Saxalin oroli

Saxalin
Xususiyatlari
Maydoni76 600 km²
Eng baland nuqtasi1609 m
Aholisi445 887 kishi (2022)
Aholi zichligi5,82 kishi/km²
Joylashuvi
50°30′ sh. k. 143°00′ sh. u.HGYaO
Atrofini o‘rab turgan suv havzalariOxota dengizi, Yapon dengizi
Davlat
Rossiya Federatsiyasi subyektiSaxalin viloyati

Россия
Красная точка
Saxalin
Сахалинская область
Красная точка
Saxalin
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Saxalin — Sharqiy Osiyosohillari yaqinidagi orol. Kuril orollari bilan birga to‘lig‘icha Saxalin viloyatitarkibiga kiradi. Bu Rossiyaning eng yirik oroli.

Orolni Oxota va Yapon dengizlario‘rab turadi. Materik Osiyodan Tatar bo‘g‘ozi orqali ajralgan (eng tor qismi — Nevelskoy bo‘g‘ozi — kengligi 7,3 km bo‘lib, qishda muzlaydi); Saxalinni Yaponiya tomonidagi Xokkaydo orolidan — Laperuz bo‘g‘ozi ajratib turadi.

Etimologiyasi

«Saxalin» nomi manjurcha Saxalyan-Ula-Angga-Xadaiborasidan kelib chiqqan bo‘lib, «Qora daryo qoyalari» degan ma’noni bildiradi (bu yerdagi «qora daryo» — Saxalyan-Ulla — deganda Amurdaryosi nazarda tutiladi). Xaritada yozilgan bu nom yanglishib Saxalinga nisbat berilgan va keyingi xaritalarda orol nomi sifatida qayta-qayta chop etilgan.

Ayn tilidagi Saxalin nomi — Trepun-mosiri — «dengiz o‘ragan yer» ma’nosini bildiradi. U (t)rebun/(t)repun, ya’ni «ochiq (sohilbo‘yi) dengiz» va mosiri — «quruqlik, katta orol» so‘zlaridan kelib chiqqan. Demak, aynlar Saxalinni materikning yarimoroli emas, aynan orol deb tasavvur qilganlar.

Yaponcha orol nomi — Karafuto (yaponcha 樺太) — ayn tilidagi kamuy-kara-puto-ya-mosiriborasidan kelib chiqadi va «daryo quyilishi xudosining yeri» degan ma’noni anglatadi. Hozirgi Yaponiya da ko‘proq Saxarin (yaponcha サハリン)nomi qo‘llanadi; bu ruscha nomning transliteratsiyasi hisoblanadi.

Tub aholi — Saxalin va Amur daryosining quyi oqimida yashovchi nivxlar — orolni Ix-mif deb ataydi.

Geografiyasi

Orol meridian yo‘nalishida janubdagi Krilyon burni dan shimoldagi Yelizaveta burni gacha cho‘zilgan. Uzunligi — 948 km, eni — 26 km dan (Poyasok bo‘yni) 160 km gacha ( Lesogorskoye qishlog‘ikengligida), maydoni — 76,6 ming km².

Aniva mayog‘i 2017-yil.

Relyefi

Orol relyefi o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar, past tog‘lar va pasttekisliklardan iborat. Orolning janubiy va markaziy qismlari tog‘li bo‘lib, meridian bo‘ylab cho‘zilgan ikki tog‘ tizimidan — G‘arbiy Saxalin tog‘lari (balandligi 1327 m gacha, Onor tog‘i) va Sharqiy Saxalin tog‘lari (balandligi 1609 m gacha, Lopatin tog‘i)dan iborat. Ularni uzunasiga cho‘zilgan Tim–Poronay pasttekisligiajratib turadi. Orol shimoli (Shmidt yarimorolidan tashqari) yotiq, sertepalik tekislikdir.

Toponimikasi

Hududlarga ajratilishi

Saxalin relyefida quyidagi 11 ta hudud ajratiladi:

  • Shmidt yarimoroli (taxminan 1,4 ming km²) — orolning eng shimolidagi tog‘li yarimorol; qirg‘oqlari tik, ayrim joylarda jarlik bo‘lib, meridian bo‘ylab cho‘zilgan ikki — G‘arbiy va Sharqiytizmadan iborat; eng baland nuqtasi — Uch aka-uka tog‘i (623 m); Shimoliy Saxalin tekisligi bilan eng tor joyi 6 km dan sal kengroq bo‘lgan Oxa bo‘yni orqali tutashadi;
  • Shimoliy Saxalin tekisligi (taxminan 28 ming km²) — yotiq tepalikli hudud bo‘lib, Shmidt yarimoroli dan janubda joylashgan, keng tarmoqlangan daryo tizimi, uncha yaqqol bo‘lmagan suvayirg‘ichlar va alohida past tog‘ tizmalariga ega yotiq tepalikli hudud; shimoldagi Baykal qo‘ltig‘i dan janubdagi Nish va Tim daryolari qo‘shilishigacha cho‘ziladi; eng baland nuqtasi — Daaxuriya tog‘i (601 m); orolning shimoli-sharqiy qirg‘og‘i alohida kichik hudud bo‘lib, katta lagunalari (eng yiriklari — Piltun, Chayvo, Niy, Nabil, Lun qo‘ltiqlari) bilan ajralib turadi. Ular dengizdan tor qum tillari, dyunalar va past dengiz terrasalari bilan ajralgan. Saxalinning asosiy neft va gaz konlari aynan shu hududda hamda Oxota dengizining unga tutash shelfida joylashgan;
  • G‘arbiy Saxalin tog‘lari deyarli 630 km ga cho‘zilib, shimolda Xoye qishlog‘i (51° 19′ sh. k.) kengligidan janubdagi Krilyon yarimoroli gacha yetadi; o‘rtacha kengligi tog‘lar ning o‘rtacha kengligi — 40—50 km, eng katta kengligi ( Lamanon burnikengligida) — taxminan 70 km; ularning markaziy qismini Kamishoviy (Poyasok bo‘ynidan shimolda) va Janubiy Kamishoviy tizmalari;
  • Tim–Poronay pasttekisligi orolning o‘rtasida joylashgan bo‘lib, meridian bo‘ylab taxminan 250 km cho‘ziladi — janubdagi Terpeniye qo‘ltig‘i dan shimoldagi Tim va Nish daryolari qo‘shilishigacha; uning eng katta kengligi (90 km gacha) Poronaydaryosi quyilishida, eng tor joyi (6—8 km) esa Tim daryosi vodiysida. Shimolda Nabil pasttekisligiga tutashadi. Kaynozoy cho‘kindilarining qalin qatlami bilan qoplangan; to‘rtlamchi davrning qumtosh va shag‘alli cho‘kindilaridan tarkib topgan. Janubiy qismi kuchli botqoqlashgan bo‘lib, Poronay «tundrasi» deb ataladi;
  • Susunay pasttekisligi orol janubida joylashgan, taxminan 100 km ga cho‘ziladi: janubdagi Aniva qo‘ltig‘idan shimoldagi Nayba daryosigacha. G‘arbda G‘arbiy Saxalin tog‘lari, sharqda Susunay tizmasi va Korsakov platosi bilan chegaralangan. Janubda kengligi 20 km, markazda 6 km, shimolda 10 km; shimol va janubda dengiz sathidan mutlaq balandligi 20 m dan oshmaydi, markazda Susuya va Bolshaya Takaya daryolari havzalari suvayirg‘ichida 60 m ga yetadi. Bu ichki pasttekisliklar turiga kiradi va to‘rtlamchi davr cho‘kindilarining qalin qatlamiga to‘lgan tektonik botiqdir. Susunay pasttekisligida Yujno-Saxalinsk, Aniva, Dolinsk shaharlari joylashgan va orol aholisining qariyb yarmi shu yerda yashaydi;
Pilenga tizmasidan Lopatin tog‘ining ko‘rinishi.
Manzara: Oxota dengizi — Iliq ko‘llar hududidagi mayoq yaqinidagi baland qirg‘oqdan.

Iqlimi

Lamanon burni Uglegorsk tumanida.

Saxalin iqlimi — mo‘tadilmussonli (yanvarning o‘rtacha harorati janubda −5 °C dan shimolda −24 °C gacha, avgustda esa mos ravishda +18 °C dan +11 °C gacha), dengiz iqlimi bo‘lib, qishi uzoq, sovuq va qorli, yozi esa o‘rtacha iliq keladi.[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Iqlimga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  • 46° va 54° shimoliy kengliklar orasidagi geografik joylashuv shimolda yiliga 410 kJ, janubda 450 kJ miqdorida quyosh radiatsiyasi kelishini belgilaydi.
  • Qishda ob-havoni asosan Sibir antisikloni belgilaydi. Bu davrda shimoliy va shimoli-g‘arbiy shamollar ustunlik qiladi, qattiq sovuqlar kuzatilishi mumkin; ayniqsa, mo‘tadil kontinental mikroiqlimga ega orolning markaziy qismida. Ayni paytda janubdan kuchli va tez-tez takrorlanadigan qor bo‘ronlarini keltiradigan qishki siklonlar ham kelishi mumkin (bunday siklonlar Rossiya Uzoq Sharqining materik qismida deyarli uchramaydi). Masalan, 1970-yil qishida viloyatga ketma-ket kuchli qor yog‘diruvchi siklonlar yopirilib, ko‘plab qor ko‘chkilari yuz berdi. Shamol dovul darajasiga yetdi (ayrim kuchayishlar 50 m/s gacha), Saxalinning janubiy qismida qor qoplami me’yordan 3—4 barobar oshib, ayrim joylarda 6—8 m ga yetdi. Qor bo‘ronlari barcha transport turlari, dengiz portlari va sanoat korxonalari faoliyatini izdan chiqardi.
  • Yevrosiyo materigi va Tinch okeani orasida joylashgani iqlimning mussonli bo‘lishini belgilaydi. Shu sababli Saxalinda yoz nam, iliq va ancha seryomg‘ir bo‘ladi. Yoz iyunda boshlanib, sentabrda tugaydi.
Oxota dengizi.
  • Tog‘li relyef shamolning yo‘nalishi va tezligiga ta’sir qiladi. Tog‘lararo botiqlarda (xususan, nisbatan yirik Tim–Poronay va Susunay pasttekisliklarida) shamol tezligi kamayishi qishda havoning ko‘proq sovishiga, yozda esa kuchliroq isishiga yordam beradi. Haroratdagi eng katta farqlar aynan shu joylarda kuzatiladi. Shu bilan birga tog‘lar mazkur pasttekisliklar va g‘arbiy sohilni Oxota dengizi.
  • ning sovuq havosidan himoya qiladi. Yozda orolning g‘arbiy va sharqiy sohillari orasidagi farq Saxalinning janubi-g‘arbiy chekkasigacha yetib keladigan Yapon dengizidagi iliq Susima oqimi va shimoldan janubga sharqiy qirg‘oq bo‘ylab oqadigan sovuq Sharqiy Saxalin oqimi — Oxota dengizioqimi ta’sirida yanada kuchayadi.
  • Sovuq Oxota dengizi ulkan issiqlik akkumulyatori kabi orol iqlimiga ta’sir ko‘rsatib, uzoq davom etadigan sovuq bahor va nisbatan iliq kuzni yuzaga keltiradi. Yujno-Saxalinsk da qor ba’zan may o‘rtalarigacha saqlanadi (1963-yilda hatto 1-iyunda kuchli qor yog‘gan), shahar gulzorlari esa noyabr boshigacha gullab turishi mumkin. Saxalin iqlim jihatidan Rossiyaning Yevropa qismidagi o‘xshash hududlar bilan solishtirilsa, orolda fasllar taxminan uch hafta kech almashadi. Shu sababli Saxalinda yilning eng iliq oyi — avgust, eng sovuq oyi — fevral. Sentabrning o‘rtacha harorati deyarli har doim iyunnikidan yuqori.

Yujno-Saxalinskdagi havo harorati va yog‘in miqdori XXI asr da (o‘rtacha harorat va mutlaq ekstremumlar: 2001-yil mart — 2011-yil sentabr; kunlik o‘rtacha ekstremumlar va yog‘inlar: 2005-yil mart — 2011-yil sentabr):

Ko‘rsatkich Yan. Fev. Mart Apr. May Iyun Iyul Avg. Sen. Okt. Noy. Dek. Yil
Mutlaq maksimum, °C 4,3 4,1 9,5 23,0 25,0 30,8 30,6 32,2 28,7 22,8 17,5 7,4 32,2
O‘rtacha maksimum, °C −5,7 −5,5 0,4 6,2 12,1 18,3 21,1 23,6 20,0 12,7 3,7 −3,1 8,8
O‘rtacha harorat, °C −11,2 −10,9 −4,9 1,7 7,2 12,4 16,5 17,6 13,6 6,6 −0,8 −8,6 3,3
O‘rtacha minimum, °C −15,7 −16,6 −9,6 −2,7 2,1 8,3 12,2 15,0 9,1 1,8 −4,6 −11,7 −1,0
Mutlaq minimum, °C −29,5 −30,5 −25,0 −14,5 −4,7 −0,8 3,0 4,2 −2,1 −8,0 −16,5 −26,0 −30,5
Yog‘in me’yori, mm 60 61 53 61 70 76 90 101 99 90 81 81 938

Saxalindagi eng yuqori harorat (+39 °C) 1977-yil iyulda sharqiy sohilning Pogranichnoye posyolkasida (Noglik tumani) qayd etilgan. Eng past harorat (−50 °C) 1980-yil yanvarida Ado-Timovo (Timovo tumani) posyolkasida qayd etilgan. Yujno-Saxalinskda qayd etilgan eng past harorat −36 °C (1961-yil yanvar), eng yuqori harorat +34,7 °C (1999-yil avgust).[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Eng ko‘p o‘rtacha yillik yog‘in (990 mm) Anivada, eng kami (476 mm) esa Kuegda meteorologik stansiyasida (Oxa tumani) kuzatiladi. Yujno-Saxalinskda ko‘p yillik ma’lumotlarga ko‘ra o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 753 mm.[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Barqaror qor qoplami eng erta Yelizaveta burnida (Oxa tumani) va Ado-Timovo (Timovo tumani) qishlog‘ida — o‘rtacha 31-oktabrda, eng kech esa Korsakov da (o‘rtacha 1-dekabrda) hosil bo‘ladi. Qor qoplamining erib ketishining o‘rtacha sanasi 22-apreldan (Xolmsk) 28-maygacha (Yelizaveta burni). Yujno-Saxalinskda barqaror qor qoplami o‘rtacha 22-noyabrda hosil bo‘lib, 29-aprelda erib ketadi.[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2002-yilda bir necha kuchli tayfun kuzatilgan: 11–15-iyul kunlari «Chataan» tayfuni va «Nerri» tropik depressiyasi Janubiy Saxalinda nihoyatda kuchli yomg‘ir, sel va ko‘chkilarni keltirib chiqardi. Yo‘llar yuvilib ketdi, uylarni suv bosdi. 2-sentabrda «Rusa» tayfuni[inglizcha] orol janubiga yana kuchli jala olib keldi. Daryolardagi suv sathi 2,5—4,5 m ga ko‘tarildi. 449 ta uyni suv bosdi, 9 ta ko‘prik vayron bo‘ldi. Nevelsk tumanida 80 ta sel oqimi yuz berdi. Nihoyat, 2–3-oktabrda Yaponiya orollaridan siljib kelgan «Xigos» tayfuni Saxalin janubidan o‘tib, o‘ta kuchli yog‘ingarchilik va bo‘ronli shamollarni keltirdi. Elektr uzatish liniyalari dagi ko‘plab avariyalar oqibatida yigirmata aholi punktida elektr energiyasi uzildi, avtomobil yo‘llari yuvilib ketdi. Terpeniye qo‘ltig‘i da bir kema cho‘kdi. Yujno-Saxalinsk da kuchli shamol mingdan ortiq daraxtni qulatdi va ular qulashi oqibatida bir necha kishi jabrlangan.[manba 131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Ichki suvlari

Saxalinning eng yirik daryolari:
Daryo Ma’muriy tuman(lar) Qayerga quyiladi Uzunligi, km Havzasining
maydoni, km²
O‘rtacha yillik
suv sarfi, m3/s
Poronay Timovo, Smirnix, Poronay Terpeniye qo‘ltig‘i Oxota dengizi 350 7990 120
Tim Timovo, Noglik Niy qo‘ltig‘i Oxota dengizi 330 7850 89
Nayba Dolin Oxota dengizi 119 1660
Lyutoga Xolm, Aniva Aniva qo‘ltig‘i Oxota dengizi 130 1530
Val Noglik Chayvo qo‘ltig‘i Oxota dengizi 112 1440
Aynskaya Tomari Aynskoye ko‘li 79 1330
Nish Noglik Tim daryosi (chap irmog‘i) 116 1260
Uglegorka (Esutoru) Uglegorsk Yapon dengizi (Tatar bo‘g‘ozi) 102 1250
Langeri (Langri) Oxa Amur limani Oxota dengizi 130 1190
Bolshaya Oxa Saxalin qo‘ltig‘i Oxota dengizi 97 1160
Rukutama (Vitnitsa) Poronay Nevskoye ko‘li 120 1100
Olenya Poronay Terpeniye qo‘ltig‘i Oxota dengizi 85 1080
Lesogorka (Taymir) Uglegorsk Yapon dengizi (Tatar bo‘g‘ozi) 72 1020
Nabil Noglik Nabil qo‘ltig‘i Oxota dengizi 101 1010
Malaya Tim Timovo Tim daryosi (chap irmog‘i) 66 917
Leonidovka Poronay Poronay daryosi (o‘ng irmog‘i) 95 850
Susuya Yujno-Saxalinsk, Aniva Aniva qo‘ltig‘i Oxota dengizi 83 823

Saxalinda 16 120 ta ko‘l mavjud bo‘lib, ularning umumiy maydoni taxminan 1000 km². Ularning barchasi oqimsiz. Ko‘llar eng ko‘p to‘plangan hududlar — orolning shimoli va janubi-sharqi. Saxalindagi eng katta ikki ko‘l — Nevskoye ko‘li — suv yuzasining maydoni 178 km² (, Poronay tumani, Poronaydaryosining quyilish joyi yaqinida) va Tunaycha (174 km²) (Korsakov tumani, Muravyov pasttekisligining shimolida); ikkisi ham laguna turiga mansub.

Lagunalar Saxalin oroli qirg‘oqlarining 20 % ini egallaydi. Sohil chizig‘ining 200 km dan ortiq qismini qamrab olgan eng yirik laguna tizimlari orolning shimoli-sharqi va janubida jamlangan.

Tabiiy resurslari

Saxalinning tabiiy resurslar salohiyati juda yuqori. Biologik resurslarzaxiralari bo‘yicha Rossiyada yetakchi o‘rinlardan birini egallashidan tashqari, orolda va uning shelfida uglevodorod hamda ko‘mir zaxiralari juda katta. Aniqlangan gaz kondensati zaxiralari bo‘yicha Saxalin viloyati 4-o‘rinda turadi. Rossiyada, gaz bo‘yicha 7-o‘rinda, ko‘mir bo‘yicha 12-o‘rinda (rasmda) va neft bo‘yicha 13-o‘rinda turadi. Viloyat hududida ushbu foydali qazilmalar zaxiralarining deyarli barchasi Saxalin va uning shelfida joylashgan. Orolning boshqa tabiiy boyliklari orasida yog‘och, oltin, simob, platina, germaniy, xrom, talk, seolitlar, kumush, margimush, qalay.

Flora va faunasi

Orolning o‘simlik va hayvonot dunyosi juda ko‘p endemik turga boy. Shu bilan birga, orolda Uzoq Sharqning materik qismiga xos ayrim hayvonlar (masalan, bo‘rilar) uchramaydi.

Florasi

Bargli o‘rmon Saxalinda
Glen qoraqarag‘ayi

Saxalin florasini ilmiy o‘rganish tarixi, ehtimol, 1859-yilda Fyodor Bogdanovich Shmidt tadqiqotlaridan boshlangan va 150 yildan ortiq vaqtni qamrab oladi.

2004-yil boshida orol florasida 1521 tur tomirli o‘simlikqayd etilgan bo‘lib, ular 575 turkum va 132 oilaga mansub; 7 oila va 101 turkum esa faqat tashqaridan kirib kelgan turlarbilan ifodalangan. Orolga keltirilgan turlarning umumiy soni 288 ta bo‘lib, butun floraning 18,9 % ini tashkil qiladi. Saxalin florasining tomirli o‘simliklari asosiy sistematik guruhlar bo‘yicha quyidagicha taqsimlanadi (tashqaridan kirib kelgan turlardan tashqari): tomirli sporali o‘simliklar — 79 tur (jumladan, plaunsimonlar — 14, qirqbo‘g‘imsimonlar — 8, qirqquloqsimonlar — 57), ochiq urug‘lilar — 9 tur, yopiq urug‘lilar — 1146 tur (jumladan, bir pallalilar — 383, ikki pallalilar — 763 tur). Saxalin florasidagi tomirli o‘simliklarning asosiy oilalari — hiloldoshlar (Cyperaceae) (keltirilgan turlarsiz 121 tur, ular bilan birga 122 tur), qoqio‘tdoshlar (Asteraceae) (120 — 175), boshoqdoshlar (Poaceae) (108 — 152), ra’nodoshlar (Rosaceae) (58 — 68), ayiqtovondoshlar (Ranunculaceae) (54 — 57), erikadoshlar (Ericaceae) (39 — 39), chinniguldoshlar (Caryophyllaceae) (38 — 54), torondoshlar (Polygonaceae) (37 — 57), salabdoshlar (Orchidaceae) (35 — 35), karamdoshlar (Brassicaceae) (33 — 53).

Hayotiy shakllari bo‘yicha Saxalinning tomirli o‘simliklari quyidagicha taqsimlanadi: daraxtlar — 44 tur, lianalar — 9, butalar — 82, butachalar — 54, yarimbuta va yarimbutachalar — 4, ko‘p yillik o‘tlar — 961, bir va ikki yillik o‘tlar — 79 (barcha ko‘rsatkichlar keltirilgan turlar hisobga olinmagan holda berilgan).

Saxalinning ignabargli o‘rmonlarini hosil qiluvchi asosiy daraxtlar — Kayander tilog‘ochi (Larix cajanderi), Ayan qoraqarag‘ayi (Picea ajanensis) va Glen qoraqarag‘ayi (Picea glehnii), Saxalin oqqarag‘ayi (Abies sachalinensis) va Mayr oqqarag‘ayi (Abies mayriana). O‘tkir uchli tis (Taxus cuspidata) ignabargli va bargli o‘rmonlarda yakka daraxtlar yoki kichik guruhlar holida uchraydi. Bargli daraxtlar orasida Erman qayini (Betula ermanii) va osilgan qayin (Betula pendula), tukli olxa (Alnus hirsuta), tog‘terak (Populus tremula), xushbo‘y terak (Populus suaveolens), shudringli tol (Salix rorida), echki toli (Salix caprea) va yurakbargli tol (Salix cardiophylla), chozeniya (Chosenia arbutifolia), yapon qayrag‘ochi (Ulmus japonica) va bo‘lakli qayrag‘och (Ulmus laciniata), sariq zarang (Acer ukurunduense) va Mayr zarangi (Acer mayrii) ko‘p tarqalgan. Yetti bo‘lakli kalopanaks (Kalopanax septemlobus), Saxalin baxmal daraxti (Phellodendron sachalinense), aylantbargli yong‘oq (Juglans ailanthifolia), Saxalin olchasi (Cerasus sachalinensis) asosan orolning janubida o‘sadi.

Faunasi

Dengiz sherlari

Orolda 44 tur sutemizuvchiyashaydi. Ulardan eng mashhurlari — ayiq, oddiy tulki, sobol, suvsar, Amerika norkasi, shimol bug‘usi, rosomaxa, kabarga; u Saxalinda alohida kenja tur bilan ifodalangan, yenotsimon it, dengiz sheri va boshqalar. Saxalindagi sutemizuvchilar faunasining qariyb yarmini tashkil etadiganlar — kemiruvchilar.

Bo‘rilar orolda doimiy yashamaydi, biroq ayrim yillarda materikdan Nevelskoy bo‘g‘ozining muzi ustidan o‘tib kelishi mumkin.

Saxalinda 378 tur qushqayd etilgan; ulardan 201 turi (53,1 %) orolda uya quradi. Eng ko‘p tur (352) orol janubida, markaziy qismda 320 tur, shimolda 282 tur qayd qilingan. Uya quruvchi qushlarning aksariyati (88 tur) chumchuqsimonlarturkumiga kiradi. Shuningdek, qushlar faunasi da balchiqchisimonlar (33 uya quruvchi tur), plastinkatumshuqlilar (22 uya quruvchi tur), boyo‘g‘lisimonlar hamda kunduzgi yirtqich qushlar (har birida 11 tadan uya quruvchi tur) salmoqli o‘rin tutadi.

Gorbusha lososi Mordvinov qo‘ltig‘iga quyiladigan nomsiz kichik daryoga uvuldiriq tashlash uchun suzib kirmoqda.

«Qizil kitob»

Orolning faunasi, florasi va mikrobiotasida muhofaza qilinadigan ko‘plab noyob hayvon, o‘simlik va zamburug‘ turlari mavjud. Saxalinda qayd etilgan 18 tur sutemizuvchi, 97 tur qush (jumladan, 50 uya quruvchi tur), yetti tur baliq, 20 tur umurtqasiz, 113 tur tomirli o‘simlik, 13 tur yo‘sinsimon, yetti tur suvo‘t, 14 tur zamburug‘ va 20 tur lishaynik (ya’ni 136 tur hayvon, 133 tur o‘simlik va 34 tur zamburug‘ — jami 303 tur) muhofaza maqomiga ega, ya’ni «Saxalin viloyati Qizil kitobi»ga kiritilgan. Ularning taxminan uchdan biri ayni paytda «Rossiya Federatsiyasi Qizil kitobi».

»ga ham kiradi. Federal Qizil kitobga kiritilgan gulli o‘simliklardan Saxalin florasida yurakbargli araliya (Aralia cordata), piyozchali kalipso (Calypso bulbosa), Glen kardiokrinumi (Cardiocrinum glehnii), yapon hiloli (Carex japonica) va qo‘rg‘oshinrang-kulrang hilol (Carex livida), haqiqiy Venera boshmog‘i (Cypripedium calceolus) hamda yirik gulli Venera boshmog‘i (Cypripedium macranthum), Grey ikki barglisi (Diphylleia grayi), bargsiz nadborodnik (Epipogium aphyllum), yapon kandigi (Erythronium japonicum), baland gastrodia (Gastrodia elata), qilichbargli iris (Iris ensata), aylantbargli yong‘oq (Juglans ailanthifolia), yetti bo‘lakli kalopanaks (Kalopanax septemlobum), yo‘lbars nilufari (Lilium lancifolium), Tolmachev shilvisi (Lonicera tolmatchevii), qanoturug‘li dolgonog (Macropodium pterospermum), butunbargli miyakiya (Miyakea integrifolia) (miyakiya — Saxalindagi tomirli o‘simliklarning yagona endemik turkumi), qalpoqchali gnezdotsvetka (Neottianthe cucullata), teskari tuxumsimon pion (Paeonia obovata) va tog‘ pioni (Paeonia oreogeton), g‘adir-budur qo‘ng‘irbosh (Poa radula) hamda Rayt kalinasi (Viburnum wrightii) — jami 23 tur mavjud. Bundan tashqari, orolda federal Qizil kitobga kiritilgan yana sakkiz tur o‘simlik uchraydi: ochiq urug‘lilarning ikki turi — Sarjent archasi (Juniperus sargentii) va o‘tkir uchli tis (Taxus cuspidata), qirqquloqsimonlarning uch turi — Osiyo polushnigi (Isoëtes asiatica), Mikel leptorumorasi (Leptorumohra miqueliana) va Rayt mekodiumi (Mecodium wrightii), yo‘sinlarning ikki turi va bir xilma-xilligi — yapon brioksifiumi (Bryoxiphium norvegicum var. japonicum), shimoliy nekera (Neckera borealis) va o‘tmas plagiotetsium (Plagiothecium obtusissimum).

Tarixi

1885-yilgi Saxalin xaritasi

Hozirgi paleosiyo xalqlarining ajdodlari — nivxlar (orol shimolida) va aynlar (janubida) — orolga o‘rta asrlarda kelib joylashgan. Nivxlar Saxalin va quyi Amuro‘rtasida, aynlar esa Saxalin va Xokkaydoo‘rtasida ko‘chib yurgan. Ularning moddiy madaniyati ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lib, tirikchilik manbai baliqchilik, ovchilik va terimchilik edi. O‘rta asrlarning oxirida ( XVI—XVII asrlarda) materikdan Saxalinga tungus tilli xalqlar — evenklar (ko‘chmanchi bug‘u boquvchilar) va oroklar (uilta) ko‘chib kelgan. Oroklar ham evenklar ta’sirida bug‘uchilik bilan shug‘ullana boshlagan.

XVII asr o‘rtalarida Saxalinga dastlabki rus kazaklariekspeditsiyalari kelgan, taxminan shu paytda yapon ekspeditsiyalari ham orolga yetib borgan.

Saxalinning janubiy sohili Yaponiyaning 1635—37 yillardagi Xokkaydo va Saxalinga uyushtirgan ekspeditsiyalari vaqtida qisman o‘rganilgan. 1643-yilda Kuril orollariga borganidan so‘ng niderlandiyalik dengizchi Martin de Friz Saxalinning sharqiy sohili bo‘ylab suzib o‘tgan. Talqinlardan biriga ko‘ra, Rossiyada Saxalin haqida dastlabki ma’lumotlar 1640-yilga borib taqaladi: bu hudud Amur quyilishidan sharqda joylashgan, «serjun odamlar» yashaydigan katta yer sifatida tasvirlangan. O‘sha yili Amurbo‘yi ekspeditsiyasidan qaytayotgan Vasiliy Poyarkov bu haqda Amur quyilishidagi mahalliy aholidan eshitgan.

1805-yilda Rossiyaning «Nadejda» kemasi I. F. Kruzenshtern boshchiligida Saxalin qirg‘oqlarining katta qismini o‘rgangan. Ammo orolni to‘liq aylanib chiqishning imkoni bo‘lmagan, shu sababli Saxalin orolmi yoki yarimorolmi degan masala ochiq qolgan.

1808-yilda Dendzyuro Matsuda va Rinzo Mamiyaboshchiligidagi yapon ekspeditsiyalari Saxalinning orol ekanini isbotladi. Uzoq vaqt davomida turli xaritalarda Saxalin goh orol, goh yarimorol sifatida ko‘rsatilgan. Faqat 1849-yilda G. I. Nevelskoy qo‘mondonligidagi ekspeditsiya «Baykal» harbiy-transport kemasida Saxalin bilan materik orasidan suzib o‘tib, bu masalaga uzil-kesil nuqta qo‘ydi. Ushbu bo‘g‘oz keyinchalik Nevelskoysharafiga nomlangan. 1853-yilda orolda birinchi rus manzilgohi — Muravyov posti.

tashkil etildi. 1855-yilda Qrim urushisharoitida Rossiya va Yaponiya imperiyalari o‘rtasida Simoda shartnomasituzilib, unga ko‘ra Saxalin ikki davlatning ajratilmagan umumiy mulkideb tan olindi. Bu mavhum maqomning noqulayligi ikkala tomon uchun ham ayon edi. 1875-yilgi Sankt-Peterburg shartnomasi ga binoan Rossiya Saxalin orolini o‘z mulkiga oldi va buning evaziga Kuril orollaridagi o‘z hududini Yaponiyaga berdi. 18-aprel 1869-yilda Aleksandr II «Katorga mehnatini tashkil qilish qo‘mitasi nizomi»ni tasdiqladi. Hujjat Saxalinni rasman katorga va surgun.

Rossiya imperiyasi rus–yapon urushida 1904—1905 yillarida mag‘lub bo‘lib, va Portsmut tinchlik shartnomasiimzolangach, Yaponiya imperiyasi Janubiy Saxalin ni (orolning 50- paralleldan janubdagi qismini) qo‘lga kiritdi.

1920-yildan 1925-yilgacha Saxalinning shimoliy qismi Yaponiya tomonidan bosib olingan..

1945-yilda Sovet–yapon urushi yakunlariga ko‘ra, Janubiy Saxalin SSSR tasarrufiga o‘tdi. 1947-yilda Saxalin viloyati RSFSR tarkibida tashkil etildi.

Aholisi

Saxalin — Rossiyadagi aholisi eng ko‘p orol. 2002-yilgi aholini ro‘yxatga olishnatijalariga ko‘ra, orolda 527 268 kishi, jumladan 253 304 erkak va 273 964 ayol yashagan. 1-yanvar 2010-yilda Saxalin va Kuril orollari aholisining umumiy soni 510,9 ming kishi bo‘lgan; Saxalin orolining o‘zida taxminan 493 ming kishi yashagan.

Orolning janubiy qismi Yaponiya tarkibida bo‘lgan vaqtda u yerga Koreya va Yaponiyadan ko‘plab odamlar ko‘chirilgan. Ularning aniq soni noma’lum, ammo Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Saxalinning 400 000 ga yaqin yapon aholisi, jumladan, barcha mahalliy aynlar, sovet hokimiyati tomonidan Yaponiyaga deportatsiya qilingan.

Yujno-Saxalinsk
Raqsga tushayotgan bir necha nivx (Saxalin, 1945)

Aholining taxminan 84 % ini ruslar, qolganini esa koreyslar (5,6 %), ukrainlar (4,0 %), tatarlar (1,2 %), belaruslar (1,0 %), mordvalar (0,5 %) tashkil etadi. Aholining 1 % dan kamrog‘i Shimolning tub xalqlari — , jumladan, nivxlar (0,5 %) va oroklar (0,06 %).

Saxalinning eng yirik shahri — viloyat markazi Yujno-Saxalinsk (190 227 kishi), boshqa nisbatan yirik shaharlari — Korsakov (33 148 kishi), Xolmsk (29 563 kishi), Oxa (21 830 kishi), Poronaysk (15 476 kishi), Dolinsk (11 885 kishi), Nevelsk (10 965 kishi).

Munitsipal tuzilmalar bo‘yicha aholi (1-yanvar 2016-yil holatiga baholash, kishi)
Tuman Jami aholi Umumiy aholidagi ulushi, % Shahar aholisi Qishloq aholisi
shahar okrugi Yujno-Saxalinsk 200 739 42,87 193 669 7 070
shahar okrugi Aleksandrovsk-Saxalinskiy 11 523 2,46 9 697 1 826
shahar okrugi Aniva 18 872 4,03 9 396 9 476
shahar okrugi Dolin 24 434 5,22 11 751 12 583
shahar okrugi Korsakov 40 183 8,58 33 056 7 127
shahar okrugi Makarov 8 257 1,76 6 753 1 504
shahar okrugi Nevelsk 15 751 3,36 10 589 5 162
shahar okrugi Noglik 11 327 2,42 9 915 1 412
shahar okrugi Oxa 23 169 4,95 21 081 2 088
shahar okrugi Poronay 21 950 4,69 17 066 4 884
shahar okrugi Smirnix 12 097 2,58 7 292 4 805
shahar okrugi Tomari 8 172 1,75 3 858 4 314
shahar okrugi Timovo 14 702 3,14 7 424 7 278
shahar okrugi Xolm 38 371 8,20 28 521 9 850
Uglegorsk munitsipal tumani 18 677 3,99 16 109 2 568
Butun Saxalin oroli aholisi 468 224 100,00 386 177 81 947

Boshqaruv organlari

Saxalin orolining umumiy boshqaruvi Amurbo‘yi general-gubernatoriga, mahalliy boshqaruvi esa harbiy gubernatorga tegishli bo‘lgan. 30-may 1894-yilgacha harbiy gubernator «orol boshlig‘i» unvonini olgan.

Orol boshliqlari

F. I. Sh. Unvoni, harbiy yoki xizmat darajasi Lavozimni egallagan davri
Andrey Ivanovich Gintse general-mayor 14.06.1884—21.02.1888
Vladimir Iosifovich Kononovich general-mayor 21.02.1888—05.06.1893
Vladimir Dmitriyevich Merkazin general-mayor 20.06.1893—30.05.1894

Harbiy gubernatorlar

F. I. Sh. Unvoni, harbiy yoki xizmat darajasi Lavozimni egallagan davri
Vladimir Dmitriyevich Merkazin general-mayor 30.05.1894—03.05.1898
Mixail Nikolayevich Lyapunov general-leytenant 08.05.1898—31.01.1906

Harbiy gubernator yordamchisi

F. I. Sh. Unvoni, harbiy yoki xizmat darajasi Lavozimni egallagan davri
Fridrix Fridrixovich Bunge saroy maslahatchisi 01.08.1902

Iqtisodiyoti

2024-yilda orolning «Saxalin — Rossiya mayog‘i» shiori va brendi paydo bo‘ldi. U turli ichki iqtisodiy, tibbiy va ilmiy loyihalar ekotizimini, shuningdek, orolning rasmiy veb-saytini o‘z ichiga oladi.

Sanoati

Shelfdagi «Berkut» platformasi

Sanoatning asosiy tarmoqlari — neft va tabiiy gaz qazib olish (qarang: Saxalin shelf loyihalari), baliq ovlash va uni qayta ishlash. Yaqin o‘tmishda quyidagi tarmoqlar ham rivojlangan: yog‘ochni qayta ishlash, ko‘mir qazib olish, kemalarni ta’mirlash.

So‘nggi yillarda oroldagi 11 ta sellyuloza-qog‘oz kombinati yopilgan, keyinchalik ular bilan birga o‘rmon sanoati xo‘jaliklari ham faoliyatini to‘xtatgan. Ko‘plab ko‘mir shaxtalari rentabel emasligi vajidan tugatilgan.

Transporti

Xolmsk shahri yaqinidagi avtomobil yo‘li

Umumfoydalanishdagi temiryo‘llar tarmog‘i orolning katta qismini qamrab oladi (eng uzoq yo‘nalish — Yujno-Saxalinsk dan Noglikposyolkasigacha). Shuningdek, materikka dengiz orqali temiryo‘l parom qatnovi mavjud.

Saxalin temiryo‘li 2019-yilgacha Rossiya uchun noodatiy bo‘lgan 1067 mmiz kengligida ishlagani bilan diqqatga sazovor; bu iz Yaponiyadan meros qolgan.

Yo‘lni Rossiyada qabul qilingan standart 1520 mm iz kengligiga o‘tkazish ishlari 2004-yildan olib borildi. Rekonstruksiyadan so‘ng yo‘lovchi qatnovi 1-sentabr 2019-yilda ochildi.

Umumfoydalanish uchun mo‘ljallanmagan temiryo‘llar (idoraviy tor izli yo‘llar) 2010-yillarda butunlay demontaj qilingan.

1950-yillarda Saxalin — materiktunnelini qurishga urinish bo‘lgan, ammo Stalin vafotidan so‘ng qurilish to‘xtatilgan.

Temiryo‘lni Xabarovsk o‘lkasi va Saxalin orasida Nevelskoy bo‘g‘ozi orqali Lazarev — — Pogibiyo‘nalishida o‘tkazish loyihasi mavjud. Ko‘prik qurilishi rejalashtirilgan. Magistral uzunligi 540—580 km bo‘ladi. Keyinchalik Saxalinni Yaponiyaning Xokkaydo oroli bilan bog‘lash ham rejalashtirilgan, biroq Rossiya temiryo‘llari sobiq rahbari Vladimir Yakuninning aytishicha,loyihaga hal etilmagan siyosiy muammolar, xususan, Rossiya va Yaponiyao‘rtasidagi masalalar to‘sqinlik qiladi. Hozir materik bilan Saxalin o‘rtasidagi aloqa Vanino — Xolmsk parom qatnovi orqali amalga oshiriladi..

Avtomobil yo‘llari viloyatning deyarli barcha aholi punktlarini bog‘laydi. Yo‘llarning sifati yomon, asfalt qoplama faqat janubiy qismda mavjud.

Yujno-Saxalinsk Moskva, Novosibirsk, Xabarovsk, Blagoveshchensk va Vladivostok bilan, shuningdek, Saxalin viloyatining shahar va posyolkalari (Oxa, Shaxtyorsk, Noglik, Yujno-Kurilsk, «Burevestnik» aeroporti joylashgan Ituruporoli), shuningdek, Yaponiya ((Tokio,, Sapporo,, Xakodate),), Janubiy Koreya ((Seul) va Xitoy ((Xarbin, yaqinda esa Pekin). Shunisi qiziqki, Yujno-Saxalinsk (viloyat markazi) bilan tuman markazi Severo-Kurilsko‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qatnov yo‘q; u yerga aylanma yo‘l Petropavlovsk-Kamchatskiy orqali o‘tadi..

Adabiyotlar

Ilmiy-ommabop adabiyot
  • A. A. Vasilevskiy Saxalin orolining tosh davri. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 2008. — 411 bet
  • A. G. Isachenko, A. A. Shlyapnikov Saxalin // Dunyo tabiati: Landshaftlar. — Moskva: Misl, 1989. — 504 bet
  • Uzoq Sharqning janubiy qismi. — Moskva: Nauka, 1969. — 422 bet
Geografiya va geologiya
  • L. F. Batsevich Saxalin neft konlarining tavsifi // Konchilik jurnali. 1890. 3-jild. № 7. 129—153-betlar.
  • Saxalin viloyati atlasi. — Moskva: SSSR Vazirlar Kengashi huzuridagi Bosh geodeziya va kartografiya boshqarmasi, 1967. — 135 bet
  • B. G. Maslennikov Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Muharrir: N. I. Smirnov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Voyenizdat, 1986. — 386 bet — 35 000 nusxa.
  • Saxalin viloyati tabiiy geografiyasi bo‘yicha ma’lumotnoma / Tuzuvchi: Z. N. Xomenko. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 2003. — 112 bet
Flora va fauna
  • V. Yu. Barkalov, A. A. Taran Saxalin oroli tomirli o‘simliklarining turlar ro‘yxati // Saxalin orolining o‘simlik va hayvonot dunyosi (Xalqaro Saxalin loyihasi materiallari). 1-qism. — Vladivostok: Dalnauka, 2004. — B. 39—66.
  • Saxalin viloyatining Qizil kitobi: Hayvonlar. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 2001. — 190 bet
  • Saxalin viloyatining Qizil kitobi: O‘simliklar. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 2001. — 348 bet
  • V. A. Nechayev Saxalin oroli qushlari. — Vladivostok: SSSR Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq bo‘limi, 1991. — 748 bet
  • V. A. Nechayev Saxalin viloyati qushlar faunasi (Aves) haqida umumiy ma’lumot // Saxalin orolining o‘simlik va hayvonot dunyosi (Xalqaro Saxalin loyihasi materiallari). 2-qism. — Vladivostok: Dalnauka, 2005. — B. 246—327.
  • Saxalin va Kuril orollari yuksak o‘simliklarini aniqlash qo‘llanmasi / D. P. Vorobyov, V. N. Voroshilov, N. N. Gurzenkov va boshqalar. — Leningrad: Nauka, Leningrad bo‘limi, 1974. — 372 bet
  • O. F. Gritsenko Saxalin orolining o‘tkinchi baliqlari (sistematikasi, ekologiyasi, ovlanishi). — Moskva, 2002.
Tarix
  • R. V. Kozireva Qadimgi Saxalin. — Leningrad: Nauka, 1967. — 120 bet
  • Saxalin va Kuril orollarining qadimgi davrlardan XXI asr boshigacha tarixi: mintaqadagi oliy ta’lim muassasalarining «Tarix» mutaxassisligi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M. S. Visokov, A. A. Vasilevskiy, A. I. Kostanov, M. I. Ishchenko. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 2008. — 712 bet
  • Saxalin viloyatining eng qadimgi davrlardan hozirgacha tarixi. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. / M. S. Visokov, V. A. Golubev, N. I. Kolesnikov va boshqalar. — Yujno-Saxalinsk: Saxalin kitob nashriyoti, 1995. — 272 bet
Badiiy adabiyot
  • V. M. Doroshevich Saxalin
  • A. P. Chexov Saxalin oroli.
  • V. S. Pikul Katorga.
  • N. Svechin O‘lik orol.

Havolalar