Orbita nima

Orbita (lotincha orbita «iz, yo‘l, so‘qmoq»; qad. «aylana yo‘l») — trayektoriya bo‘lib, u moddiy nuqtaning harakatini ifodalaydi; berilgan fazoviy koordinatalar sistemasida, nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlar maydonining muayyan konfiguratsiyasiga mos keladi. Bu atamani Iogann Keplerning «Yangi astronomiya» (1609) kitobida. Boshqacha aytganda, aylana yo‘l — boshqa jismning tortishish maydoniga tushib qolgan jism bosib o‘tadigan yo‘l; u og‘irligi jihatidan boshqa jismga qiyoslanadi.

Samoviy mexanikada orbita — bu osmon jismining gravitatsion maydonidagi harakat trayektoriyasi. Bu maydon boshqa jismga tegishli bo‘lib, uning massasi ancha katta (masalan, sayyoralar, kometalar va asteroidlar yulduzning gravitatsion maydonida harakatlanadi). To‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasida, uning boshi massa markaziga to‘g‘ri keladi; trayektoriya quyidagi shakllardan biriga ega bo‘lishi mumkin: konus kesimi (aylana, ellips, parabola yoki giperbola). Bunda uning fokusi massa markazi bilan ustma-ust tushadi.

Kepler orbitalari

Uzoq vaqt davomida sayyoralar aylana orbita bo‘ylab harakatlanishi kerak, deb hisoblangan. Aylana orbitani aniqlashga qaratilgan uzoq va samarasiz urinishlar Mars uchun qilingan bo‘lsa-da, Kepler bu fikrni rad etdi va keyinchalik, Tixo Brage, uning o‘lchovlari ma’lumotlaridan foydalanib, uchta qonunni shakllantirdi (qarang: Kepler qonunlari), ular jismlarning orbital harakatini tavsiflaydi.

Kepler elementlari elliptik orbitaning quyidagi elementlaridan iborat:

Bu elementlar orbitani uning shaklidan (elliptik, parabolik yoki giperbolik) qat’i nazar, bir qiymatli aniqlaydi. Asosiy koordinata tekisligi sifatida ekliptika tekisligi, galaktika tekisligi yoki Yer ekvatori tekisligi va hokazolar olinishi mumkin. Shunda orbita elementlari tanlangan tekislikka nisbatan belgilanadi.

Tasnifi

Orbita markazidagi jismga ko‘ra

Geotsentrik orbita balandligiga ko‘ra

Orbita ekssentrisitetiga ko‘ra

Orbita og‘ish burchagiga ko‘ra

  • og‘ma — og‘ish burchagi i > 0° bo‘lgan orbita (tayanch tekisliklar sifatida Yer ekvatori, ekliptika, galaktika tekisligi); xususiy holi — qutbiy orbita bo‘lib, unda og‘ish burchagi i=90° (Yer ekvatoriga nisbatan)
  • ekvatorial — orbita markaziy jismining ekvatoriga nisbatan og‘ish burchagi i = 0° bo‘ladi; xususiy holatlari — geostatsionar orbita va areostatsionar orbita

Orbita markaziy jism bilan sinxronligiga ko‘ra

Orbital harakat yo‘nalishiga ko‘ra

  • prograd — jism markaziy jismning o‘z o‘qi atrofida aylanishi bilan bir xil yo‘nalishda harakatlanadigan orbita
  • retrograd — jism markaziy jismning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadigan orbita

Orbita vazifasiga ko‘ra

  • Qabriston orbitasi — Yerning sun’iy yo‘ldoshlari faol xizmat muddati tugagach, ularni ko‘chirish uchun mo‘ljallangan orbita
  • Kam energiyali o‘tish trayektoriyasi — kosmik apparatning belgilangan maqsadga eng kam yoqilg‘i sarfi bilan yetib borishi uchun mo‘ljallangan orbita
  • Past tayanch orbita — balandligini oshirish yoki orbita og‘ish burchagini o‘zgartirish orqali sezilarli darajada o‘zgartirilishi rejalashtirilgan dastlabki past Yer orbitasi

Shuningdek, ayniqsa kosmik apparatlar uchun, orbitalar yopiq va ochiq turlarga ajratiladi.

Adabiyotlar

Havolalar