Seziy nima

Seziy
Seziy
	← Ksenon \| Bariy →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Seziy namunasi
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	seziy / caesium (Cs), 55
Guruh, davr, blok	1 (eskirgan tasnif bo‘yicha IA), 6, ; s-element
Atom massasi ; (molyar massa)	132,9054519(2) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Xe] 6s1
Atom radiusi	267 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	235 pm
Ion radiusi	(+1e) 167 pm
Elektrmanfiylik	0,79 (Poling shkalasi bo‘yicha)
Elektrod potensiali	−2,923
Oksidlanish darajalari	0, +1
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	375,5 (3,89) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik ( m. sh.)	1,873 g/sm3
Erish harorati	28,7 °C; 28,5 °C; 28,44 °C
Qaynash harorati	667,6 °C; 688 °C; 669,2 °C
Molyar erish issiqligi	2,09 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	68,3 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	32,21 J/(K·mol)
Molyar hajm	70,0 sm3/mol
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Hajmiy markazlashgan kubik
Panjara parametrlari	6,140 Å
Debay harorati	39,2 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 35,9 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-46-2
Emissiya spektri
Eng uzoq yashovchi izotoplari
β−	134Ba

55

Seziy

Cs

132,9055

[Xe]6s¹

Seziy (kimyoviy belgisi — Cs, lotincha lot. Caesium) — kimyoviy element 1-guruh ( eskirgan tasnif bo‘yicha — birinchi guruhning asosiy kichik guruhi, IA), oltinchi davr kimyoviy elementlarning davriy sistemasi D. I. Mendeleyev, uning atom tartib raqami 55.

Oddiy modda seziy — yumshoq, yopishqoq ishqoriy metall bo‘lib, kumushsimon-sariq rangga ega. Seziy o‘z nomini emissiya spektridagi ( lot. caesius — osmonrang) ikkita yorqin ko‘k chiziqdan olgan.

Tarixi

Seziy 1860-yilda nemis olimlari R. V. Bunzen va G. R. Kirxgof tomonidan Bad-Dyurkxaym mineral bulog‘i suvida, Germaniyada optik spektroskopiya usuli bilan kashf etilgan va spektral tahlil yordamida ochilgan birinchi element bo‘lgan. Sof seziy ilk bor 1881-yilda shved kimyogari Karl Setterberg^[nemischa] tomonidan elektroliz qilish yo‘li bilan eritilgan seziy sianidi (CsCN) va bariy aralashmasidan ajratib olingan.

Tabiatda uchrashi va qazib olinishi

Seziyning asosiy minerali — pollutsit. Seziy aralashma sifatida ayrim alyumosilikatlar: lepidolit, flogopit, biotit, amazonit, petalit, berill, sinnvaldit, leytsit, karnallit tarkibida ham uchraydi. Shuningdek, u noyob avogadrit mineralida ham bo‘ladi. Sanoat xomashyosi sifatida quyidagilar ishlatiladi: pollutsit va lepidolit.

2012-yil boshida seziyning dunyo bo‘yicha tasdiqlangan zaxiralari 70 000 tonna.

Seziy rudasi (pollutsit) qazib olishda Kanada — Tanko^[inglizcha] (janubi-sharqiy Manitoba, Bernik-Leyk) konida dunyodagi seziy zaxiralarining qariyb 70 % jamlangan. Pollutsit shuningdek Namibiyada va Zimbabveda ham qazib olinadi. Rossiyada pollutsit konlari Kola yarimorolida, Sharqiy Sayan va Zabaykalye hududlarida mavjud. Pollutsit konlari, shuningdek, Qozog‘iston, Mo‘g‘uliston va Italiyada ( Elba orolida) ham uchraydi, ammo ularning zaxiralari kam va muhim iqtisodiy ahamiyatga ega emas..

Dunyoda boyitilgan seziy rudasi yiliga taxminan 20 tonna qazib olinadi. Metall (sof) seziyning dunyoda ishlab chiqarish hajmi esa yiliga 9 tonnaga yaqin.

Ba’zi manbalar seziyga bo‘lgan ehtiyoj uning qazib olinishidan 8,5 baravar yuqori ekanini ta’kidlaydi. Shu sababli seziy metallurgiyasidagi vaziyat, masalan, tantal yoki reniy metallurgiyasidagidan ham tashvishliroq: ishlab chiqaruvchilar metall seziyga doimiy ortib borayotgan talabni qondira olmayapti.

Geokimyosi va mineralogiyasi

Yer po‘stidagi seziyning o‘rtacha miqdori — 3,7 g/t. Seziy miqdori ultraasosli tog‘ jinslaridan (0,1 g/t) kislotali jinslarga (5 g/t) tomon biroz ortishi kuzatiladi. Tabiatda seziyning asosiy qismi tarqoq holda uchraydi va faqat kichik qismi seziyning o‘ziga xos minerallari (pollutsit va boshqalar) tarkibida bo‘ladi. Seziyning muntazam ravishda yuqoriroq miqdori morganit (1—4 %), roditsit (taxminan 5 %), avogadrit va lepidolit (0,85 %) tarkibida kuzatiladi. Kristallokimyoviy xususiyatlariga ko‘ra, seziy rubidiy, kaliy va talliyga eng yaqin elementdir. Seziy kaliy minerallarida nisbatan katta miqdorda uchraydi. Rubidiy singari, seziy ham magmatik jarayonlarning so‘nggi bosqichlarida to‘planishga moyil bo‘lib, uning pegmatitlardagi konsentratsiyasi eng yuqori qiymatlarga yetadi. Granit pegmatitlarida seziyning o‘rtacha miqdori qariyb 0,01 %, pollutsit saqlovchi ayrim pegmatit tomirlarida esa hatto 0,4 % ga yetadi. Bu granitdagiga qaraganda taxminan 40 baravar ko‘pdir. Seziyning eng yuqori konsentratsiyalari spodumenli, nodir metallar bilan almashingan mikroklin-albit pegmatitlarida kuzatiladi. Pnevmatolit-gidrotermal jarayonlarda seziyning yuqori miqdori kvars-berill-volframit tomirlari bo‘lgan greyzenlashgan alyaskit va granit massivlari bilan bog‘liq. Bu jinslarda u asosan muskovit va dala shpatlari tarkibida uchraydi. Gipergenez zonasida (yer yuzasiga yaqin sharoitlarda) seziy gil minerallarini saqlovchi gillar, gilli tog‘ jinslari va tuproqlarda, ba’zan marganes gidroksidlarida oz miqdorda to‘planadi. Seziyning eng yuqori miqdori atigi 15 g/t ni tashkil etadi. Gil minerallari seziyni sorbsiyalaydi: seziy yutilgan asos sifatida ularning qatlamlari orasiga kiradi. Bu elementning suvda faol ko‘chishi juda cheklangan. Seziyning asosiy qismi daryo suvidagi gil zarrachalari tarkibida «passiv» ko‘chadi. Dengiz suvida seziy konsentratsiyasi taxminan 0,5 mkg/l ga teng. Seziyning o‘ziga xos minerallaridan eng keng tarqalganlari — pollutsit (Cs, Na)[AlSi₂O₆]·nH₂O (22—36 % Cs₂O), seziyli berill (petssottait) Be₂CsAl₂(Si₆O₁₈) va avogadrit (KCs)BF₄. Oxirgi ikki mineral tarkibida 7,5 % gacha seziy oksidi bo‘ladi. Seziyning boshqa minerallari sifatida galxait (Cs,Tl)(Hg,Cu,Zn)₆(As,Sb)₄S₁₂ va margaritasit (Cs,K,H₃O)₂(UO₂)₂V₂O₈·H₂O.

Izotoplari

Seziyning massa sonlari 112 dan 151 gacha bo‘lgan (ya’ni protonlari 55, neytronlari 57 dan 96 gacha bo‘lgan) izotoplari va 22 ta yadro izomeri ma’lum. Tabiiy seziy — bir izotopli element bo‘lib, faqat bitta barqaror izotopdan iborat: ¹³³Cs.

Seziyning sun’iy radioaktiv nuklidlari orasida eng uzoq yashovchisi — ¹³⁵Cs , uning yarim yemirilish davri T_1/2 taxminan 2,3 million yil. Nisbatan uzoq yashovchi yana bir izotopi — ¹³⁷Cs (T_1/2 = 30,17 yil).

Seziy-137 biosferaning radioaktiv ifloslanishiga sabab bo‘ladigan asosiy nuklidlardan biridir, chunki u yadrolarning bo‘linishi natijasida yadro reaktorlarida va yadro quroli sinovlarida hosil bo‘ladi. Seziy-137 beta-yemirilishga uchraydi; hosil bo‘ladigan barqaror izotop — bariy-137.

Fizik xossalari

Seziy atomining to‘liq elektron konfiguratsiyasi: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d¹⁰4s²4p⁶5s²4d¹⁰5p⁶6s¹.

Seziy — erish harorati past bo‘lgan yumshoq metall (T_er = 28,6 °C); xona haroratida yarim suyuq holatda bo‘ladi. Seziyning qattiqligi Moos shkalasi bo‘yicha 0,2 ga teng.

Metall seziy elektronlarning relyativistik effektlari tufayli oltinsimon oq rangga ega bo‘lib, tashqi ko‘rinishi oltinga o‘xshaydi, ammo undan ochroq. Eritilgan seziy — harakatchan, ko‘proq kumushsimon tusga ega suyuqlik. Suyuq seziy yorug‘likni yaxshi qaytaradi. Seziy bug‘lari yashil-ko‘kimtir rangda bo‘ladi.

Seziy kubik singoniya (hajmiy markazlashgan panjara) bo‘yicha kristallar hosil qiladi; fazoviy guruhi Im3m, elementar katak parametrlari a = 0,6141 nm, Z = 2. Yuqori bosimda boshqa polimorf modifikatsiyalarga o‘tishi mumkin. Seziy — paramagnetik.

Seziy suyuq ammiakda (to‘q ko‘k eritmalar hosil qilib) va eritilgan CsOH da eriydi.

Seziy boshqa ishqoriy metallar bilan oson eriydigan qotishmalar hosil qiladi. Uning kaliy va natriy bilan qotishmasining erish harorati −78 °C ga teng.

Kimyoviy xossalari

Seziy eng yuqori kimyoviy faollikka ega metall hisoblanadi, bundan tabiatda deyarli uchramaydigan radioaktiv fransiy bundan mustasno. U nihoyatda kuchli qaytaruvchidir. Havoda seziy darhol oksidlanib, alangalanadi va seziy superoksidini hosil qiladi:

{\mathrm {Cs} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CsO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}

Kam miqdordagi kislorod ta’sirida yoki sovuqda seziy oksid hosil qiladi:

{4\,\mathrm {Cs} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Cs} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }

Suv bilan reaksiya portlash orqali kechadi; natijada seziy gidroksidi va vodorod hosil bo‘ladi:

{2\,\mathrm {Cs} {}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {CsOH} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}

Seziy muz bilan (hatto −120 °C da), oddiy spirtlar, galogenorganik birikmalar, og‘ir metallar galogenidlari , kislotalar, quruq muz bilan ham reaksiyaga kirishadi (reaksiya kuchli portlash bilan kechadi). Shuningdek, benzol bilan reaksiyaga kirishadi. Seziyning faolligi nafaqat katta manfiy elektrokimyoviy potensial bilan, balki past erish va qaynash haroratlari bilan ham bog‘liq (juda katta kontakt yuzasi tez hosil bo‘lib, bir vaqtda reaksiyaga kirishayotgan modda miqdorini oshiradi).

{2\,\mathrm {Cs} {}+{}2\,\mathrm {HCl} {}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {CsCl} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}

{2\,\mathrm {Cs} {}+{}2\,\mathrm {CsOH} {}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Cs} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}

{\mathrm {Cs} {}+{}6\,\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}[\mathrm {Cs} (\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}]}

Seziy hosil qiladigan ko‘plab tuzlar — nitratlar, xloridlar, bromidlar, ftoridlar, yodidlar, xromatlar, manganatlar, azidlar, sianidlar, karbonatlar va h. k. — suvda va bir qator organik erituvchilarda nihoyatda oson eriydi; perxloratlar eng kam eriydi (bu seziyni olish va tozalash texnologiyasi uchun muhim). Seziy juda faol metall bo‘lishiga qaramay, litiydan farqli ravishda, odatiy sharoitda azot bilan reaksiyaga kirishmaydi. Shuningdek, bariy, kalsiy, magniy va qator boshqa metallardan farqli o‘laroq, hatto kuchli qizdirilganda ham azot bilan birikmalar hosil qila olmaydi.

Seziy gidroksidi — eng kuchli asoslardan biri bo‘lib, suvli eritmasi nihoyatda yuqori elektr o‘tkazuvchanlikka ega. Masalan, u bilan ishlashda konsentrlangan CsOH eritmasi odatiy haroratdayoq shishani yemirishini, uning eritmasi esa temir, kobalt, nikel, shuningdek, platina, korund va sirkoniy dioksidi , hatto asta-sekin kumush va oltinni ham yemirishini hisobga olish zarur (kislorod mavjud bo‘lsa, bu juda tez sodir bo‘ladi). Seziy gidroksidi eritmasiga bardosh bera oladigan yagona metall — rodiy va uning ayrim qotishmalaridir.

Seziy juda faol bo‘lib, saqlash idishlari materiallariga agressiv ta’sir qiladi. Shu sababli uni, masalan, maxsus shishadan tayyorlangan idishlarda argon yoki vodorod muhitida saqlash zarur (seziy oddiy laboratoriya shishasini yemiradi).

Seziy etilenni biriktirib, ditsezioetilen CsCH₂CH₂Cs birikmasini hosil qilishi mumkin.

Olinishi

Sanoatda seziy pollutsit mineralidan birikmalar ko‘rinishida ajratib olinadi. Buning uchun mineral xloridli yoki sulfatli usulda parchalanadi. Birinchi usulda boshlang‘ich mineral qizdirilgan xlorid kislota bilan ishlanadi va surma xloridi SbCl₃ qo‘shilib, Cs₃[Sb₂Cl₉] birikmasi cho‘ktiriladi, so‘ng issiq suv yoki ammiak eritmasi bilan yuvilib, seziy xloridi CsCl olinadi. Ikkinchi usulda mineral qizdirilgan sulfat kislota bilan ishlanib, alyuminiy-seziy achchiqtoshi CsAl(SO₄)₂·12H₂O.

Seziyni yetarlicha sof holda olish uchun vakuumda ko‘p marta rektifikatsiya qilish, metall-keramika filtrlari yordamida mexanik aralashmalardan tozalash, getters bilan qizdirib, vodorod, azot, kislorod izlarini yo‘qotish va ko‘p bosqichli kristallantirish talab qilinadi.

Seziyni olishdagi qiyinchiliklar uning minerallarini muntazam izlashga olib keladi: bu metall rudadan to‘liq ajratib olinmaydi; foydalanish davomida modda tarqalib, qaytarib bo‘lmaydigan darajada yo‘qotiladi. Sanoatga aynan juda toza (99,9—99,999 %) modda zarur, bu esa metallurgiyada noyob elementlar bilan ishlashning eng murakkab vazifalaridan biridir.

Rossiyada pollutsitdan seziy tuzlarini ajratish va qayta ishlash ishlari Novosibirsk dagi «Noyob metallar zavodi» YoAJda olib boriladi.

Seziy olishning bir necha laboratoriya usullari mavjud. Uni quyidagicha olish mumkin:

vakuumda seziy xromatini yoki dixromatini sirkoniy bilan aralashtirib qizdirish;
vakuumda seziy azidini parchalash: ${2\,\mathrm {CsN} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Cs} {}+{}3\,\mathrm {N} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{\uparrow }}$
seziy xloridini maxsus tayyorlangan kalsiy yoki litiy bilan aralashtirib qizdirish: ${\mathrm {Li} {}+{}\mathrm {CsCl} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Cs} {}+{}\mathrm {LiCl} }$ ${2\,\mathrm {CsCl} {}+{}\mathrm {Ca} {}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Cs} {}+{}\mathrm {CaCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$

Barcha usullar ko‘p mehnat talab qiladi. Ikkinchi usul juda yuqori tozalikdagi metall olish imkonini beradi, biroq portlash xavfi bor va uni amalga oshirish bir necha sutka davom etadi.

Qo‘llanilishi

Seziy XX asr boshlaridagina, uning minerallari aniqlanib, sof holda olish texnologiyasi ishlab chiqilgach, amalda qo‘llanila boshlagan. Hozir seziy va uning birikmalaridan elektronika, radio-, elektr-, rentgen texnikasi, kimyo sanoati, optika, tibbiyot, atom energetikasi sohalarida foydalaniladi. Asosan tabiiy, barqaror seziy-133 qo‘llanadi, cheklangan miqdorda esa uning radioaktiv seziy-137 izotopi ishlatiladi. Bu izotop uran, plutoniy, toriy ning parchalanish mahsulotlari aralashmasidan reaktorlar a’ni atom elektr stansiyalari reaktorlarida ajratib olinadi.

Fotoelementlar, fotoelektron ko‘paytirgichlar

Elektronning chiqish ishi juda past bo‘lgani uchun seziy yuqori sezgirlikka va kichik inersiyaga ega fotoelektr asboblar — fotoelementlar, fotoelektron ko‘paytirgichlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Fotoelementlarda seziy odatda qotishmalar shaklida surma, kalsiy, bariy, alyuminiy yoki kumush bilan birga ishlatiladi. Bu qo‘shimchalar qurilma samaradorligini oshirish va juda qimmat seziyni tejash uchun kiritiladi. Bunday fotoelementlar elektromagnit nurlanishning uzoq to‘lqinli infraqizil sohasidan qisqa to‘lqinli ultrabinafsha sohasigacha bo‘lgan keng elektromagnit nurlanish diapazonida ishlay oladi. Shu jihatdan seziy fotoelementlari rubidiylilardan.

Ionlashtiruvchi nurlanish detektorlari

Seziy yodidi monokristallar shaklida (odatda oz miqdordagi talliy bilan faollashtirilgan) eng keng tarqalgan ssintillyatorlardan biridir. Ssintillyatorlar ionlashtiruvchi nurlanish energiyasini yorug‘likka aylantiruvchi moddalardir. Buning sababi seziy yodidining ikkala asosiy tarkibiy elementi atom raqamining kattaligi tufayli gamma-kvantlarni yuqori samaradorlik bilan yutishi va ssintillyatorning kuchli yorug‘lik chiqishidir. Uning asosidagi zaryadlangan zarrachalar va gamma-nurlanish detektorlari atom texnikasi, geologiya, tibbiyot va kosmik tadqiqotlarda ishlatiladi. Masalan, Mars yuzasining element tarkibi gamma-spektrometr yordamida o‘lchangan. CsI(Tl) asosidagi bu asbob «Mars-5». Bu ssintillyatorning kamchiligi — biroz gigroskopikligidir. Shu sababli uni germetik qoplamasiz uzoq vaqt ishlatish faqat yetarlicha quruq havoda mumkin. Biroq u boshqa keng tarqalgan ssintillyator — natriy yodididan bir necha daraja kamroq nam tortadi.

Optika

Yodid va seziy bromidi maxsus optikada optik material sifatida qo‘llaniladi. Ulardan infraqizil asboblar, tungi ko‘rish ko‘zoynaklari va durbinlari, mo‘ljallagichlar hamda dushman texnikasi va harbiy kuchlarini aniqlash vositalarida (jumladan, kosmosdan turib) foydalaniladi.

Yorug‘lik manbalari

Elektrotexnikada seziy sirkoniy yoki qalay bilan birikmalar (seziy metatsirkonatlari va ortostannatlari) shaklida nur sochuvchi naychalar tayyorlashda ishlatiladi. Boshqa metallar bilan bir qatorda seziy yoritishga mo‘ljallangan gaz razryadli metall-galogen lampalarni to‘ldirishda qo‘llaniladi.

Katalizatorlar

Seziy sanoat kimyosida katalizator sifatida (organik va noorganik sintezda) keng ishlatiladi. Uning katalitik faolligidan ammiak, sulfat kislota, butil spirti ishlab chiqarishda, degidrogenlash reaksiyalarida hamda chumoli kislotasi olishda foydalaniladi. Seziydan ammiakni katalitik olishda promotor sifatida, shuningdek, butadiyen sintezida foydalanish ayniqsa samaralidir. Ayrim katalizatorlarda seziy va rubidiyni birgalikda qo‘llash samarali bo‘lib chiqdi (bu ikki metall bir-birining katalitik faolligini sezilarli oshiradi). Xususan, ruteniy–seziy–uglerod katalizatori ishlatiladi. Seziy kumush katalizatori ta’sirini kuchaytirib, etilenni epoksidlashda uning selektivligini oshiradi.

Tokning kimyoviy manbalari

Seziy asosida yoqilg‘i elementlari (jumladan, avtomobillar uchun) hamda nihoyatda yuqori energiya sig‘imli akkumulyatorlar uchun samarali qattiq elektrolit — seziy-beta-glinozyomi (seziy alyuminati).

Radiatsiya texnikasi

Seziy-137 ning gamma-nurlanishi gamma-defektoskopiya, o‘lchash texnikasi va oziq-ovqat mahsulotlarini (konservalar, parranda va hayvonlar nimtalari, go‘sht) sterilizatsiya qilishda, shuningdek, tibbiy preparatlar hamda dori vositalarini zararsizlantirishda, xavfli o‘smalarni radioterapiya orqali davolashda qo‘llaniladi. Seziy-137 dan radioizotop tok manbalari ishlab chiqarishda ham foydalaniladi. Bunda u seziy xloridi shaklida ishlatiladi (zichligi 3,9 g/sm³, ajratadigan energiyasi taxminan 1,27 Vt/sm³). Seziy-137 shaffof bo‘lmagan bunkerlarda sochiluvchan moddalarning chegaraviy sathini o‘lchash datchiklarida ishlatiladi.

Tibbiyot

Seziy birikmalari asosida yara kasalliklari, difteriya, shok va shizofreniyani davolash uchun samarali dori preparatlari yaratilgan. Ularning tuzlari, litiy preparatlari singari, kayfiyatni barqarorlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Seziyning energetikada qo‘llanilishi

Metall seziy qo‘llaniladigan muhim yo‘nalishlardan biri — jadal rivojlanayotgan yangi energetika qurilmalarini yaratish va ishlab chiqarishdir. Seziy plazmasi MGD-generatorlar ning ajralmas va nihoyatda muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularning foydali ish koeffitsiyenti 65—70 % gacha yetadi.

Seziy yuqori issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega hamda ayrim qotishmalari juda past haroratda eriydi (seziy 94,5 % va natriy 5,5 % aralashmasining erish harorati −30 °C). Shu bois undan issiqlik tashuvchi sifatida yadro reaktorlarida va yuqori haroratli turbinali energetika qurilmalarida foydalaniladi. Natriy 12 %, kaliy 47 %, seziy 41 % tarkibli qotishmaning erish harorati esa −78 °C bo‘lib, qotishmalar orasida rekord darajada past hisoblanadi.

Seziyning boshqa qo‘llanish sohalari

Seziy ftoridi pyezoelektrik keramika va maxsus shishalar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Seziy xloridi — yoqilg‘i elementlarida elektrolit, molibdenni payvandlashda esa flyusdir. Seziy bug‘laridagi atom o‘tishlari chastota etaloni sifatida atom soatlarida ishlatiladi.

Biologik roli

4

3

2

W

NFPA 704 seziy uchun

Rubidiy xloridi va seziy xloridi gaz almashinuv jarayonida ishtirok etib, oksidlovchi fermentlar faoliyatini kuchaytiradi. Bu elementlarning tuzlari organizmning gipoksiyaga chidamliligini oshiradi.

Tirik organizmlardagi seziy

Seziy o‘simlik va hayvon organizmlarida doimiy uchraydigan mikroelementdir. Masalan, dengiz suvo‘tlari tarkibida 0,01—0,1 mkg seziy 1 g quruq modda hisobiga, quruqlik o‘simliklarida esa 0,05—0,2 mkg/g miqdorda bo‘ladi. Hayvonlar seziyni suv va oziq-ovqat bilan oladi. Bo‘g‘imoyoqlilar organizmida taxminan 0,067—0,503 mkg/g seziy, sudralib yuruvchilarda 0,04 mkg/g, sutemizuvchilarda esa 0,05 mkg/g seziy mavjud. Sutemizuvchilar organizmida seziy asosan mushaklar, yurak va jigarda to‘planadi; qonda uning miqdori 2,8 mkg/l gacha yetadi. Seziyning zaharliligi nisbatan past bo‘lib, o‘simlik va hayvon organizmlaridagi biologik roli hali to‘liq aniqlanmagan.

Seziy-137 — seziyning radioaktiv izotopi bo‘lib, beta-nurlanish va gamma-kvantlar chiqaradi. U biosferaning texnogen radioaktiv ifloslanishidagi asosiy tarkibiy qismlardan biri bo‘lib, stronsiy-90, tritiy, kripton-85, ruteniy-106, yevropiy-154 va -155 va transuran elementlar (plutoniy, kyuriy, ameritsiy ning turli nisbatan uzoq yashovchi izotoplari aralashmalari bilan bir qatorda uchraydi). U uran-235, uran-238 (faqat tez neytronlar , energiyasi 1 MeV), plutoniy-239 va boshqa bo‘linuvchi izotoplarning parchalanish mahsulotidir. U yadro qurolini qo‘llash va sinashda hosil bo‘ladigan radioaktiv yog‘inlarda, shuningdek, ayrim radioaktiv chiqindilarda bo‘ladi (barchasida emas. Masalan, uranni kimyoviy tozalashdan qolgan ko‘plab chiqindilarda seziy-137 umuman bo‘lmaydi, ammo ularda qatorlari — uran-238 va uran-235 ning parchalanish radiy, poloniy, aktiniy, protaktiniy, qo‘rg‘oshin-210 va hokazolar). Seziy tuproq va suv tubi cho‘kindilariga kuchli sorbsiyalanadi, juda faol oksidlanadi; suvda asosan ion holatida bo‘ladi. U o‘simliklar, hayvonlar va inson organizmida ham uchraydi. Cs-137 ning to‘planish koeffitsiyenti chuchuk suv suvo‘tlari va Arktikadagi quruqlik o‘simliklarida, ayniqsa lishayniklarda eng yuqori. Hayvonlarda Cs-137 asosan mushak va jigarda to‘planadi. Eng yuqori to‘planish koeffitsiyenti shimol bug‘ulari va Shimoliy Amerika suv qushlarida qayd etilgan. U qo‘ziqorinlarda ham to‘planadi; ayrim turlari (moyli qo‘ziqorinlar, moxoviklar, svinushka, gorkushka, polyak qo‘ziqorini) radiotseziyning «to‘plagichlari» hisoblanadi.

Adabiyotlar

Perelman F. M. Rubidiy va seziy. — M.: Ukraina SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. — 140 bet, rasmlar bilan.
Kulvarskaya B. S., Soboleva N. A., Tatarinova N. V. Ishqoriy metallarning kompozitsion birikmalari — ion va elektronlarning yangi samarali manbalari // SSSR FA xabarlari. Fizika seriyasi; 1988. 52-jild. № 8. 1509—1512-betlar.
Lidin R. A. va boshq. Noorganik moddalarning kimyoviy xossalari. — 3-nashr, tuzatilgan. — M.: Ximiya, 2000. — 480 b. — ISBN 5-7245-1163-0.
Plyushchev V. Ye., Stepin B. D. Litiy, rubidiy va seziy birikmalarining kimyosi va texnologiyasi. — M.-L.: Ximiya, 1970. — 407 bet.
Solodov N. A., Rubidiy va seziy. — M., 1971.
Plyushchev V. Ye., Stepin B. D. Rubidiy va seziyning analitik kimyosi. — M., 1975.
Kogan B. I., Nazvanova V. A., Solodov N. A. Rubidiy va seziy. — M., 1971.
Moiseyev A. A., Ramzayev P. V. Biosferadagi seziy-137. — M., 1975.
Kimyo ensiklopediyasi: 5 jildda. / Tahrir hay’ati: Zefirov N. S. (bosh muharrir). — Moskva: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1999. — J. 5. — 783 b. — ISBN 5-85270-310-9.
Audi G., Kondev F. G., Wang M., Huang W. J., Naimi S. Yadro xossalarining Nubase2016 baholanishi (inglizcha) // Chinese Physics C. — 2017. — 41-jild, 3-son. — 030001-1—030001-138-betlar. — doi:10.1088/1674-1137/41/3/030001. — Bibcode:2017ChPhC..41c0001A.
Mattsson S. Lishayniklar, shimol bug‘ulari va inson organizmidagi radionuklidlar. — Lund, 1972.
Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. 2011-yilgi elementlarning atom massalari (IUPAC texnik hisoboti) (inglizcha) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — 85-jild, 5-son. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02.

Havolalar

WebElements saytida seziy
Kimyoviy elementlar ommabop kutubxonasida seziy
Qo‘ziqorinlarda radiotseziyning to‘planishi, ruxsat etilgan maksimal miqdorlar
Rossiya seziy bozorining qisqacha sharhi . 2013-yilda jahon va Rossiya seziy bozori. MetalResearch. Metallurgiya tadqiqotlari (2013-yil dekabr). Murojaat sanasi: 31-mart 2016-yil.