganing! Arxiv nusxasi 16-iyul 2017-yilda Wayback Machine’da. Amerika matematiklar assotsiatsiyasi. ISBN 0-88385-703-0
- Andrea Milani va Jovanni F. Gronki. Orbitalarni aniqlash nazariyasi (Kembrij universiteti nashriyoti; 378 bet; 2010). Tabiiy va sun’iy osmon jismlarining orbitalarini aniqlash uchun yangi algoritmlar muhokama qilinadi.
Havolalar
- Orbital harakat bo‘yicha Java simulyatsiyasi Arxiv nusxasi 31-yanvar 2019-yilda Wayback Machine’da. Java talab qilinadi.
- Onlayn orbita chizgichi. Buning uchun JavaScript.
- Orbital mexanika (Raketa va kosmik texnologiyalar)
- F. Varadi; B. Ranegar; M. Gil. Sayyoralar orbitalarini uzoq muddatli integratsiyalash usullarini izchil takomillashtirish (inglizcha) // Astrofizika jurnali : ilmiy jurnal. — IOP Publishing, 2003. — 592-jild. — 620—630-betlar. — doi:10.1086/375560. — Bibcode:2003ApJ...592..620V.
- Orbitlarni bevosita boshqarish orqali tushunish Arxiv nusxasi 8-noyabr 2017-yilda Wayback Machine’da. JavaScript va Macromedia dasturlari talab qilinadi
- Merrifild, Maykl. Orbitlar (jumladan, inson ishtirokidagi birinchi orbita). Sixty Symbols. Bredi Xaran tomonidan Nottingem universiteti uchun. Murojaat sanasi: 20-fevral 2019-yil. Arxivlangan 30-avgust 2018-yilda.