Ruminiya haqida

Ruminiya
rumincha România
Madhiya: «Deșteaptă-te, Române!»
«Uyg‘on, rumin!»
Расположение Румынии (тёмно-зелёный):— в Европе (светло-зелёный и тёмно-серый)— в Европейском союзе (светло-зелёный)
Joylashuvi Ruminiyaning (to‘q yashil):
— Yevropada (och yashil va to‘q kulrang)
— Yevropa Ittifoqida (och yashil)
Mustaqillik sanasi 13-iyul 1878-yilda Valaxiya va Moldaviya birlashgan knyazligi sifatida ( Usmonli imperiyasidan)
Rasmiy tillar rumin tili
Poytaxt Buxarest
Yirik shaharlari Buxarest, Kluj-Napoka, Yassi, Konstansa, Timishoara, Brashov, Krayova, Galats, Oradya
Boshqaruv shakli prezidentlik-parlament respublikasi
Davlat tuzilishi Unitar davlat
Prezident Nikushor Dan
Bosh vazir Luka Nikulesku
Hududi
 • Jami 238 391 km² (dunyoda 80-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % 3
Aholi
 • Baholash (2022) ↘ 19 038 098 kishi (62-o‘rin)
 • Zichlik 80,4 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2022) 704,355 mlrd AQSH dollari (36-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 36 446 AQSH dollari (47-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2022) 314,876 mlrd AQSH dollari (46-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 16 293 AQSH dollari (56-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,845 (juda yuqori; 55-o‘rin o‘rin)
Valyuta rumin leyi (RON)
Internet domeni .ro
ISO kodi RO
Telefon kodi +40
Vaqt mintaqasi EET (UTC+2, yozda UTC+3)
Avtomobillar harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Ruminiya (rumincha România [romɨˈni.a]) — davlat bo‘lib, Janubi-sharqiy Yevropada, qisman Bolqon yarimorolining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Janubi-sharqda Qora dengiz suvlari bilan tutashadi. Ukraina bilan shimol va sharqda (Dunay), Moldova Respublikasi bilan shimoli-sharqda, Vengriya bilan shimoli-g‘arbda, Serbiya bilan g‘arbda va Bolgariya bilan janubda chegaradosh.

Hududi maydoni — 238 391 km², 2022-yildagi aholisi — 19 038 098 kishi (har ikkala ko‘rsatkich bo‘yicha ham mintaqaning eng yirik davlati); aholi soni bo‘yicha dunyoda 62-o‘rinda va maydoni bo‘yicha 80-o‘rinda.

Mamlakat sezilarli etnomadaniy xilma-xillikka ega; dindorlarning aksariyati (aholining qariyb 87 foizi) pravoslavlik diniga eʼtiqod qiladi.

42 ta maʼmuriy-hududiy birlikka bo‘linadi, ulardan 41 tasi — judetslar («uyezdlar»), 1 tasi esa — munitsipiy Buxarest bo‘lib, judetsga tenglashtirilgan.

Poytaxti va eng yirik shahri — Buxarest, boshqa yirik shaharlari — Kluj-Napoka, Yassi, Konstansa va boshqalar. Davlat tili — rumin tili.

Ruminiya — unitar davlat va prezidentlik-parlament respublikasi. Prezident — Nikushor Dan, bosh vazir — Iliye Bolojan.

Iqtisodiyoti jadal rivojlanayotgan sanoatlashgan mamlakat. Pul birligi — rumin leyi.

Ruminiya 1859-yilda birlashish natijasida vujudga kelgan: ikki knyazlik — Moldaviya va Valaxiya. Mustaqillik 21-may 1877-yilda eʼlon qilingan.

Aʼzo:NATO 29-mart 2004-yildan, Yevropa Ittifoqi 1-yanvar 2007-yildan va Shengen hududi 31-mart 2024-yildan.

Nomining etimologiyasi

Mamlakat nomi quyidagi etnonimdan kelib chiqqan — «rumin».

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik joylashuvi

Ruminiya tog‘lari
Ruminiya xaritasi
Rodna

Ruminiyaning maydoni 238 397 km² bo‘lib, shu tariqa hududi jihatidan Janubi-sharqiy Yevropaning eng katta va butun Yevropaning 12-eng katta mamlakatidir. Mamlakat 43° va 49° shimoliy kenglik hamda 20° va 30° sharqiy uzunlik oralig‘ida joylashgan. Uning shimoldan janubga uzunligi taxminan 480 km, sharqdan g‘arbga esa 640 km.

Ruminiyada tog‘lar, tepaliklar va tekisliklar deyarli teng ulushda uchraydi. Mamlakatning butun hududi bo‘ylab, Ukraina chegarasidan Serbiya chegarasigacha yoy shaklida Karpat tog‘lari cho‘zilgan bo‘lib, Ruminiyaning markaziy qismida ustunlik qiladi va 14 ta tog‘ tizmasidan iborat. Ruminiyaning eng baland nuqtasi — Moldovyanu tog‘i (2 544 m). Foydali qazilmalar orasida neft va polimetall rudalar.

Mamlakat janubi-sharqini Qora dengiz suvlari yuvib turadi. Bu yerda harbiy-dengiz flotining yirik savdo portlari va harbiy-dengiz bazalari joylashgan. Portlar mamlakat ichki hududlari bilan avtomobil va temiryo‘l orqali bog‘langan. Dengizga chiqish imkoniyati Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrika mamlakatlari bilan xalqaro dengiz savdosini qulaylashtiradi. Gibraltar bo‘g‘ozi orqali Atlantika okeaniga, Suvaysh kanali orqali esa Hind va Tinch okeanlari.

ga chiqish mumkin. Ruminiyaning Bolgariya va Vengriya bilan chegaradosh hududlari dunyodagi eng unumdor yerlardan sanaladi, ammo ularning barchasida turmush darajasi va aholi sonining sezilarli pasayishi kuzatilmoqda.

Iqlimi

Ruminiya kontinental iqlim mintaqasida joylashgan bo‘lib, qishi sovuq, yozi iliq. O‘rtacha yillik harorat janubda 11 °C dan shimolda 8 °C gacha.

Bahorda tunlar salqin, kunduzlar iliq bo‘ladi. Yoz, odatda, iliq kechadi; Buxarestda yozgi o‘rtacha eng yuqori harorat 28 °C, o‘rtacha eng past harorat esa 16 °C. Qish sovuq bo‘lib, o‘rtacha eng yuqori harorat tekisliklarda 2 °C dan tog‘larda −15 °C gacha o‘zgaradi. Mutlaq eng yuqori harorat 44,5 °C bo‘lib, 1951-yilda qayd etilgan, mutlaq eng past harorat −38,5 °C esa 1942-yilda qayd etilgan.

Yiliga o‘rtacha 750 mm yog‘in tushadi, uning katta qismi yozga to‘g‘ri keladi. Biroq hududlar orasida katta tafovut bor: tog‘larda yiliga 1500 mm gacha, janubda va markazda Buxarest atrofida taxminan 600 mm, Dunay deltasida esa taxminan 370 mm yog‘in tushadi.

Atrof-muhit

O‘rmonlar mamlakat hududining 19 foizini egallaydi; Ruminiya Yevropada tabiiy holati buzilmagan o‘rmonlar eng ko‘p saqlangan hududlardan biridir.

O‘rmonlarda ko‘plab yovvoyi hayvonlar, jumladan ayiqlar, bo‘rilar va boshqalar, tekisliklarda esa tulkilar, quyonlar, olmaxonlar va bo‘rsiqlar yashaydi. Mamlakatda endemik sutemizuvchilar (ular orasida eng mashhuri Karpat tog‘ echkisi), qushlar va sudralib yuruvchilar ham uchraydi. Ruminiya faunasi 33 792 tur hayvondan iborat, ulardan 33 085 tasi umurtqasizlar va 707 tasi umurtqalilar.

Tarixi

Eng qadimgi davr va antik zamon

Hozirgi Ruminiya hududida eng qadimgi kromanyon odam (Peshetra-ku-Oase) qoldiqlaridan ayrimlari topilgan bo‘lib, ularning yoshi taxminan 42 ming yilga teng.

Taxminan 4 ming yil avval neolit madaniyati vujudga kelgan. Bronza davrida, miloddan avvalgi 1800—1000-yillarda frakiyalik--frigiyalik daklar qabilalari paydo bo‘lgan. Miloddan avvalgi VII asrda hozirgi Ruminiyaning Qora dengiz bo‘yidagi hududida (Kichik Skifiya) yunon koloniyalari barpo etilgan. Dak davlatlari miloddan avvalgi III asrda vujudga kelgan.

Milodiy I asr oxiri — II asr boshida Dakiya rimliklar tomonidan bosib olingan, bu yerda oltin qazib chiqarilgan va kolonistlar ko‘chib kelgan. O‘sha davrda kuchli romanlashuv hamda Bolqon lotin tilining.

shakllanishi boshlangan. 270-yillarda qo‘zg‘olonlardan so‘ng rimliklar Dunay.

ortiga chekinishga majbur bo‘lgan. «Xalqlarning buyuk ko‘chishi» davrida Dakiya ko‘chmanchi gotlar, vandallar, xunnlar va boshqa ko‘chmanchi qabilalar tomonidan vayron qilingan. VI asrda hozirgi Ruminiya hududiga slavyanlar ko‘chib kela boshlagan.

O‘rta asrlar

Vlad III Sepesh, Vlad Drakula nomi bilan ham tanilgan

O‘rta asrlarda ruminlar 3 ta knyazlik hududida yashagan: Valaxiya, Moldaviya va Transilvaniya.

XI asrdan Transilvaniya Vengriya qirolligi tarkibida muxtoriyatga ega bo‘lgan, XVI asrda mustaqil knyazlikka aylangan va 1711-yilgacha shunday qolgan, so‘ng Avstriya monarxiyasi tarkibiga kiritilgan.

1526-yilda Moxach jangida venger qo‘shinlari mag‘lub etilgach, Valaxiya, Moldaviya va Transilvaniya vassal sifatida Usmonli imperiyasi qaramog‘iga o‘tgan, biroq XIX asr o‘rtalarigacha ichki muxtoriyatini saqlab qolgan. Bu davrda feodal tuzum asta-sekin yemirila boshladi. O‘sha davr hukmdorlaridan ayniqsa Buyuk Shtefan III, Vasiliy Lupu va Dmitriy Kantemir Moldaviyada; Matey Basarab, Vlad III Sepesh (Drakula) hamda Konstantin Brinkovyanu Valaxiyada; Yanosh Xunyadi va Gabor Betlen Transilvaniyada alohida ajralib turadi.

1600-yilda Valaxiya, Moldaviya va Transilvaniya qisqa muddatga Jasur Mixay hokimiyati ostida birlashdi. Ammo 1601-yilda Mixay o‘ldirildi va Valaxiya hamda Moldaviyada haqiqiy hokimiyatni Usmonlilar tarafdori bo‘lgan boyarlar egalladi. Butun XVII asr boyarlar o‘rtasidagi tarqoqlik va ichki nizolar bilan kechdi.

Knyazlik Transilvaniya, 1818

XVIII asr boshida Valaxiya va Moldaviya hukmdorlari Rossiya bilan ittifoq tuzib, Usmonlilar hukmronligidan qutulishga urindilar, ammo Prut yurishi Pyotr Ining Valaxiya hukmdori Konstantin Brinkovyanu xiyonati tufayli muvaffaqiyatsiz tugadi va Usmonli imperiyasining bu hududlar ustidan hukmronligi kuchaydi.

Rumin davlati

Ruminiyaning mustaqillik urushi (1877—1878)

Ruminiya davlatining shakllanishi tarixiy jarayoni Usmonli imperiyasiga vassal bo‘lgan Moldaviya va Valaxiya birlashgan knyazliklari hududida 1859-yilda ikki knyazlikning birlashishi — Moldaviyaning va Valaxiyaning, ikkala knyazlikka hukmdor qilib Aleksandru Kuza saylanishi bilan boshlandi. U o‘zini birlashgan mamlakat knyazi deb eʼlon qildi. 11 dekabr (23-dekabr) 1861-yilda qabul qilingan hujjat bilan ikki knyazlik birlashuvi rasman mustahkamlandi. Dehqonlarni ozod qilish va boshqa islohot loyihalari ultrakonservativ partiyaning knyaz siyosatiga keskin qarshiligini keltirib chiqardi. Natijada fitna yuz berib, bu saroy to‘ntarishiga olib keldi. Prussparast va usmonliparast boyarlar o‘z hukmdoriga qarshi chiqdi, Kuza taxtdan ag‘darildi. Taxt esa shvab tarmog‘i Gogensollernlar — Karol I (Karl Gogensollern-Zigmaringen). Hozirgi Ruminiyaning yana bir hududi — Transilvaniya — o‘sha paytda Avstriya-Vengriya.

Moldaviya va Valaxiya Birlashgan knyazliklarining mustaqilligi ilk bor eʼlon qilindi 21 may (9-may) 1877-yilda bu hududlar «Ruminiya knyazligi» deb eʼlon qilinishi va rus-turk urushi boshlanishi munosabati bilan. Urushda qatnashgan Ruminiya Berlin shartnomasiga ko‘ra shimoliy Dobrudjani Konstansa bilan birga Rossiya qayta egallagan Bessarabiyaning janubiy hududlari — Bessarabiya (Budjak) evaziga oldi. Ruminiya mustaqil davlat sifatida San-Stefano va Berlin shartnomalarida tan olindi. 1878—1914-yillar nisbatan barqaror kechdi. 1881-yilda Birlashgan knyazliklar negizida Ruminiya qirolligi tashkil topib, unga Karol I.

Birinchi jahon urushi

Birinchi jahon urushi davrida Ruminiya dastlab betaraf bo‘lgan, biroq keyinroq rus armiyasining muvaffaqiyatlari taʼsirida 28-avgust 1916-yilda Antanta tomonida urushga kirgan. Buning shartlari Antanta davlatlari bilan tuzilgan maxfiy shartnomada (17-avgust 1916-yil).

15 (28) avgust 1916-yil Ruminiya qo‘shinlari Transilvaniyaga kirdi. Dastlab hujum Ruminiya uchun muvaffaqiyatli bo‘ldi, ammo ko‘p o‘tmay taʼminot muammolari sezildi, Germaniya qo‘shinlari G‘arbiy frontdan ko‘chirilgach esa vaziyat keskin og‘irlashdi. Markaziy davlatlar qo‘shinlari nisbatan zaif Ruminiya armiyasini tezda tor-mor etdi va 1916-yil oxirigacha Dobrudja va butun Valaxiyani, jumladan poytaxt Buxarestni egalladi. Qirollik oilasi, hukumat va parlament Yassiga ko‘chdi. Armiya va tinch aholining katta qismi Moldaviyaga.

chekinib ketdi. Ruminiyani mag‘lubiyatdan Rossiya imperiyasi qutqardi: uni qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘shin ajratib, Sharqiy frontni Qora dengizgacha kengaytirdi. Frontning Ruminiya qismida faol janglar faqat 1917-yil yozida qayta boshlandi. O‘shanda Ruminiya armiyasi Moldaviyaning janubi-g‘arbida kichik hududni dushmandan qaytarib oldi. Biroq 1917-yilgi inqilobiy voqealar Rossiyada rus bo‘linmalarining tobora ko‘proq jang qilishdan bosh tortishiga olib keldi. Oktabr inqilobidan so‘ng Rossiya amalda urushdan chiqdi va 3-mart 1918-yilda imzoladi Markaziy davlatlar bilan sulh (Brest sulhi) tuzdi. Ruminiya hukumati esa alohida sulh (26-noyabr/9-dekabr 1917-yilda Fokshanida imzolangan). Rossiya Brest tinchlik shartnomasini tuzganidan so‘ng Ruminiyaning harbiy ahvoli umidsiz bo‘lib qoldi. Shu sabab u alohida tinchlik muzokaralarini boshlashga majbur bo‘ldi va 24-aprel/7-may 1918-yilda shartnoma imzolandi (1918-yilgi Buxarest tinchlik shartnomasi).

Maʼmuriy xarita: Ruminiya qirolligi, 1930-yilda

Antantaning G‘arbiy frontdagi va Bolqondagi 1918-yil kuzidagi muvaffaqiyatlari kuchlar nisbatini o‘zgartirdi. Bu Ruminiyaga 10-noyabr 1918-yilda urushga qaytish imkonini berdi.

Urush natijasida Ruminiya Transilvaniyani qo‘lga kiritdi, Bukovinani va Bessarabiyani o‘ziga qo‘shib oldi. Bessarabiya ilgari Rossiyaning Bessarabiya guberniyasi bo‘lgan. 1917-yilda Sfatul Seriy (rumincha Sfatul Ţării — «O‘lka kengashi, Mamlakat kengashi») — Bessarabiyada (ilgari Moldaviya knyazligi tarkibida bo‘lgan) ruminiyaparast davlat organi Moldaviya Xalq Respublikasi, 27-mart 1918-yildan esa — Moldaviya Demokratik Respublikasini eʼlon qildi va Bessarabiyaning Ruminiyaga qo‘shilishi uchun ovoz berdi.

Urushlar oralig‘idagi davr

Birinchi jahon urushidan so‘ng mamlakatda parlament demokratiyasi eʼlon qilindi.

Ruminiya qiroli Mixay I tasvirlangan marka

1938-yil aprelida parlament tarqatib yuborilib, qirollik diktaturasi o‘rnatildi.

1940-yil iyun oxiri — iyul boshida sovet qo‘shinlari Molotov — Ribbentrop pakti, ga muvofiq Bessarabiya va Shimoliy Bukovinani egalladi..

Qarorga ko‘ra: Ikkinchi Vena arbitraji, Germaniya va Italiya 30-avgust 1940-yilda o‘tkazgan; Ruminiya Vengriyaga Shimoliy Transilvaniyani berdi. Janubiy Transilvaniya esa Ruminiyada qoldi.

7-sentabr 1940-yilda Ruminiya Bolgariyaga hudud — Janubiy Dobrudjani berdi. Shartnomaning ikki tomoni ham yangi chegara yaqinidagi aholini (milliy ozchiliklarni) almashishga rozi bo‘ldi. Bu Krayova tinchlik shartnomasi natijasida sodir bo‘lgan.

Ikkinchi jahon urushi

1941-yildagi Ruminiya

Ikkinchi jahon urushi davrida Ruminiya natsistlar Germaniyasining ittifoqchisi edi. Ruminiya qo‘shinlari SSSRga qarshi urushda qatnashdi. Ruminiya egallagan sovet hududlarida uchta yangi provinsiya tashkil qilindi: Bessarabiya, unga Dnestrning o‘ng qirg‘og‘idagi Moldaviya SSR hududi va , Izmail viloyati, Transnistriya, unga Moldaviya SSRning chap qirg‘og‘idagi qismi va Odessa, Nikolayev va Vinnitsa viloyatlari Ukraina SSR, hamda Bukovina, Ruminiya maʼmurlari tomonidan bosib olingan Chernovtsi viloyati hududida (SSSR Ukraina SSR) tashkil qilingan.

1944-yilgacha mamlakatda cheklangan miqdorda vermaxt qo‘shinlari joylashgan edi. Germaniya havo mudofaasi bo‘linmalari kuchli havo hujumidan mudofaa tizimini yaratgan. Bu tizim Ployeshti mintaqasidagi neft konlarini Gitlerga qarshi koalitsiya aviatsiyasi hujumlaridan himoyalagan.

Ployeshti mintaqasi butun urush davomida asosiy neft yetkazib beruvchi hudud bo‘lib, Uchinchi reyx iqtisodiyotiga neft yetkazib bergan; u Gitlerga qarshi koalitsiya aviatsiyasining bombardimonlariga hamda sovet harbiy-dengiz floti harbiy kemalarining dengizdan o‘qqa tutishiga ham bir necha bor uchragan.

1944-yil avgustda qirol Mixay I, fashizmga qarshi muxolifat bilan birlashib, Antonesku va Germaniya tarafdori generallarni hibsga olishni buyurdi hamda Germaniyaga urush eʼlon qildi. Shundan so‘ng Buxarestga sovet qo‘shinlari kirdi. Ruminiya armiyasi sovet armiyasi bilan birgalikda Vengriyada, keyin esa Avstriya.

da natsistlarga qarshi jang qildi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Ruminiya SSSRning taʼsir doirasiga tushdi. Mamlakatda sovet qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimi o‘rnatildi, biroq mahalliy hokimiyat saylovlarida nazorat ostidagi demokratiyaga ruxsat berildi.

Urushdan keyingi davr

Buxarestning eski suratiBuxarest

Ruminiya bilan tinchlik shartnomalarini 1947-yilda SSSR, Buyuk Britaniya, AQSH, Avstraliya, Belorussiya SSR, Chexoslovakiya, Hindiston, Yangi Zelandiya, Ukraina SSR, Janubiy Afrika Ittifoqi, shuningdek Kanada imzolagan. Shartnomalarda Ruminiya chegaralari 1-yanvar 1938-yildagi holat bo‘yicha belgilangan (Vena arbitrajlarining 1938 va 1940-yillardagi qarorlari haqiqiy emas deb eʼlon qilingan); Ruminiya chegaralari 1-yanvar 1941-yildagi holat bo‘yicha belgilangan, faqat Ruminiya–Vengriya chegarasi 1-yanvar 1938-yildagi holatga qaytarilgan (bu chegara 1940-yilgi Vena arbitraji qarorlari bilan o‘zgartirilgan), shuningdek Ilon oroli Ukraina SSRga berildi.

Shartnomalarning siyosiy qoidalari asosan 1947-yilda Italiya bilan tuzilgan tinchlik shartnomasining tegishli qoidalariga (fashistik tashkilotlarni tarqatish, erkinliklar va demokratiyani tiklash va hokazo) mos keladi. Harbiy qoidalar bu davlatlar qurolli kuchlarining tarkibini tartibga soladi. Shartnomalarda reparatsiyalar miqdori belgilandi. Ruminiya Sovet Ittifoqiga reparatsiya to‘lash majburiyatini oldi. Tajovuzga uchragan mamlakatlarning o‘z hududidan olib ketilgan mol-mulkini qaytarib olish huquqi va Sovet Ittifoqining Ruminiyadagi barcha nemis aktivlariga bo‘lgan huquqi tan olindi. Keyinroq Sovet Ittifoqi Ruminiya iqtisodiy rivojlanishiga yordam berish maqsadida yetkazilgan zarar uchun tovonning katta qismidan voz kechdi.

1947-yilda Mixay I, jamoatchilik qo‘llab-quvvatlaganiga qaramay, taxtdan voz kechishga majbur bo‘ldi. Ruminiya xalq respublikasi deb eʼlon qilindi. 1948-yilda sotsialistik islohotlar boshlandi, xususiy kompaniyalarni milliylashtirish va qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish amalga oshirildi.

1944—1958-yillarda mamlakatda sovet qo‘shinlari joylashgan edi. Kommunizmdan keyingi Ruminiya tarixshunosligida bu davr sovet istilosi.

deb atalgan. Nikolae Chaushesku Chexoslovakiyaga sovet qo‘shinlari kiritilishiga qarshi mitingda

1965-yilda hokimiyatga Nikolae Chaushesku keldi. U nisbatan mustaqil siyosat olib bordi. Jumladan, sovet qo‘shinlarining kiritilishini 1968-yilda Chexoslovakiyaga qoraladi, Isroil bilan diplomatik aloqalarni Olti kunlik urush 1967-yildagi urushdan keyin ham davom ettirdi va Germaniya Federativ Respublikasi bilan diplomatik va iqtisodiy munosabatlar o‘rnatdi. Ayrim manbalarda Chaushesku Yugoslaviya prezidenti Iosip Broz Titoning qarindoshlaridan biri bo‘lgani aytiladi. 1973-yilda Chilidagi davlat to‘ntarishidan so‘ng Ruminiya va XXR Chili bilan diplomatik aloqalarni uzmagan yagona sotsialistik davlatlar edi. 1974-yilda Buxarestga savdoda eng qulay sharoit rejimi AQSH tomonidan berildi. Ammo 1977—1981-yillarda Ruminiyaning tashqi qarzi 3 milliard dollardan 10 milliard dollarga ko‘tarildi. Natijada Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki kabi xalqaro tashkilotlarning taʼsiri kuchaydi. Qattiq tejamkorlik siyosati, shuningdek qayta qurishning SSSRda boshlanishi Chaushesku siyosatidan norozilikni oshirdi.

Sotsializmdan keyingi Ruminiya

1989-yil dekabrda Ruminiya inqilobi yuz berdi. Natijada Chaushesku ag‘darildi va otib tashlandi, hokimiyat esa Milliy najot fronti qo‘liga o‘tdi; vaqtinchalik parlament — Milliy birlik kengashi tashkil etildi.

1990-yil mayda birinchi erkin prezident va parlament saylovlari o‘tkazildi. 1990-yildan boshlab uch muddat davomida (1996—2000-yillardagi tanaffus bilan) prezidentlik lavozimini Ion Iliyesku egalladi va 2004-yilda lavozimidan ketdi. Bu davrda mamlakat 1990-yillar o‘rtalaridagi inqiroz oqibatlarini yengib o‘tdi. Hukumat siyosatining asosiy maqsadi Yevropa Ittifoqiga 2007-yilda Bolgariya.

29-mart 2004-yilda Ruminiya NATOga kirdi, 1-yanvar 2007-yilda — YIga. 31-mart 2024-yildan Shengen hududi.

Aholi

Aholining yosh-jins piramidasi, Ruminiya aholisi, 2024-yil
Ethnographic map of the peoples of the Balkan Peninsula.
Bolqon yarimoroli xalqlari etnik infografikasida Ruminiya
Ruminiya aholisi sonining o‘zgarishi

2022-yilda Ruminiya aholisi — 19 038 098 kishi; aholisi soni bo‘yicha Yevropada to‘qqizinchi o‘rinda.

Boshqa Sharqiy Yevropa mintaqadagi boshqa mamlakatlar singari aholi kamaymoqda. Tug‘ilish ko‘rsatkichi 10,5 nafar/1000 kishi, o‘lim ko‘rsatkichi 12 nafar/1000 kishini tashkil qiladi.

Milliy tarkib

Ruminiyaning etnik xaritasi
Ruminlar

Ruminiya aholisining aksariyati — ruminlar (90 %, 2002-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra). Vengerlar aholi tarkibida ulushi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda bo‘lib, Xargita va Kovasna judetslarida ko‘pchilikni tashkil etadi. Mamlakatdagi vengerlarning jami soni 1,4 mln kishi (mamlakat aholisining 6,6 foizi yoki 19,6 foizi Transilvaniya).

aholisiga nisbatan). Mamlakatda shuningdek romanlar (lo‘lilar) (535 140 kishi, 2,5 %), ukrainlar (61 098 kishi, 0,3 %), nemislar (59 764 kishi, 0,3 %), lipovanlar (ruslar) — (35 795 kishi, 0,2 %), gagauzlar (45 000 kishi), turklar (32 098 kishi, 0,2 %), Qrim tatarlari (23 935 kishi, 0,2 %), serblar (22 561 kishi, 0,1 %), slovaklar (17 226 kishi, 0,08 %) yashaydi.

Tillar

Ruminiyaning rasmiy tili rumin tilidir; u aholining 90 %i uchun ona tili bo‘lib, roman tillaridan biridir. Bu tillar lotin tilidan.

kelib chiqqan. Mamlakatda ikkinchi eng keng tarqalgan til — venger tili bo‘lib, aholining 6,8 %i uchun ona tilidir. Ruminiyadagi venger tili lahjalari (masalan, chango‘lar lahjasi) Vengriyada so‘zlashiladigan tildan farq qiladi. 2007/2008-o‘quv yilida venger tilida taʼlim beruvchi 1003 ta maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyat ko‘rsatgan; bunday bolalar bog‘chalariga 41 ming bola qatnagan. Boshlang‘ich taʼlimning oltita muassasasida venger tilida 47,6 ming bola, 531 gimnaziya va 398 gimnaziya bo‘limida 44 697 o‘quvchi taʼlim olgan.

Din

Ruminiyada rasmiy din yo‘q, biroq aholining mutlaq ko‘pchiligi pravoslav xristianlardir.

Maʼmuriy bo‘linishi

Ruminiya xaritasi

Ruminiya 8 ta rivojlanish mintaqasiga bo‘lingan. Ular bevosita maʼmuriy birlik bo‘lmay, mintaqaviy rivojlanishni muvofiqlashtirish uchun xizmat qiladi. Rivojlanish mintaqalari 41 ta judetsga (uyezd) va 1 ta munitsipiyga (Buxarest munitsipiysi judetsga tenglashtirilgan) bo‘linadi. Judetslar 2686 ta kommunaga (qishloq joylarda) va 256 ta munitsipiyga bo‘linadi. Kommunalar va munitsipiylar Ruminiyaning eng quyi maʼmuriy birliklaridir. Kommunalar o‘z maʼmuriyatiga ega bo‘lmagan va maʼmuriy birlik hisoblanmaydigan qishloqlarga bo‘linadi. Ruminiyada jami 13092 ta qishloq bor.

Ruminiya maʼmuriy tuzilishidagi istisno — Buxarest munitsipiysi bo‘lib, u boshqa munitsipiylardan farqli ravishda ikkinchi darajali maʼmuriy birlikdir. Buxarest 6 ta sektorga bo‘lingan va har birining o‘z maʼmuriyati bor.

Ruminiyaning maʼmuriy bo‘linishi NUTS standartiga quyidagicha mos keladi:

  • Daraja NUTS 1: Ruminiya;
  • Daraja NUTS 2: 8 ta rivojlanish mintaqasi (har birida taxminan 2.8 million kishi);
  • Daraja NUTS 3: 41 ta judets va 1 ta munitsipiy (Buxarest);
  • Daraja NUTS 4: foydalanilmaydi;
  • Daraja NUTS 5: 256 ta shahar va 2686 ta kommuna.

Siyosiy tuzumi

Ruminiya prezidenti (2025-yildan) Nikushor Dan

Amaldagi Ruminiya Konstitutsiyasi 1991-yil noyabrda qabul qilingan va o‘sha yil dekabrida umumxalq referendumida maʼqullangan. Konstitutsiyaga ko‘ra, Ruminiya unitar davlat bo‘lib, respublika boshqaruv shakliga.

ega. Davlat rahbari prezident bo‘lib, u aholi tomonidan 5 yilga saylanadi. 2014—2025-yillarda Ruminiya prezidenti Klaus Yoxannis bo‘lgan. Prezident lavozimini 19-may 2025-yildan Nikushor Dan.

egallab kelmoqda. Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Mamlakatda qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali parlament tomonidan amalga oshiriladi. U Senat (Senat, 176 o‘rin) va Deputatlar palatasi (Camera Deputaţilor, 412 o‘rin).

Senatorlar mutanosib saylov tizimi.

bo‘yicha saylanadi. Deputatlar palatasining 412 aʼzosi partiyalar uchun besh foizlik, bloklar uchun sakkiz foizlik saylov chegarasi belgilangan mutanosib tizim asosida saylanadi, qolgan o‘rinlar esa milliy ozchiliklar vakillari uchun ajratiladi.

Parlament deputatlarining vakolat muddati — 4 yil.

Ruminiyada so‘nggi parlament saylovlari 1-dekabr 2024-yilda bo‘lib o‘tgan.

Senat raisi — Iliye Bolojan (12-fevraldan 26-may 2025-yilgacha bir vaqtning o‘zida Ruminiya prezidenti vazifasini ham bajaruvchi).

Deputatlar palatasi raisi — Chiprian-Konstantin Sherban.

Sud organlari

Konstitutsiyaviy nazorat organi — Konstitutsiyaviy sud (Curtea Constituțională); eng yuqori sud instansiyasi — Oliy kassatsiya va adliya sudi (Înalta Curte de Casație și Justiție); apellyatsiya instansiyasi sudlari — apellyatsiya sudlari (Curțile de apel din România); birinchi instansiya sudlari — tribunallar (Tribunal); sud tizimining quyi bo‘g‘ini — judikatoriyalar (Judecătorie); prokurorlik nazoratining eng yuqori organi — Oliy kassatsiya va adliya sudi prokuraturasi (Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casație și Justiție) bo‘lib, unga Oliy kassatsiya va adliya sudi bosh prokurori, birinchi o‘rinbosar (prim-adjunct), o‘rinbosar (adjunct) va uch maslahatchi (consilieri) kiradi; korrupsiyaga qarshi kurash organi — Prokuratura huzuridagi Milliy korrupsiyaga qarshi kurash boshqarmasi (Direcția Națională Anticorupție) va Ichki ishlar hamda maʼmuriy islohot vazirligi huzuridagi Korrupsiyaga qarshi kurash bosh boshqarmasi (Direcția Generală Anticorupție).

Siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari

O‘ng qanot

Markazchilar

Chap qanot

Kasaba uyushmalari

Eng yirik kasaba uyushma markazi — «Ruminiya kasaba uyushmalarining milliy konfederatsiyasi — Birodarlik».

Siyosiy vaziyat

Ruminiyadagi norozilik namoyishlari (2017)

6-dekabr 2009-yilda Ruminiyada prezident saylovlarining ikkinchi turi o‘tkazildi. Unda ozgina ustunlik bilan Trayan Besesku (50,33 % ovoz) g‘olib chiqdi. Uning raqibi, Ruminiya sotsial-demokratik partiyasi Mircha Joane, saylov natijalarini Konstitutsiyaviy sudda bahslashdi.

O‘ng markazchi «Adolat va haqiqat» alyansi qo‘llab-quvvatlagan Besesku 2004-yilda 51,23 % ovoz bilan prezident bo‘lgan. Uning raqibi hukmron Sotsial-demokratik partiyaning 54 yoshli raisi Adrian Nestase edi. Prezident saylovi 1989-yilda kommunistik tuzum qulaganidan beri eng keskin kurash kechgan saylov deb baholangan.

«Adolat va haqiqat» demokratik alyansining nomzodi, Buxarestning 53 yoshli meri Trayan Besesku ilgari uzoq masofalarga qatnovchi kema kapitani bo‘lgan va bir necha hukumatda transport vaziri lavozimini egallagan. U hokimiyatni liberal islohotlarni haddan tashqari sust o‘tkazayotgani uchun tanqid qilgan.

Munosabatlar Moldova bilan biroz tarang, chunki ikki davlat o‘rtasida chegara shartnomasi yo‘q. 2013-yil noyabrda Trayan Besesku Moldova bilan yagona davlat tuzishni istashini bildirdi. Bunga javoban Moldova bosh vaziri Yuri Lyanke Moldova Ruminiya bilan birlashishga tayyor emasligini aytdi.

Iqtisodiyot

2024-yil oktabr holatiga o‘rtacha ish haqi Ruminiyada 8612 ley (€1731,37, brutto) va 5268 ley (€1059,09, netto)ni tashkil qiladi. 1-yanvar 2025-yildan eng kam oylik brutto 4050 ley (€814,22), netto esa 2574 ley (€517,48).

Umumiy ahvol, asosiy ko‘rsatkichlar

Afzalliklari. Neft zaxiralari mavjud; mamlakat barqaror bozor iqtisodiyotiga muvaffaqiyatli o‘tgan. Inflyatsiya past (3,2 %). Mamlakat Yevropa Ittifoqi yagona bozorining aʼzosi. Iqtisodiy o‘sish surʼatlari nisbatan yuqori (YI o‘rtachasidan baland), davlat qarzi esa past (YI o‘rtachasidan past). YI mamlakatlariga nisbatan ishchi kuchi arzonroq va yaxshi taʼlim olgan. Ishsizlik keskin kamayib, ishchi kuchi tanqisligi oshgan sharoitda 2019-yil holatiga ish haqi o‘sishini iqtisodiy o‘sishning sekinlashishi to‘xtata olmayapti.

Zaif tomonlari. Xomashyo bazasi cheklangan. Korrupsiya kuchli. Bozor islohotlari sust kechmoqda. Infratuzilma va ilmiy-tadqiqot hamda tajriba-konstruktorlik ishlariga sarmoya kam. Eng katta muammo (YIga yangi aʼzo bo‘lgan boshqa mamlakatlardagi kabi) tug‘ilishning pastligi va aholining YIning boyroq mamlakatlariga ko‘p ko‘chib ketishi sababli mehnatga layoqatli ishchi kuchi tanqisligi yil sayin kuchayishi va pensionerlar sonining o‘sishidir. Bu ish beruvchilarni ishchilarga ko‘proq to‘lashga majbur qiladi, natijada ish haqi sunʼiy ravishda ko‘tarilib, mehnat unumdorligi bilan ish haqi o‘rtasida nomutanosiblik yuzaga keladi.

Iqtisodiyotning eng yirik tarmoqlaridan biri — neft qazib olish. Bozorning katta ulushi «Rompetrol» kompaniyasiga tegishli, biroq neft zaxiralari oz va qazib olish doim kamaymoqda.

Neft-gaz uskunalarining eng yirik ishlab chiqaruvchilaridan biri (jami neft-gaz uskunalari ishlab chiqarishining 80 foizi) — «Upetrom — 1 Maya» zavodi (Ployeshti); 2008-yilda zavod tashkil topganiga 100 yil to‘lgan.

Buxarest

2000-yillar o‘rtalaridan beri Ruminiyada neft isteʼmoli o‘z ishlab chiqarishidan taxminan ikki baravar ko‘p; bu nisbat neft importi va eksportiga ham taalluqlidir.

Ruminiyada tabiiy gaz zaxiralari bor va qazib olinadi, ammo so‘nggi yillarda ehtiyojni qondirish uchun gaz import qilishga majbur bo‘lmoqda.

Qishloq xo‘jaligining yetakchi tarmog‘i — o‘simlikshunoslik, g‘allachilik. Uzumchilik rivojlangan. Chorvachilikda esa qo‘y va qoramol boqiladi.

Rivojlanmoqda: turizm. Mamlakatning eng yirik kurort hududi — Ruminiyaning Qora dengiz sohillari.

Ishchi kuchining taqsimlanishi: qariyb 30 % qishloq xo‘jaligida, 23 % sanoatda, 47 % xizmat ko‘rsatishda (2006).

Ruminiyaning asosiy eksport tovarlari mashinasozlik mahsulotlari (29,5 %), transport vositalari va ularning ehtiyot qismlari (18,4 %) hamda metallurgiya sanoati mahsulotlari (7,8 %). 2017-yilda eksport hajmi 70,5 mlrd dollar deb baholangan. Importda mashinasozlik mahsulotlari, xomashyo, shu jumladan neft va gaz, kimyoviy moddalar, to‘qimachilik va uning mahsulotlari ustun. 2017-yilda import hajmi 81,4 mlrd dollar deb baholangan.

Asosiy tashqi savdo hamkorlari — Germaniya, Italiya, Fransiya, Vengriya (2017).

Transport

««Ruminiya temiryo‘llari» — mamlakatda yuk va yo‘lovchi tashishning katta qismini bajaradigan temiryo‘l kompaniyasi. Temiryo‘llarning uzunligi 11 ming km dan ortiq.

Ruminiya temiryo‘llarining o‘ziga xos jihati — bir izli bo‘lishi, bu transport va yuklar harakatini ancha sekinlashtiradi.

Transport tarmog‘ining 1075 km qismi Dunay orqali o‘tadi. Transyevropa magistrali barpo etilishi bilan Ruminiya portlarining ahamiyati ortmoqda: Reyn — Dunay.

Madaniyat

Meʼmorchilik

Maramuresh

X—XIII asrlarda aholi punktlari reja bo‘yicha to‘rtburchak turarjoylardan iborat bo‘lib, ular yo‘g‘on xodalar va tarashlangan yog‘ochlardan qurilgan. Kulbalar kamroq uchragan; ularning yog‘och sinchi novdalar bilan to‘qilib, loy bilan suvalgan; baland va osilib turuvchi tomlarning yog‘och to‘sinlari somon yoki tomlar somon yoki shingil taxtalar.

Tosh qurilish asosan feodallar tomonidan amalga oshirilgan. Zodagonlarning uylari kamtarona bo‘lgan. Tosh qo‘rg‘on-uylar ko‘pincha 3—4 xonadan va galereyadan iborat bo‘lgan; u fasadlardan birida joylashgan (Kurtya-de-Arjesh, XIII—XIV asrlar).

Diniy inshootlar

Dastlabki cherkovlar to‘rtburchak reja va apsidaga ega bo‘lib, sharqiy qismida joylashgan. Dag‘al tosh bo‘laklar va g‘ishtdan qurilgan.

Avliyo Nikolay cherkovi Kurtya-de-Arjesh (1310—1352) xochsimon-gumbazli inshoot bo‘lib, tosh va g‘isht qatorlari navbatma-navbat terilgan; uning gumbazi ustunlarga tayangan. Bu Vizantiya madaniyati taʼsirini ko‘rsatadi. Shuningdek, Kokosh monastiri ham keng tanilgan, u Isakcha.

da joylashgan.

X—XI asrlardan feodal mulklar shakllanishi davrida Ruminiyada sanʼat rivojlana boshladi. Valaxiya va Moldaviyada — Vizantiya, Bolgariya va Serbiya madaniyati, Transilvaniyada esa Germaniya, Chexiya va Polsha madaniyati taʼsirida.

Rassomlik

Eng buyuk rumin rassomlaridan biri va zamonaviy rumin rassomligi asoschisi Nikolae Grigoresku.

Musiqa

Grigore Leshe[inglizcha] Bryusselda, 2018-yilda
Xonanda Inna

Ruminiyaning eng yirik bastakorlari — Jorje Enesku, Xoratsio Radulesku, Yanku Dumitresku, Jorje Shtefenesku. Urushdan keyingi yillarda «Drum Bun» (Shtefan Nosiyevich), «Tată» (Baja Mali Kninja) kabi qo‘shiqlar ham juda mashhur bo‘lgan..

Doyna — ruminlarning lirik xalq qo‘shig‘i. Doynalar — rumin xalqiga xos lirik, vokal yoki cholg‘u asarlari. Ularda mualliflar o‘zlarining g‘amginlik, sog‘inch, qayg‘u, afsus, yolg‘izlik, begonalashuv, ayriliq, isyon, xafalik, sevgi, zolimlarga nafrat va pushaymonlik kabi kechinmalarini, shuningdek hayot muammolari, vaqt, tabiat va o‘ziga munosabatini bevosita ifodalaydi. Doynalar lirik shaklga ega bo‘lib, asosiy mavzulari g‘amginlik, sog‘inch, tabiatga muhabbat, hayotning achchiqligidan shikoyat yoki dardni yengillashtirishda Xudodan yordam so‘rash va boshqalardir. Hozirgi davrda doynalarni ijro etishning keng eʼtirof etilgan ustasi — rumin folklorshunosi, musiqachisi va anʼanaviy rumin qo‘shiqlari ijrochisi Grigore Leshe[inglizcha].

Ommaviy axborot vositalari

Gazetalar «Evenimentul Zilei», «Skintayya», jurnallar «Femeia», «Urzika», «Moftul român».

Radiostansiyalar: «Radio România Actualități», «Radio România Cultural», «Radio România Regional», «Digi FM», «Radio ZU», «Kiss FM», «Magic FM», «Radio Europa FM», «Virgin Radio», «Radio Pro FM» va «Național FM». Quyidagi to‘lqinlarda eshitiladigan radiostansiyalar: o‘rta to‘lqinlarda: «Radio România Actualități», «Radio România Regional» va «Radio Antena Satelor». Radio Antena Satelor 153 m to‘lqinda efirga uzatiladi, uzun to‘lqin. «Radio Romania Muzical»

DAB (Buxarest): 223.936 (12A).

Telekanallar, DVB-T orqali ko‘riladi (ilgari analog detsimetrli to‘lqinlarda): TVR 1, TVR 2, TVR 3, Antena 1 va Pro TV.

Sport

Milliy stadion (Buxarest)

Ruminiya sportda eng katta muvaffaqiyatlarga sport gimnastikasi, eshkak eshish va yengil atletikada erishgan va erishmoqda. Sport gimnastikasi tarixida Nadya Komanechi (yoki Nadya Komenich), Simona Amanar, Yolanda Belash, Laviniya Miloshovich, Daniela Silivash, Katalina Ponor kabi taniqli rumin sportchilari bor. Eng mashhur rumin professional tennischisi — Simona Xalep, dunyoning sobiq birinchi raqamli raketkasi. Yakkalik bahslarida ikki marta «Katta dubulg‘a» turniri g‘olibi va uch marta finalchisi, 24 ta WTA turniri g‘olibi.

Futbolda uning terma jamoasi chorak finalga chiqdi — JCh-94, 4 yildan keyin esa 1/8 finalga chiqdi. Eng mashhur futbolchilar: Georgi Xaji (faoliyatini yakunlagan), Dan Petresku, Georgi Popesku (xuddi shunday maqomda), Adrian Mutu, Chiprian Marika, Kristian Kivu, Rezvan Rats.

Poytaxtning «Styaua» futbol klubi mavsumda 1985/86g‘olib bo‘ldi: Yevropa chempionlar kubogi va UEFA Superkubogi, shuningdek, finalga chiqdi: Yevropa chempionlar kubogi mavsumida.1988/89.

Regbi terma jamoasi Ruminiya — Yevropaning eng kuchli terma jamoalaridan biri bo‘lib, to‘rt marta Yevropa millatlar kubogini qo‘lga kiritgan va yetti marta jahon chempionatida qatnashgan.

Ruminiyada qishki sport, xususan, chana-bobsley sporti va biatlon.

Qurolli kuchlar

Ruminiya qurolli kuchlari quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz va harbiy-havo kuchlaridan iborat.

Havolalar