Sinay yarimoroli

Sinay yarimoroli
arab. سيناء
Дельта Нила и Синайский полуостров с орбиты
Nil deltasi va Sinay yarimorolining orbitadan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni60 000 km²
Eng baland nuqtasi2637 m
Joylashuvi
29°30′00″ shim. k. 33°50′00″ sharq. u.HGYaO
Suv havzasiQizil dengiz
Mamlakat
Египет
Точка
Sinay yarimoroli
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Sinay yarimoroli (arab. شبه جزيرة سِينَاء‎, Sino) — yarimorol bo‘lib, u Qizil dengiz bo‘yida, Misrning Osiyo va Afrika o‘rtasidagi chegarada joylashgan hududi; geografik jihatdan Osiyoga kiradi. U shimolda O‘rta yer dengizi va janubda Qizil dengiz oralig‘ida joylashgan bo‘lib, Osiyo va Afrika o‘rtasidagi quruqlik ko‘prigidir. Sinayning maydoni taxminan 60 000 km² (Misr umumiy maydonining 6 %i), aholisi esa taxminan 600 000 kishi. Ma’muriy-hududiy jihatdan Sinay yarimorolining katta qismi ikkita muhofazaga bo‘lingan: Janubiy Sinay va Shimoliy Sinay muhofazasi.

Qadimgi klassik davrda bu hudud Toshli Arabiston nomi bilan tanilgan. Yarimorol hozirgi Sinay nomini Muqaddas Yekaterina monastiri yonidagi shu nomdagi tog‘dan olgan; bu tog‘ Bibliyada tilga olingan.

Sinay yarimoroli Misrning tarkibida Birinchi sulola davridan (miloddan avvalgi taxminan 3100-yildan) beri bo‘lgan. Bu uning shimolidagi Levant (hozirgi Suriya, Livan, Iordaniya va Isroil hududlari)dan farqli o‘laroq, Levant strategik geosiyosiy o‘rni va madaniy o‘xshashliklari tufayli tarix davomida Misr bilan Mesopotamiya va Kichik Osiyo davlatlari o‘rtasidagi ko‘plab urushlarga sabab bo‘lgan. Chet el bosqinlari davrida Sinay ham, Misrning qolgan qismi kabi, xorijiy imperiyalar, jumladan keyingi davrlarda Usmonli imperiyasi (1517—1867-yillar) va Britaniya imperiyasi (1882—1956-yillar) nazoratida bo‘lgan. Isroil Sinayni Suvaysh inqirozi (Misrda Uch tomonlama tajovuz deb atalgan; bunga Buyuk Britaniya, Fransiya va Isroil tomonidan bir vaqtda uyushtirilgan muvofiqlashtirilgan hujum sabab bo‘lgan, garchi Isroil uchun bu 1948-yildan beri davom etayotgan urush epizodlaridan biri bo‘lgan) chog‘ida 1956-yilda va Olti kunlik urush davrida 1967-yilda bosib olgan. 6-oktabr 1973-yilda Misr yarimorolni qaytarish maqsadida Qiyomat kuni urushini boshlagan, ammo urush yarimorolni qaytarib olish bilan yakunlanmagan. 1982-yilda Misr–Isroil tinchlik shartnomasi (1979-yil) natijasida Isroil qo‘shinlarini Sinay yarimorolining barcha hududlaridan, bahsli Taba hududidan tashqari, olib chiqdi. Taba 1989-yilda hakamlik komissiyasi qaroridan so‘ng Misrga qaytarildi.

Bugungi kunda Sinay tabiiy muhiti, boy marjon riflari va Bibliya tarixi tufayli sayyohlik maskaniga aylangan.

Etimologiyasi

Qadimgi Misr

bjꜣw
Kon qazib olinadigan mamlakat
iyerogliflarda
biN41
bH
xAst
ḫtjw mfkꜣt
Feruza zinapoyalari
iyerogliflarda
xt
x t
tyw
D12
mf
kA
D12
niwt

Sinay yarimoroli Qadimgi Misrda feruza qazib olinadigan asosiy hudud bo‘lgani sababli qadimgi misrliklar uni Biau («Kon qazib olinadigan mamlakat») va Xetiu Mafkat («Feruza zinapoyalari») deb atashgan.

Hozirgi nomining kelib chiqishi

«Sinay» nomi (qibt. Ⲥⲓⲛⲁ; ibr. סִינַי‎ [siˈnái]; sur. ܣܝܢܝ, Dsyny) qadimgi Mesopotamiya oy xudosi Sin nomidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Oy xudosi Sin bu hudud bilan bog‘langan, qadimgi Misrning oy xudosi Tot ham Sin bilan bog‘langan va unga sig‘inish Sinay yarimorolining butun janubiy qismida keng tarqalgan edi.

Yahudiy ensiklopediyasi (1901—1906)da rabboniy manba, «Rabbi Eliezerning Pirke» asari VIII yoki IX asrga oid bo‘lib, unda «Sinay» nomi Bibliyadagi ibroniycha sene (ibr. סֶ֫נֶּה‎) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkinligi aytiladi. Bu so‘z faqat ikki marta Tanaxda uchraydi va ikkala holat ham yonib, ammo kuymaydigan butaga taalluqli. Ravvin Eliezer fikricha, Xoriv tog‘i Sinay nomini faqat Xudo zohir bo‘lib Musoga yonayotgan buta shaklida ko‘ringanidan so‘ng olgan. Rolan de Vo yozishicha, nasroniylik an’anasida yarimorol «Sinay» deb shu nomdagi tog‘ tufayli atalgan. Bu tog‘ Muqaddas Yekaterina monastiri yonida joylashgan.

Arabcha nomi

Yarimorolning hozirgi arabcha nomi — arab. سِينَاء‎ (Misr arabchasida سينا Sīna [ˈsiːnæ]). Bu nom Bibliyadagi atamadan o‘zlashtirilgan; XIX asrda Sinay arab tilida Jabal al-Tur («At-Tur tog‘i») deb atalgan. Tog‘ nomi At-Tur shaharchasi nomidan kelib chiqqan (ilgari u Tur Sinay deb atalgan). Bu nom, o‘z navbatida, payg‘ambar Muso Xudodan Ahd lavhalarini olgan tog‘ning arabcha nomidan kelib chiqqan. Shu sababli bu tog‘ning nomi Jabal at-Tur (arab. ببل الطّور‎). Shahar, shuningdek, Misrning muhofazasi — Janubiy Sinayning ma’muriy markazi hamdir.

Rasmiy nomidan tashqari, misrliklar yarimorolni Ar-ul-Fayruz (Misr arabchasida أرض الفيروز — «feruza yurti») deb ham ataydilar. Bu Misr tilidagi misr. t3 mfk3.t, ya’ni «feruza yurti» nomi bilan bog‘liq.

Geografiyasi

Kosmik apparat Jemini-11dan olingan surat: oldingi planda Misrning bir qismi va Sinay yarimoroli, orqa planda esa Levant aks etgan.

Sinay — janubga tomon torayib boradigan ponasimon yarimorol. U shimoldan O‘rta yer dengizi sohili yoki Suvaysh qo‘ltig‘i va Aqaba qo‘ltig‘ining shimoliy chekkalarini tutashtiruvchi chiziq bilan, g‘arbdan Suvaysh qo‘ltig‘i, sharqdan esa Aqaba qo‘ltig‘i bilan chegaralangan. Yarimorol chegaralari shartli bo‘lgani sababli uning maydoni aniqlash usuliga ko‘ra 25 mingdan 61 minggacha km² deb baholanadi. U Afrika materigi bilan Suvaysh bo‘yni deb ataladigan, kengligi 125 kilometr bo‘lgan quruqlik orqali tutashgan. Uni Osiyo materigi bilan bog‘laydigan sharqiy bo‘yin taxminan 200 kilometr kenglikda. Yarimorolning sharqiy qirg‘og‘i Arabiston plitasi bilan Afrika plitasini ajratib turadi.

Hududning katta qismini cho‘l egallaydi, janubroqda tog‘lar (eng baland nuqtasi Muqaddas Yekaterina tog‘i, 2637 m) va yassitog‘liklar ham bor. Yarimorolda neft konlari aniqlangan, qadimdan esa feruza qazib olingan. Yarimorolning eng janubiy qismida milliy bog‘ — Ras-Muhammad.

Sinay yarimorolining katta qismi Misrning ikki muhofazasiga bo‘lingan: Janubiy Sinay va Shimoliy Sinay.

Sinayning eng yirik shahri — Al-Arish, Shimoliy Sinay muhofazasining markazi; aholisi taxminan 160 000 kishi. Boshqa yirik aholi punktlari qatoriga Sharm ash-Shayx va At-Tur janubiy sohil shaharlari kiradi. Sinayning ichki qismi qurg‘oqchil (amalda cho‘l), tog‘li va kam aholi yashaydigan hudud bo‘lib, eng yirik aholi punktlari Muqaddas Yekaterina shahri va Naxl. Eng mashhur voha — Fayron.

Iqlimi

2009-yilda Sinay yarimorolida yoqqan qor

2009-yilda

Sinay yarimorolining deyarli butun hududi tropik cho‘l iqlimiga ega, bundan O‘rta yer dengiziga tutash shimoliy qism mustasno — u yerda O‘rta yer dengizi iqlimi hukmron. Hamma joyda iqlim juda quruq, ayniqsa tog‘lar kamdan-kam keladigan shimoliy siklonlarni to‘sib qoladigan yarimorol janubida. U yerda ayrim yillari umuman yog‘in tushmaydi, yillik o‘rtacha yog‘in bir necha millimetrni tashkil etadi, masalan, Sharm ash-Shayxda.

Yozgi harorat juda yuqori bo‘lib, soyada odatda +40 °C va undan ham yuqoriga yetadi. Qishda harorat pastroq, cho‘llarda tunda muzlash tez-tez kuzatiladi. Yarimorolning janubiy qismi Qizil dengiz ta’sirida qishda eng iliq bo‘ladi.

Tarixi

Serabit al-Xodim — Sinay qadimgi misrliklar va boshqa xalqlar uchun birdek yashash makoni bo‘lganidan dalolat beradi. Sinay yarimorolida nabatiylarning yozuv namunalari, protosinay yozuv namunalari. Arad vodiysida navamislar — bronza davriga oid dafn inshootlari, ular dolmenlarga o‘xshaydi.

Mis davri

Odamlar va hayvonlar tasvirlari tushirilgan g‘or tog‘dan taxminan 30 kilometr shimolda topilgan. Bu tog‘ Katerin deb ataladi. G‘or 2020-yil yanvarida aniqlangan bo‘lib, mis davriga, miloddan avvalgi taxminan 5-4-ming yilliklarga oid.

Qadimgi Misr

Misrliklar Birinchi sulola davridan yoki undan ham oldin Sinayning hozirgi Misr arabchasidagi nomlari bilan ataladigan ikki joyida feruza qazib olishgan: Vodi Mag‘ora va Serabit al-Xodim. Konlar ming yillar davomida uzilishlar bilan va mavsumiy ravishda ishlagan. Zamonaviy davrda konlardan foydalanishga urinishlar foyda keltirmagan. Balki bular tog‘-kon qazib olishning tarixda qayd etilgan ilk namunalari bo‘lgandir. G‘arbiy Sinaydagi Tyaru qal’asi misrlik jinoyatchilar surgun qilinadigan joy bo‘lgan. Xor yo‘li uni shimoliy Sinay orqali qadimgi Kan’on bilan bog‘lagan.

bilan bog‘lagan. Ahamoniylar davridagi Fors hukmronligi

Fors shohi Buyuk Doro I (521—486-yillar, miloddan avval) hukmronligi davrida Sinay Fors viloyati — Daryoning narigi tomoni tarkibida bo‘lgan. Bu nom « Furot daryosidan narida».

Kambiz II o‘z qo‘shini bilan Misrning ilk va eng mustahkam mudofaa chizig‘i hisoblangan o‘tish qiyin Sinay cho‘lidan muvaffaqiyatli o‘tib, Misr qo‘shinini mag‘lub etgan. Unga Psammetix III(fir’avn Yaxmos IIning o‘g‘li va vorisi) qo‘mondonlik qilgan. Bu Pelusiy jangida yuz bergan. Misrliklar Memfisga chekingan; shahar forslar nazoratiga o‘tgan, fir’avn esa asir holda Suza shahriga, Forsga olib ketilgan.

Rim davri

Muqaddas Yekaterina monastiri — dunyodagi eng qadimgi faoliyat yuritayotgan nasroniy monastiri va yarimorolning eng mashhur sayyohlik diqqatga sazovor joyi.

Rinokorura shahri (qibt. Ϩⲣⲓⲛⲟⲕⲟⲣⲟⲩⲣⲁ, yun. Ῥινοκόρουρα — «Kesilgan burunlar») va uning atrofidagi shu nomli hudud Ptolemeylar davridagi Misr tomonidan jinoyatchilar surgun qilinadigan joy sifatida ishlatilgan. Bugungi kunda shahar Al-Arish deb ataladi.

So‘nggi nabatiy podshohi Rabbel II Soter 106-yilda vafot etganidan so‘ng Rim imperatori Trayan deyarli qarshilikka uchramay, davlatni 22-mart 106-yilda egallagan. Natijada Rim imperiyasi O‘rta yer dengizining barcha qirg‘oqlarini nazorat qila boshlagan. Sinay yarimoroli Rimning Toshli Arabiston viloyati tarkibiga kirgan.

Sinay yarimorolida, Sinay tog‘i etagida pravoslav Muqaddas Yekaterina monastiri joylashgan. U imperator Yustinian farmoniga ko‘ra 527—565-yillarda qurilgan. Sinay yarimorolining katta qismi VI asrda Falastin Salutaris viloyati tarkibiga kirgan.

Ayyubiylar davri

Salib yurishlari vaqtida u Fotimiylar xalifaligi nazoratida bo‘lgan. Keyinchalik sulton Salohiddin Misrdagi Fotimiylar xalifaligini tugatib, bu hududni o‘z qo‘liga olgan. Salib yurishlari davrida bu Qohiradan Damashqqa boradigan strategik yo‘l bo‘lgan. Ushbu yo‘l xavfsizligini ta’minlash uchun u Fir’avn orolida (hozirgi Taba shahri yaqinida) «Salohiddin qal’asi» nomi bilan tanilgan istehkomni qurgan.

Mamluklar va Usmonlilar davrlari

Yarimorolning ilmiy jihatdan aniq tuzilgan birinchi xaritasi: topografik suratga olish asosida tayyorlangan Sinay yarimorolining 1869-yilgi xaritasi.

Yarimorol Misrning bir qismi sifatida Mamluklar sultonligi davrida, 1260-yildan 1517-yilgacha boshqarilgan. O‘sha davrda Usmonli sultoni Salim I misrliklarni Dabiq maydonidagi va Ridoniya janglarida mag‘lub etib, Misrni Usmonli imperiyasi tarkibiga qo‘shgan. Shundan 1906-yilgacha Sinay Usmonlilarning Misr eyaleti viloyat ma’muriyati tasarrufida bo‘lgan. Bu holat hatto Muhammad Ali sulolasi 1805-yilda Misrning qolgan qismida hokimiyatni o‘rnatganidan keyin ham davom etgan.

Sinay cho‘li, 1862-yil.

Britaniya nazorati

1906-yilda Usmonlilarning Oliy Portasi Sinay boshqaruvini rasman Misr xedivligiga topshirgan. Amalda bu hudud Britaniya imperiyasi nazoratiga o‘tganini bildirgan, chunki Britaniya Angliya–Misr urushi (1882-yil)dan buyon Misrni bosib olgan va uning katta qismini nazorat qilib kelgan. O‘sha paytda hududning hozirgacha Misr va Isroil o‘rtasidagi chegara bo‘lib qolgan sharqiy chegarasi ham belgilangan. U O‘rta yer dengizi sohilidagi Rafah dan Taba gacha, Aqaba qo‘ltig‘i.

bo‘ylab deyarli to‘g‘ri chiziq shaklida o‘tadi. Isroil hukmronligi

1948-yilda Misr armiyasi Sinay orqali Isroilga bostirib kirgan, ammo hujum qaytarilgan.

1956-yilda Misr Suvaysh kanalini milliylashtirdi. Bu suv yo‘li Afrikadagi Misr hududi bilan Sinay yarimoroli o‘rtasidagi chegarani belgilaydi. Shundan keyin ikki davlat o‘rtasida urush holati mavjudligi sababli Isroil kemalariga kanaldan foydalanish taqiqlandi. Misr, shuningdek, kemalarning Isroilga borishi va undan qaytishi uchun yarimorolning sharqidagi Misrga tegishli hududiy suvlardan foydalanishini taqiqladi va amalda Isroilning Eylat portini qamal qildi. 1956-yil oktabrda Sinay inqirozipaytida Isroil mudofaa armiyasi qo‘shinlari Birlashgan Qirollik va Fransiya yordamida (ular milliylashtirishni bekor qilish va Suvaysh kanali ustidan nazoratni tiklashni istagan) Sinayga bostirib kirib, bir necha kun ichida yarimorolning katta qismini egallagan. 1957-yil martda Isroil va uning ittifoqchilari AQSH va SSSRning kuchli bosimi ostida Sinaydan qo‘shinlarini olib chiqishga majbur bo‘lgan. Shundan so‘ng BMT favqulodda qurolli kuchlari (BMT FQK) keyingi to‘qnashuvlarning oldini olish uchun Sinayda joylashtirilgan.

16-may 1967-yilda Misr BMT FQK ga Sinayni tark etishni buyurdi va yarimorolni yana harbiy nazoratga oldi. BMT Bosh kotibi U Tan oxir-oqibat talabga bo‘ysunib, BMT Xavfsizlik Kengashi ruxsatisiz qo‘shinlarni olib chiqishni buyurdi. Ko‘p o‘tmay boshlangan Olti kunlik urush davrida Isroil quyidagi hududlarni egalladi: butun Sinay yarimorolini va G‘azo sektorini, ular ilgari Misrga tegishli bo‘lgan. Suvaysh kanalining sharqiy qirg‘og‘i endi Isroil tomonidan egallangani sababli kanal yopildi. Isroil Sinay yarimorolida yirik isroilliklar turar-joylarini barpo etish bo‘yicha ishlarni boshladi.

Eylatdan shimolda Misr–Isroil chegarasi (chapda Misr, o‘ngda Isroil).

Isroil Sinayni egallaganidan so‘ng Misr Holdan toydirish urushini (1967—1970-yillar) boshladi. Bu urush Isroilni Sinaydan chiqib ketishga majburlashga qaratilgan edi. Suvaysh kanali hududida kichik to‘qnashuvlardan keng ko‘lamli janglargacha bo‘lgan uzoq davom etgan mojaro yuz berdi. Isroilning Port-Said, Ismoiliya va Suvaysh shaharlarini kanalning g‘arbiy qirg‘og‘ida o‘qqa tutishi tinch aholi orasida ko‘p qurbonlarga (jumladan Suvayshning deyarli butunlay vayron bo‘lishiga) sabab bo‘ldi va 700 000 nafar misrlik ning mamlakat ichkarisiga ko‘chishiga olib keldi. Oxir-oqibat urush 1970-yilda front chizig‘i o‘zgarmagan holda yakunlandi.

6-oktabr 1973-yilda Misr «Badr» operatsiyasini Sinayni qaytarish uchun boshladi. Shu paytda Suriya Golan tepaliklarini qaytarish uchun boshqa harbiy operatsiyani boshladi va shu tariqa Qiyomat kuni urushi (Misrda Oktabr urushi deb ataladi). Misr muhandislik qo‘shinlari Suvaysh kanalidan o‘tish uchun ponton ko‘priklar qurib, Bar-Lev chizig‘iga — Suvaysh kanalining sharqiy qirg‘og‘idagi Isroil mudofaa istehkomlari tizimiga hujum qildi. Misrliklar kanal sharqiy qirg‘og‘ining katta qismini nazorat qilgan bo‘lsa-da, urushning keyingi bosqichlarida Isroil qo‘shinlari kanalning janubiy qismidan o‘tib, Misrning 3-armiyasini qurshab oldi va kanal g‘arbiy qirg‘og‘ining bir qismini egalladi. Urush ikki tomon kelishgan o‘t ochishni to‘xtatish bilan yakunlandi. Urushdan keyin Sinayda kuchlarni ajratish to‘g‘risidagi kelishuvlarga muvofiq Isroil qo‘shinlarini Suvaysh kanalining bevosita yaqinidan chetlatdi, Misr esa Isroil kemalarining kanaldan o‘tishiga ruxsat berishga rozi bo‘ldi. Kanal 1975-yilda qayta ochildi. O‘shanda prezident Anvar Sadat Misr harbiy-dengiz kuchlari esminetsi bortida kanaldan birinchi kemalar karvonini olib o‘tgan.

1979—1982 — Isroilning chiqib ketishi

1979-yilda Misr va Isroil tinchlik shartnomasini imzoladi. Unga ko‘ra Isroil Sinay yarimorolining butun hududidan chiqib ketishga rozi bo‘ldi. Keyinchalik Isroil qo‘shinlarini bir necha bosqichda olib chiqdi; bu jarayon 1982-yil bahorida tugadi. Isroil qo‘shinlari ketishi bilan deyarli barcha Isroil manzilgohlari, jumladan Yamit manzilgohi (Sinay shimoli-sharqida) buzib tashlandi. Faqat sohil bo‘yidagi Sharm ash-Shayx shahri bundan mustasno edi. Uni isroilliklar Sinay yarimorolini bosib olgan paytida dastlab Ofira nomi bilan tashkil etishgan, shahar esa buzilmagan. Shartnoma ko‘p millatli kuchlar va kuzatuvchilarga Sinaydagi vaziyatni nazorat qilish imkonini beradi hamda yarimoroldagi Misr qurolli kuchlari sonini cheklaydi.

Sinaydagi tinchlikparvarlik zonalari

Sinay yarimorolining Misr, Isroil va Ko‘p millatli kuchlar hamda kuzatuvchilar faoliyat hududini ajratib turuvchi xavfsizlik zonalari.

Tinchlik shartnomasining I-ilovasi 2-moddasida Sinay yarimorolini zonalarga bo‘lish nazarda tutilgan. Bu zonalarda Misr va Isroilga turli darajada harbiy kuch joylashtirishga ruxsat berilgan:

  • A zonasi: Suvaysh kanali va A chizig‘i o‘rtasida. Misrga A zonasida jami 22 000 harbiy xizmatchidan iborat motorlashtirilgan piyoda diviziyasini joylashtirishga ruxsat berilgan.
  • B zonasi: A va B chiziqlari o‘rtasida. Misr chegara xavfsizligi batalyonlari B zonasida fuqarolik politsiyasiga yordam berishi mumkin.
  • C zonasi: B chizig‘i va Misr–Isroil chegarasi o‘rtasida. C zonasiga faqat ko‘p millatli kuchlar va Misr fuqarolik politsiyasi kiritilishi mumkin.
  • D zonasi: Misr–Isroil chegarasi va D chizig‘i o‘rtasida. Isroilga D zonasida to‘rtta piyoda batalyonini joylashtirishga ruxsat berilgan.

XXI asr boshidagi xavfsizlik muammolari

2000-yillar boshidan buyon Sinayda sayyohlarga qarshi bir necha terrorchilik hujumi yuz berdi; jabrlanganlarning aksariyati misrliklar edi. 2011-yilgi Misr inqilobidan so‘ng yarimorolda islomiy jangarilar faollashdi. 2012-yilda Misr–Isroil chegarasida hujum sodir bo‘lib, jangarilar 16 nafar misrlik askarni o‘ldirdi (qarang: Sinaydagi mojaro).

Shuningdek, qochoqlarni o‘g‘irlash hollari ko‘paydi. Meron Estifanosning so‘zlariga ko‘ra, Eritreyadan kelgan qochqinlarni ko‘pincha Sinay shimolidagi badaviylar o‘g‘irlab, qiynoqqa soladi, zo‘rlaydi, qullikka sotadi yoki faqat katta tovon puli olinganidan so‘ng qo‘yib yuboradi.

2015-yil 31-oktabr kuni «Kogalimavia» aviakompaniyasiga tegishli («Metrojet» savdo belgisidagi) samolyot 9268-reys bilan «Sharm ash-Shayx (Sharm ash-Shayx aeroporti) — Sankt-Peterburg (Pulkovo aeroporti)», Sinay osmonida halokatga uchradi. 224 kishi halok bo‘ldi.

Misr prezidenti Abdulfattoh Xalil as-Sisiy siyosatining asosiy yo‘nalishi — G‘azo sektori bilan chegarani qat’iy nazorat qilishdir. Jumladan, G‘azo va Sinay orasidagi tunnellar buzib tashlanmoqda. Sayyohlar xavfsizligini yaxshilash uchun Sharm ash-Shayx atrofida kuzatuv minoralari bo‘lgan beton devor qurila boshlandi. Endi shaharga faqat qat’iy qo‘riqlanadigan darvozalar orqali kirish mumkin.

Bibliyada Sinay

Taxminan miloddan avvalgi 1800-yilda Misrni giksoslar bosib olgan davrda payg‘ambar Ibrohim o‘zining misrlik cho‘risi Hojarga uylangan. Hojar Ibrohimdan Ismoilni dunyoga keltirgan. Ismoil esa onasi bilan birga Foron cho‘liga quvilgan va shu yerda ulg‘aygan. Uning avlodlari arab-adnoniylar bo‘lib, ular bobokalon Adnon avlodlaridir. Adnon islom payg‘ambari Muhammad bilan bevosita bog‘liq ajdodlardan biri hisoblanadi.

Miloddan avvalgi 1213-yilda Ya’qub avlodlari Misrdan chiqib ketib payg‘ambar Muso bilan Sinay orqali Midiyonga yo‘l olishgan. Midiyon Musoning xotini va uning oilasi yashagan joy bo‘lib, u hozir Sinay yarimorolining eng janubiy qismi hisoblanadi. Taxminlarga ko‘ra, u Aqaba qo‘ltig‘ining g‘arbiy qirg‘og‘ida, Taba bilan Dahab o‘rtasidagi hududda joylashgan. Muso shu yo‘nalishda ketayotib, Sinay tog‘iga yetib borgan va u yerda O‘n amrni olgan. Isroilliklar bir yil davomida Sinay tog‘i yonida yashagan. Isroil xalqi va’da qilingan yerga (Kan’on) kirish da’vatiga javob bermagan. Shuning uchun ularga Xudoning g‘azabi tushgan va Xudo ularga qirq yil davomida va’da qilingan yerga kirishni taqiqlab, cho‘lda, jumladan Sinayda kezib yurishlariga yo‘l qo‘ygan. Muso va uning akasi Horun Sinayda sargardonlik davrida vafot etgan. Horun avvalroq olamdan o‘tgan va bir taxminga ko‘ra, Xor deb ataladigan Sinay tog‘iga dafn etilgan. Keyin Muso ham vafot etgan, uning qabri esa hozirgacha noma’lum.

Shunday qilib, Injilga ko‘ra, Misrga qochish Muqaddas oila ning Sinay yarimoroli orqali o‘tishi paytida sodir bo‘lgan. Apokrifik rivoyatlarga ko‘ra, safar chog‘ida ko‘plab mo‘jizalar yuz bergan.

Demografiyasi

Бедуины на Синайском полуострове, 1967, 1967
Badaviylar Sinay yarimorolida, 1967-yil.

Shimoliy va Janubiy Sinay muhofazalarining jami aholisi 597 000 kishi (2013-yil yanvar). Sinayning kichik g‘arbiy qismi, shuningdek, ayrim muhofazalarning hududlari qo‘shib hisoblanganda bu ko‘rsatkich 1 400 000 kishiga yetadi. Ular: Port-Said, Ismoiliya va Suvaysh muhofazalarining Suvaysh kanalidan sharqda joylashgan qismlari. Faqat Port-Saidning o‘zida taxminan 500 000 kishi (2013-yil yanvar) yashaydi. Ismoiliya va Suvaysh aholisining bir qismi g‘arbiy Sinayda, qolganlari esa Suvaysh kanalining g‘arbiy tomonida istiqomat qiladi.

Sinay aholisi asosan cho‘lda an’anaviy madaniyatini saqlab yashovchi badaviylardan iborat bo‘lgan. Sinayda jami taxminan 30 ta badaviy qabilasi yashaydi, ularning yarmi bir-biri bilan muntazam adovat qiladi. Asosiy badaviy qabilalari: Tarabin, Mzeyna, Jabaliya (ular Sinay tog‘i va Sant-Katrin shahri atrofida yashaydi), Savarka, Remeylat, Masaid, Bayyadiyya, Davag‘ra, Tiyyaha, Axayyavat, Azazma, Alyaka, Avlad, Said va boshqalar.

Iqtisodiyoti

Sinay janubidagi Dahab — mashhur plyaj va dayving kurorti.
Sinay tog‘i.

Isroil–Misr tinchlik shartnomasidan so‘ng Sinayning go‘zal manzarali joylari (jumladan qirg‘oq yaqinidagi marjon riflari) va diniy obidalari turizm sanoatining muhim markazlariga aylandi. Sinaydagi eng mashhur sayyohlik yo‘nalishlari — Sinay tog‘i va Muqaddas Yekaterina monastiri. U dunyodagi eng qadimgi faol nasroniy monastiri hisoblanadi. Shuningdek, Sharm ash-Shayx, Dahab, Nuvayba va Taba shaharlaridagi plyaj kurortlari mashhur.

Sinayda kaktuslar, ayniqsa opunsiya yetishtiriladi. Ular Kolumb almashinuvi natijasida bu yerga kelib qolgan. Ataylab ekilgan yoki bog‘lardan yovvoyilashgan kaktus to‘siqlari Sinaydagi harbiy yurishda mudofaa pozitsiyalarining muhim qismini tashkil etgan. Bu yurish Birinchi jahon urushi davrida olib borilgan.

Bu yerda tuyalarni boqish mumkin.

Anatomik jihatdan zamonaviy odamlarning Afrikadan chiqishi

Britaniyalik pediatr S. Oppengeymer gipotezasiga ko‘ra, taxminan 120 ming yil avval ( Mikulin muzliklararo davrida) Homo sapiens ilk bor Afrikadan chiqib Sinay yarimoroli orqali Levantga yetib borgan. Biroq anatomik jihatdan zamonaviy bu odamlar keyingi muzlik davrida u yerda butunlay qirilib ketgan. Afrikadan tashqaridagi barcha xalqlar esa bir necha yuz kishining avlodlaridir. Bu kishilar Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan taxminan 80 ming yil avval o‘tgan va ularning bir qismi taxminan 50 ming yil avval Shimoliy Afrikaga Sinay orqali qaytgan. Tyubingen universiteti (Germaniya olimlarining fikriga ko‘ra, anatomik jihatdan zamonaviy odamlarning birinchi ko‘chish to‘lqini Avstraliya aborigenlari, papuaslar va melaneziyaliklarning ajdodlari bo‘lib, ular Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan taxminan 130 ming yil oldin o‘tgan. Osiyodagi boshqa populyatsiyalar esa ikkinchi to‘lqinga mansub Homo sapiens vakillaridan kelib chiqqan. Ular Afrikadan Qizil dengizning shimoliy tomoni orqali taxminan 50 ming yil avval chiqib ketgan.

Adabiyotlar

  • Chichagov V. P. Sinay cho‘li va qadimgi Pelusiy // Priroda. — 2012. — № 11. — 35—42-betlar.
  • Metyu Tig. Yangi Sinay // National Geographic Rossiya, 2009-yil iyul, 120—137-betlar.

Havolalar