Saffir–Simpson Bo‘ron Shkalasi (SSHWS) yoki Saffir–Simpson Bo‘ronlar Shkalasi (SSHS) — G‘arbiy yarimsharda uchraydigan tropik siklonlarni (bo‘ronlarni) kuchiga qarab besh toifaga ajratadi. Bo‘ronlar tropik depressiya va tropik bo‘ronlardan kuchli bo‘lishi shart. Shkala bo‘yicha toifalar shamollarning davomiy tezligi bilan belgilanadi.
Bo‘ron toifaga kiritilishi uchun maksimal davomiy shamol tezligi (10 m balandlikda, 1 daqiqa davomida o‘lchangan) 119 km/soatdan kam bo‘lmasligi kerak (1-toifa). Eng yuqori — 5-toifa, unda shamol tezligi 252 km/soat va undan yuqori bo‘ladi. Har bir toifa uchun shamol tezligi turli birliklarda maxsus jadvalda berilgan. Ushbu tasnif bo‘ron qirg‘oqqa chiqqanda yuz berishi mumkin bo‘lgan talafot va suv toshqinlari haqida umumiy tasavvur beradi.
Saffir–Simpson shkalasi jadvali
| Toifa | m/s | tugun (uz) | milya/soat | km/soat |
| 5 | ≥ 70 | ≥ 137 | ≥ 157 | ≥ 252 |
| 4 | 58—70 | 113—136 | 130—156 | 209—251 |
| 3 | 50—58 | 96—112 | 111—129 | 178—208 |
| 2 | 43—49 | 83—95 | 96—110 | 154—177 |
| 1 | 33—42 | 64—82 | 74—95 | 119—153 |
Qo‘shimcha tasnif:
- Tropik bo‘ron: 18—32 m/s (63—118 km/soat)
- Tropik depressiya: ≤ 17 m/s (≤ 62 km/soat)
O‘lchash xususiyatlari
Saffir–Simpson bo‘ron shamollari shkalasi shamollarning maksimal tezligiga asoslanadi, bu esa 10 metr balandlikda 1 daqiqa davomida o‘rtachalashtirilgan qiymatdir.
AQSh Milliy Bo‘ron Markazi (NHC) va Markaziy Tinch okean Bo‘ron Markazi kuchni 5 tugun (uz) qadam bilan belgilaydi va keyin boshqa birliklarga aylantirib, yaqin 5 km/soat yoki 5 milya/soatgacha yaxlitlaydi.
Shkala rasmiy ravishda faqat Atlantika okeani va Shimoliy Tinch okeanning sharqiy qismida qo‘llaniladi. Boshqa hududlarda esa shamol odatda 3 yoki 10 daqiqa davomida o‘rtachalashtiriladi. Natijada, 1 daqiqa asosidagi shamollar 14 % kuchliroq, 10 daqiqa asosidagilar esa 12 % sustroq ko‘rinadi.
SSHWS tanqid qilinadi, chunki u yog‘ingarchilik, shtorm to‘lqinlari va boshqa muhim omillarni hisobga olmaydi. Ammo himoyachilariga ko‘ra, uning maqsadi oddiy va tushunarli bo‘lishidir.
Tarix
Shkala 1971 yilda qurilish muhandisi Gerbert Saffir va AQSh Milliy Bo‘ron Markazi direktori Robert Simpson tomonidan ishlab chiqilgan. 1973 yilda keng jamoatchilikka taqdim etilgan va 1974 yildan boshlab keng qo‘llanila boshlandi.
Saffir 1969 yilda BMT topshirig‘i bilan bo‘ron hududlarini o‘rganganida oddiy shkala yo‘qligini payqagan. Shundan so‘ng shamol tezligiga asoslangan 5 darajali tizim yaratgan. Simpson unga shtorm to‘lqinlari va suv toshqini ta’sirini qo‘shdi.
2009 yilda NHC shkaladan bosim va shtorm to‘lqinlari oralig‘ini olib tashlab, sof shamol shkalasini joriy qildi. 2010-yil 15-maydan bu yangi versiya kuchga kirdi. 2012 yilda esa shamol diapazonlari qayta ko‘rib chiqildi va 4-toifa 130–156 milya/soat qilib belgilandi.
Kategoriyalar
1-toifa
Shamol tezligi: 33–42 m/s (119–153 km/soat).
Asosiy xavf: juda xavfli shamollar ayrim zarar yetkazadi.
Yaxshi qurilgan binolarga jiddiy zarar yetkazmaydi, ammo daraxtlarni sindiradi, ko‘chma uylarni ag‘daradi, elektr ta’minotini bir necha kunga uzib qo‘yadi.
2-toifa
Shamol tezligi: 43–49 m/s (154–177 km/soat).
Asosiy xavf: o‘ta xavfli shamollar sezilarli zarar yetkazadi.
Tomlarni uchirishi, deraza va eshiklarni sindirishi, daraxtlarni ildizi bilan sug‘urib tashlashi mumkin. Elektr va suv ta’minoti bir necha kunga uzilib qoladi.
3-toifa
Shamol tezligi: 50–58 m/s (178–208 km/soat).
Asosiy xavf: halokatli zarar yetkazadi.
Kichik uylar va sanoat binolari jiddiy zarar ko‘radi, qirg‘oqda suv toshqinlari yuz beradi. Elektr va suv ta’minoti bir necha haftaga yo‘qoladi.
4-toifa
Shamol tezligi: 58–70 m/s (209–251 km/soat).
Asosiy xavf: juda katta vayronagarchilik.
Uylardagi tashqi devorlar va tomlarning katta qismini buzadi, plyajlarda eroziya kuzatiladi. Elektr va suv ta’minoti haftalab yo‘q bo‘ladi.
5-toifa
Shamol tezligi: ≥ 70 m/s (≥ 252 km/soat).
Asosiy xavf: eng halokatli vayronagarchilik.
Ko‘plab uylar va sanoat binolari butunlay vayron bo‘ladi, daraxtlar ildizi bilan sug‘uriladi. Qirg‘oqdagi hududlarda to‘liq vayronagarchilik kuzatiladi. Elektr va suv ta’minoti bir necha oy yo‘qoladi.
Kengaytirish takliflari
Ba’zi olimlar shamol tezligi 280–290 km/soatdan yuqori bo‘lgan bo‘ronlar uchun 6-toifa joriy etishni taklif qilgan. 2017-yilda Irma bo‘ronidan so‘ng bu masala yana muhokama qilingan.
NOAA tadqiqotchisi Jim Kossin esa 314 km/soatdan boshlanadigan 6-toifa, 370 km/soatdan boshlanadigan 7-toifa g‘oyasini ilgari surgan. Ammo shkalani ishlab chiqqan Robert Simpson bunga qarshi chiqqan, chunki 250 km/soatdan yuqori shamollar allaqachon yetarlicha vayronagarchilik keltiradi.
