Vengriya (vengr. Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ], so‘zma-so‘z: « vengerlar mamlakati, Vengriya mamlakati» — magyar (modyor) «vengercha» va ország (orsag) «mamlakat») — mustaqil davlat bo‘lib, u Markaziy Yevropada joylashgan.
Aholisi — 9 603 634 kishi (2024), hududi — 93 036 km². U aholi soni bo‘yicha dunyoda 93-o‘rinni va hududi bo‘yicha 108-o‘rinni egallaydi.
Quruqlikda Ukraina, Ruminiya, Slovakiya, Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya va Avstriya bilan chegaradosh. Mamlakatning dengizga chiqish yo‘li yo‘q.
Vengriya — bir millat ustun bo‘lgan davlat bo‘lib, unda vengerlar aholining mutlaq ko‘pchiligini tashkil etadi. Dindorlarning asosiy qismi (aholining taxminan 29,2 foizi) eʼtiqod qiladigan din — katoliklik.
Poytaxti va eng yirik shahri — Budapesht, boshqa yirik shaharlari — Debretsen, Seged, Mishkolts, Pech va Dyor. Davlat tili — venger tili.
Vengriya — unitar parlament respublikasi. Hozir bosh vazir lavozimida — Peter Madyar.
20 ta maʼmuriy-hududiy birlikka bo‘linadi, ulardan 19 tasi — medye, 1 tasi esa medyega tenglashtirilgan respublika bo‘ysunuvidagi shahardir.
Iqtisodiyoti tez rivojlanayotgan industrial mamlakat. Nominal YAIM 2023-yilda 212 milliard AQSH dollarini (aholi jon boshiga taxminan 22 100 AQSH dollari) tashkil etgan. Pul birligi — Vengriya forinti (kursi, 15-iyun 2025-yil holatiga ko‘ra, 348,51 forint 1 AQSH dollariga teng).
Vengriya BMT ga 1955-yilda aʼzo bo‘lgan, GATT ga 1973-yilda qo‘shilgan, XVJ va XTTB ga 1982-yilda, Yevropa Kengashi ga 1991-yilda aʼzo bo‘lgan. 1999-yildan — NATO aʼzosi; 2004-yildan esa — Yevropa Ittifoqiaʼzosi. 1-yanvar 2011-yildan Vengriya olti oy davomida Yevropa Ittifoqiga raislik qilgan.
Etimologiyasi
Rus tilidagi «vengr» — o‘zlashma so‘z , uning manbasi — polyakcha węgier «venger» atamasi; bu esa qadimgi slavyancha *ǫgъrinъ (qadimgi ruscha ѹгринъ, ukraincha у́горець, belaruscha вугорац, serbcha-qadimgi‑slavyancha ѫгринъ, ko‘plik shakli ѫгре, serbcha у̀гар, qaratqich kelishigi у̀гра, shuningdek у̀грин, bolgarcha унгарци, xorvatcha ugor, slovencha vogar, vogrin, chexcha uher, slovakcha uhor, polyakcha węgier, węgrzyn, litvacha veñgras).
Boshqa hind-yevropa tillarida ham bu so‘z uchraydi: lotincha Ungari, Ungri, yunoncha Οὑγγρικός, Οὖγγροι, fransuzcha hongrois, nemischa Ungar(n), inglizcha Hungarian(s), shvedcha ungrare. Bu tashqi etnonimlarning barchasi bulg‘orcha on ogur, turkiycha on oguz «o‘nta o‘g‘uz qabilasi» iborasidan kelib chiqqan. So‘z boshidagi h- ehtimol, etnonim Hunni «xunnlar» taʼsirida paydo bo‘lgan. O‘rta asrlarda Vengriya uzoq vaqt «xunnlar qirolligi» deb atalgan; u epik dostonda ««Nibelunglar qo‘shig‘i»».
Vengerlarning o‘z nomi — vengercha magyar(ok) odatda ikki qismga ajratiladi. Birinchi qismi — mōś — mansilar ning o‘z nomi va ikki fratriyadan birining xantlar Mos nomi bilan qiyoslanadi. Ikkinchi qismining kelib chiqishi nomaʼlum; ehtimol, u fin-ugorcha so‘z bilan bog‘liq bo‘lib, kelib chiqishi jihatidan fincha yrkö «erkak» so‘ziga mos keladi.
Geografik maʼlumotlar

Vengriya hududining relyefi asosan tekislikdan iborat. Uning katta qismi O‘rta Dunay tekisligida joylashgan. Tekislikning g‘arbiy qismi — Dunántúl (Dunantul, so‘zma-so‘z — «Dunay orti») balandligi 300 m gacha yetadigan ko‘plab tepaliklar bilan bo‘lingan; sharqiy qismi — Alföld (Alfyold, so‘zma-so‘z — «Pasttekis yer») esa yassi pasttekislik relyefiga ega. Mamlakatning shimoli-g‘arbini pasttekislik Kishalfyold (Kisalföld, so‘zma-so‘z — «Kichik pasttekis yer») egallaydi. U g‘arbda Alpokalyaning qirlari bilan chegaralangan bo‘lib, Alp tog‘larining balandligi 500—800 m bo‘lgan etaklaridir (Irott-kyo: 883 m). Shimolda, ko‘l — Balaton atrofidan O‘rta Vengriya tog‘lari cho‘zilgan; ularning platoga o‘xshash massivlari 400—700 m balandlikka ega (Bakon, Vertesh, Dunazug). Dunantulning janubida Mechek yirik tog‘ massivi ko‘tariladi, balandligi 681 m gacha (Zengyo tog‘i). Vengriyaning shimolida G‘arbiy Karpat tog‘larining balandligi 1000 m gacha bo‘lgan tarmoqlari joylashgan. Ularni keng daryo vodiylari ajratib turadi; ular alohida vulqonli massivlar va ohaktosh platolaridan iborat (Byorjyon, Cherxat, Matra, Byukk, Cherehat, Zempleni-Xedysheg…). Shu yerning o‘zida (Matra tog‘larida) Vengriyaning eng baland nuqtasi — Kekesh tog‘i (1014 m). Slovakiya bilan chegaradagi tog‘larda Yevropaning eng yirik karst g‘orlaridan biri — Yevropadagi Aggtelek g‘ori joylashgan; unda yerosti daryolari va ko‘llari bor.

Vengriyadagi foydali qazilmalar qatoriga boksit, qo‘ng‘ir ko‘mir, neft, gaz, temir, marganes, mis, qo‘rg‘oshin-rux rudalari, mineral va termal suvlar kiradi.
Vengriyaning tog‘lar bilan o‘ralganligi kontinental iqlim ni yuzaga keltirgan: qishi yumshoq, yozi issiq. Yillik yog‘in sharqda 450 mm dan tog‘larda 900 mm gacha yetadi.
Vengriyadagi barcha daryolar Dunay havzasiga mansub. Dunay mamlakatni shimoldan janubga 410 km davomida kesib o‘tadi. Eng yirik ko‘l — Balaton — muhim xalqaro sayyohlik markazi. Uning g‘arbiy chekkasi yaqinida Yevropadagi eng katta termal kelib chiqishli ko‘l — Xeviz ko‘li joylashgan bo‘lib, uning qirg‘og‘ida balneologik va shifobaxsh loy kurorti mavjud.
Vengriya o‘simlik qoplami vaqt o‘tishi bilan inson faoliyati natijasida sezilarli o‘zgargan. Hududning katta qismida madaniy o‘simliklar — ekin maydonlari, bog‘lar va uzumzorlar ustunlik qiladi. O‘rmonlar tog‘larda (asosan, mamlakat shimoli-sharqida, Slovakiya chegarasi yaqinida) saqlanib qolgan va hududning taxminan 20 foizini egallaydi (800—1000 m balandlikkacha keng bargli o‘rmonlar o‘sadi, yuqoriroqda esa qoraqarag‘ay--oqqarag‘ay o‘rmonlari uchraydi). Tekisliklarning tuproq qoplamini qoratuproq tashkil qiladi; Alfyold da sho‘rxoklar, tog‘larda esa qo‘ng‘ir o‘rmon tuproqlari va rendzina tuproqlari.
- Kekesh
- Dioshdyor
- Atrof hudud Estergom
- Manzara Pesht medyesida , Vats
- Vengriyadagi kuzgi o‘rmon
Tarixi
Ilk tarix

Qadimgi davrda Pannoniya o‘lkasi Rim imperiyasining viloyati bo‘lgan. Keyinchalik imperiya G‘arbiy Rim imperiyasi va Sharqiy Rim imperiyasiga bo‘lingan. So‘ng butun Pannoniya tekisligini esa avarlar egallagan. 500—700-yillarda keyinchalik Blaten knyazligi shakllangan hududda roman-slavyan-avar ildizlariga ega Kestel madaniyati mavjud bo‘lgan. Avar xoqonligi mag‘lub etilgach, bu yerlar Buyuk Moraviya taʼsir doirasiga kirgan.

Taxminan 900—1000-yillarda venger qabilalari Pannoniya tekisligini egallab, u yerga joylashgan, shuningdek Karpatbo‘yi (Transilvaniya) hududlariga ham o‘rnashgan. Bu yerlarda vengerlarga yaqin quyidagi guruhlar ham yashagan: sekeylar va changoshlar.
yashagan.

1001-yilda Vengriya hukmdori Avliyo Ishtvan rasman qirol unvonini oldi va shu tariqa Vengriya qirolligi eʼlon qilindi. 1301-yilgacha Vengriyada Arpadlar sulolasi hukmronlik qilgan. O‘sha davrda Vengriya qirolligi Vizantiya imperiyasi bilan munosabatlar o‘rnatgan, sulola vakillari o‘rtasidagi nizolardan aziyat chekkan, rus knyazlari bilan urushgan va mo‘g‘ullar istilosini boshdan kechirgan. Keyinchalik Vengriya taxti dastlab Bogemiya qirolligi hukmdorlari — Prjemislovichlar sulolasiga, so‘ng Bavariya Vittelsbaxlari va Anju-Sitsiliya hamda Lyuksemburg sulolalari vakillariga o‘tdi. 1438-yilda Avstriya gersogi Albrext II aslida Gabsburglar sulolasi dan Vengriya qiroli bo‘ldi, biroq tez orada qirollik Polsha qiroli Vladislav III Varnenchik — Yagellonlar sulolasi hukmdori qo‘liga o‘tdi. U usmonli turklar bilan urushda halok bo‘lgach, Vengriya qiroli Gabsburglarning Albertinlar tarmog‘idan Ladislav Postum bo‘ldi. Ammo 1458-yilda qirollik boshiga Transilvaniyalik magnat Matyash Xunyadi, uning hukmronligi mustaqil Vengriya qirolligining so‘nggi yuksalish davri deb hisoblanadi. 1490-yilda Yagellonlar taxtda o‘rnashdi, biroq ularning Vengriyadagi hokimiyati Yevropa yurishlari davrida yakunlandi. Bu yurishlarga boshchilik qilgan hukmdor — sulton Usmonli imperiyasining Sulaymon Qonuniy.
Turklarga qarshi kurash
29-avgust 1526-yilda bo‘lgan Moxach jangida Usmonli sultonining 50 ming kishilik armiyasi — Sulaymon I ning vaziri Ibrohim posho Parg‘ali boshchiligida 25 ming kishilik venger qo‘shinini qattiq mag‘lub etdi. Buning asosiy sababi feodal tarqoqlik edi; ko‘plab venger zodagonlari qirolning chaqirig‘iga javob bermadi, feodallar esa dehqonlarni qurollantirishga jurʼat qilmadi. Layosh II qochish chog‘ida botqoqlikda cho‘kib ketdi; 12 kundan so‘ng Sulaymon turklarga jangsiz taslim bo‘lgan poytaxtga kirdi. Turklar Pesht va Balatongacha bo‘lgan barcha yerlarni talon-toroj qildi; birinchi yilning o‘zidayoq 200 minggacha kishini asir olib ketdi. Tul qolgan qirolicha Mariya Pojonga (Bratislavaga) qochdi; 1526-yil sentabrida Ferdinand I Gabsburg Chexiya qiroli etib saylandi, lekin Vengriya qiroli sifatida Sekeshfexervardagi seym 11-noyabr kuni Yanosh Zapolyaini eʼlon qildi. Shunga qaramay, Ferdinand ko‘plab zodagonlarni sotib olib, 17-dekabr 1526-yilda Vengriya qiroli etib ham saylandi. Vengriya qirolligining hali turklar qo‘liga o‘tmagan hududida Ferdinand va Yanosh Zapolyai tarafdorlari o‘rtasida uzoq yillik urush boshlandi; bunda venger feodallari faqat o‘z manfaatlarini ko‘zlab, bir lagerdan boshqasiga o‘tib yurdi. Ayni paytda 1527—1528-yillarda turklar Dunay bo‘yidagi barcha venger qalʼalarini egallab, butun Bosniya, Xorvatiya va Slavoniyani egalladi. Rim 1527-yilda talon-toroj qilingach, Gabsburglar qo‘shinlari Vengriyaga o‘tkazilib, Yanosh Zapolyaini bir necha marta mag‘lub etdi. Shundan so‘ng 1528-yil yanvarida Zapolyai Istanbulda tuzilgan shartnomaga binoan Sulaymon I himoyasiga o‘tdi. 1528-yil martida Gabsburg qo‘shinlari Zapolyai ustidan yana g‘alaba qozondi va u Polshaga qochishga majbur bo‘ldi. Bunga javoban Sulaymon I 1529-yilda yana yurish boshladi. 1529-yil avgustida turklar va Zapolyaining venger tarafdorlari Budani egallab, qirol Yanoshni taxtga qaytardi. Ferdinandga qarshi Sulaymon Avstriyaga yurdi; 1529-yil sentabr–oktabr oylarida turklar Vena ni qamal qildi, ammo shaharni egallay olmadi va Zapolyaini qo‘llab-quvvatlashda davom etdi. Avstriya va Turkiya muzokaralari natija bermadi. 1532—1533-yillarda Vengriyada turklar va avstriyaliklar o‘rtasida yana urush bo‘ldi; Ferdinandning akasi, imperator Karl V Avstriyada mohirona mudofaa olib borib, turklarni Germaniya ichkarisiga o‘tkazmadi. 23-iyul 1533-yilda Istanbulda Avstriya va Turkiya o‘rtasida birinchi tinchlik shartnomasi imzolandi. Unga ko‘ra, Vengriyaning katta qismi Yanosh Zapolyai hukmronligida va turklar vassalligi ostida qoldi. Vengriyaning g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy yerlari Avstriyaga berildi; buning evaziga Avstriya sultonga har yili 30 ming dukat.
to‘lash majburiyatini oldi. 1530—1534-yillarda Vengriyaning amaldagi regenti Alvize Luiji Gritti (doj Andrea Grittining nikohsiz tug‘ilgan o‘g‘li), Ibrohim poshoning do‘sti va Sulaymonning ishonchli vakili bo‘lgan. Gritti Sulaymon va Zapolyai o‘rtasida vositachilik qilgan, ammo sarguzashtlarga berilib, Zapolyai hokimiyatini zaiflashtirishga uringan va 1534-yil iyulida Transilvaniyada uning asosiy tarafdorlaridan biri — Nadvarad yepiskopi Imre Tsibakni o‘ldirgan. Biroq Transilvaniya magnatlari Moldaviya hukmdori Petru Raresh yordamida 1534-yil sentabrida Gritti qarorgohiga hujum qildi. U asir olinib, shafqatsizlarcha qatl etildi. Yanosh Zapolyaining mavqeyi asta-sekin zaiflashdi, papa uni cherkovdan chetlatdi; Zapolyaining uzoq vaqt bevosita merosxo‘ri bo‘lmadi va u asta-sekin Ferdinand Gabsburgni Vengriyadagi vorisi deb tan olish fikriga moyil bo‘ldi.
24-fevral 1538-yilda Nadvaradda Ferdinand va Zapolyai tarafdorlari o‘rtasida tinchlik tuzildi. Shartnomaga ko‘ra, Ferdinand taxtga yagona daʼvogar deb tan olindi; Zapolyaining ehtimoliy vorislariga esa katta mukofotlar belgilandi. 1539-yilda Yanosh Zapolyai Polsha qiroli Sigizmund Ining qizi Izabellaga uylandi; 7-iyul 1540-yilda yangi qirolicha Yanosh Jigmond ismli o‘g‘il tug‘di. 22-iyul 1540-yilda Yanosh Zapolyai baronlaridan Nadvarad tinchligi shartlarini bajarmaslikka qasam oldirib, vafot etdi. Marhum qirolning qudratli maslahatchisi va so‘nggi xazinachisi Dyord Martinutssi («birodar Dyord», Varad yepiskopi) go‘dak Yanosh Jigmondning Yanosh II nomi bilan qirol etib saylanishi va Istanbul tomonidan tan olinishiga erishdi. Ferdinand I Yanosh Jigmond yerlarini egallash maqsadida Budaga qo‘shin jo‘natdi; 1540—1547-yillardagi Avstriya–Turkiya urushi boshlandi. Sulaymon Yanosh Jigmond huquqlarini himoya qilish shiori ostida yurish qildi va 1541-yil avgustida yana Budani egalladi; 1543-yilda Estergom, Sekeshfexervar, Tata, Pech va Shikloshni, keyin Dunay bilan Tisa orasidagi yana bir qancha qalʼalarni bosib oldi. Shunday qilib, bu urush davomida Vengriya uch qismga bo‘lindi: markaziy va janubiy hududlar bevosita turk sultoni tasarrufiga o‘tdi, g‘arbiy hududlar Gabsburglar mulkiga qo‘shildi (avstriyaliklar boshqaruvidagi, poytaxti Pojon bo‘lgan qisqargan Vengriya qirolligi), sharqiy hududlar esa Yanosh Jigmond qo‘liga o‘tib, asta-sekin yangi davlat — Transilvaniya knyazligi.
ga aylandi. Vengerlarning hammasi ham bosqinchilarga qarshilik ko‘rsatmagan: janubi-sharq dehqonlari turklarni mahalliy feodallarning haddan tashqari soliqlaridan xalos qiluvchilar deb bilgan. Turklar esa venger dehqonlarining qo‘llovini qozonishga intilib, ularga yumshoq munosabatda bo‘lgan, ayniqsa shaharlarni himoya qilgan. Buda Vengriya viloyatining markaziga aylandi. Viloyatda sanjaklar mavjud edi. Beylarbey Budada posho unvonini olgan hamda viloyatning harbiy, maʼmuriy va sud hukmdori bo‘lgan. U ilgari tuzilgan qo‘shni Bosniya viloyati hamda Temeshvar markazida keyinroq tashkil etilgan boshqa eyaletdan yordam qo‘shinlarini chaqira olgan. O‘lpon Transilvaniyadan usmonlilarga uncha katta miqdorda to‘langan. Sulton yerlaridagi venger dehqonlari ham katta soliqlar bilan qiynalmagan. Usmonlilarning venger yerlarida nasroniylik taʼqib qilinmagan, ammo islom ga o‘tish har tomonlama rag‘batlantirilgan. Transilvaniya diniy urushlar girdobidagi Yevropada diniy bag‘rikenglikning noyob «oroli»ga aylangan: bu yerda katoliklik, pravoslavlik, protestantlik va uniat cherkovi tinch-totuv yashagan; bu holat Transilvaniya seymi tomonidan 1571-yilda Tirgu-Mureshda tasdiqlangan. Usmonlilar protektorati davri Transilvaniyada madaniy yuksalish davri bo‘lib, bu jarayon Moxach jangidan ko‘p o‘tmay boshlangan. O‘shanda qirol Matyashga sig‘inish anʼanasi shakllangan, uning avtoritar boshqaruvi endi baraka sifatida qabul qilingan.
endilikda baraka deb qabul qilina boshladi. 1566-yilda Vengriya yana Usmonli imperiyasi va Gabsburglar raqobat maydoniga aylandi; natijada keksaygan sulton Sulaymon Qonuniy Vengriyaga yurish qildi. Garchi Sigetvar qalʼasi qulagan bo‘lsa-da, sulton Sulaymonning o‘limi turklarning g‘alabasiga soya soldi. 1570-yilda Yanosh Jigmond va Maksimilian II Shpeyerda shartnoma imzoladi. Unga ko‘ra, Yanosh Jigmond Vengriya tojidan voz kechdi, buning evaziga Gabsburglar uni knyaz Transilvaniyaning (Vengriya tarkibidagi vassal knyazlik sifatida) hukmdori deb tan oldi hamda unga uzun «princeps Transsylvaniae et partium regni Hungariae dominus» («Transilvaniya knyazi va Vengriyaning bir qismining hukmdori») unvonini berdi. Yanosh Jigmond vafotidan so‘ng ham bu tuzilma saqlanib qoldi, garchi Zapolyailar sulolasi u bilan tugagan bo‘lsa ham. Yanosh II knyazlikni xazinachisi Kaspar Bekeshga qoldirmoqchi edi, biroq Transilvaniya zodagonlari Ishtvan Batorini knyaz deb eʼlon qildi (1571—1576). Shundan so‘ng Transilvaniya knyazlarini saylash amaliyoti paydo bo‘ldi; ular taxtni otadan o‘g‘ilga faqat ayrim hollardagina o‘tkazgan.
Avstriya davlati tarkibidagi qism

Nihoyat, Qirollik Vengriyasi deb atalgan, Gabsburglar qo‘l ostida qolgan hudud Avstriya davlati tarkibida mavjud bo‘lib, uning poytaxti Presburg (shahar Bratislava, vengercha Pojon) edi. Vengriya qiroli etib saylangach, Ferdinand I darhol o‘z hukumatini (gubernium) tuzdi; uning rahbari palatin bo‘lgan. Bu lavozim bo‘sh qolsa, boshqaruv venger arxiyepiskoplaridan yoki yepiskoplaridan biriga topshirilgan. Battyani, Batori, Erdodi, Nadashdi, Zrini va boshqa venger sulolalari Pojonda yuqori lavozimlarni egallagan yoki komitatni boshqarib, ko‘plab o‘rta zodagonlarga rahbarlik qilgan. Ular yirik shaxsiy qo‘shinlar va hashamatli saroylarni saqlagan. Tabaqalar Qirollik Vengriyasining Gabsburglar oldidagi huquqlarini qatʼiy himoya qilgan, vengerlarning Avstriya tarkibidagi muxtoriyati shunchaki nomigagina emas edi.
XVI asrda Vengriyada, ayniqsa Transilvaniyada kalvinizm jadal tarqalib, katolik cherkovining mavqeyini ancha pasaytirdi, biroq bu yerda Reformatsiya ham to‘liq g‘alaba qozonmagan. Protestantlikning xalq orasida nihoyatda ommalashgani uning venger jamiyatini tashvishga solayotgan savollarga qoniqarli javob bergani bilan izohlanadi. Katolik talqinga ko‘ra, turklar vengerlarga gunohlari uchun osmon tomonidan yuborilgan jazo edi; protestantlar tasavvurida esa vengerlar Xudo tanlagan, qattiq sinovga duchor bo‘lgan xalq edi: eʼtiqodining mustahkamligini ko‘rsatsa, ular begona hukmronlikdan ozod bo‘ladi. Protestant taʼlimoti barcha bosqichlardagi taʼlim muassasalariga alohida eʼtibor qaratgan; hatto Transilvaniyaning eng kichik qishloqlaridagi eng kambag‘al cherkov maktablarida ham aʼlo darajadagi o‘qituvchilar ishlagan. Matyash davrida juda qimmat turadigan rasmlar bilan bezatilgan qo‘lyozma to‘plam oddiy kitob hisoblangan bo‘lsa, bir asr o‘tgach, Gomer ning bosma asarini bozorda bir kilogramm go‘sht yoki bir gallon sharob narxiga sotib olish mumkin edi.
Yana uchta Avstriya–Turkiya urushi (1551—1562, 1566—1568, 1593—1606) Vengriyadagi usmonlilar mulkining biroz kengayishiga olib keldi. 1590-yillardagi avstriyaliklarning muvaffaqiyatli hujumlari katolik mutaassiblarining harakatlari tufayli samarasiz qoldi: ular turklardan qaytarib olingan yerlarda tez orada aholi noroziligini qo‘zg‘atdi. 1604-yilda imperator Rudolf II bu yerlarda bidʼatchilarga qarshi eski qonunlarni tikladi. Bunga javoban Transilvaniyada kuchli qo‘zg‘olon boshlandi; unga kalvinist magnat Ishtvan Bochka boshchilik qildi, avvalroq usmonlilarga qarshi kurashgan gayduklar ham uning tomoniga o‘tdi. 1605-yilda Bochka Vengriya qirolligiga bostirib kirdi, uning bo‘linmalari Shtiriyagacha yetdi. Rudolf II ning ukasi, Vengriyadagi imperator noibi Matias, Vengriyadagi imperator noibi bo‘lsa-da, amalda imperatorga qarshi chiqdi, hokimiyatni egalladi va venger protestantlari bilan yarashishga shoshildi. 23-iyun 1606-yildagi Vena shartnomasiga binoan Matias venger zodagonlari va shaharlarining eʼtiqod erkinligini tan oldi hamda Vengriyaning yettita tog‘li komitatini Bochkaga berdi.
Avstriya va Turkiya o‘rtasida Sitvatorok (Jivatorok) tinchlik shartnomasi ga ko‘ra, imperator 200 ming forint miqdoridagi bir martalik tovon evaziga o‘lpon to‘lashdan ozod etildi. Shu paytda Ishtvan Bochka vafot etdi va Transilvaniyada hokimiyatni Jigmond Rakotsi egalladi. Matias Rudolfga ochiq qarshi chiqdi, 1608-yilda Matyash II nomi bilan Vengriya qiroli bo‘ldi (1608—1618), 1612-yilda esa akasini Avstriya taxtidan ag‘darib, Gabsburglar mulklarini yana birlashtirdi. Matias Vengriya toji evaziga vengerlarga Yagellonlar: davridagi imtiyozlarni tikladi. Palatin monarx yo‘qligida uning o‘rnini bosish huquqiga ega edi; seym roziligisiz qirol urush eʼlon qila olmas, qalʼa garnizonlaridan venger bo‘lmagan ofitserlarni chetlatishi kerak edi. Xuddi shu yili Transilvaniyada hokimiyatni bazmparast, erkin fikrli va sarguzashtlarga moyil Gabor Batori egalladi. U 1610—1611-yillarda vaqtincha Valaxiyani zabt etdi. 1613-yilda knyaz bo‘lib Gabor Betlen (1613—1629) saylandi. Uning shaxsi va yutuqlari Matyash Xunyadi bilan qiyoslanadi.
«Venger Makiavellisi» deb atalgan Gabor Betlen g‘ayratli kalvinist va usmonlilar tarafdori edi. U muntazam armiya tuzdi, magnatlarning o‘zboshimchaligini shafqatsiz bostirdi va anarxiyaga barham berdi; soliqlarni shafqatsiz yig‘ib, knyazlik xazinasini to‘ldirdi. U diniy bag‘rikengligi bilan ajralib turar, Bibliya ning venger tiliga tarjimasini moliyalashtirar edi. Tarjimani iyezuit Dyord Kaldi amalga oshirgan. U pravoslav ruminlar ga o‘z yepiskopi ga ega bo‘lishga ruxsat bergan va anabaptistlarni panohiga olgan. O‘ttiz yillik urushga aralashib, 1619-yilda Slovakiyani, keyin esa Pojonni egalladi; 1619-yil noyabr–dekabr oylarida qo‘zg‘olonchi chexlar bilan ittifoqda hatto Vena ni qamal qildi. 1620-yil yanvarida Gabor Betlen Pojondagi davlat majlisida Vengriya knyazi etib saylandi (1620—1622). O‘sha majlis lyuteranlar, kalvinistlar va katoliklar, iyezuitlarni quvib chiqarish haqida qaror qabul qildi. Ammo Betlen nasroniy Vengriyaning ikkala qismidagi hokimiyatni saqlab qola olmadi: Gabsburglar g‘alabalari uni 6-yanvar 1622-yilda sharafli Mikulov (Nikolsburg) tinchligini tuzishga majbur qildi. Unga ko‘ra, venger tojidan voz kechish evaziga Betlen bahsli yettita komitat va Germaniya imperiyasi gersogi unvonini oldi. Bu hujjatda Gabsburglarning Transilvaniyaga daʼvolari umuman tilga olinmadi. Betlen avstriyaliklarga qarshi yana bir necha marta urushga kirgan, biroq avvalgi muvaffaqiyatini takrorlay olmagan. Shunga qaramay, uning siyosiy taʼsiri katta edi, Transilvaniyaning madaniy yuksalishi esa yevropalik mehmonlarni hayratga solgan. «Bu yerda hech qanday vahshiylik yo‘q!» — deb hayratini yashira olmagan G‘arb davlatlaridan birining elchisi 1621-yilda Dyulafexervardagi knyaz saroyiga tashrifi chog‘ida hayqirgan. Knyaz saroyi italyan meʼmorlari va haykaltaroshlari tomonidan dabdabali tarzda qayta qurilgan, freskalar, naqshinkor shiftlar, flamand va italyan gobelenlari bilan mo‘l-ko‘l bezatilgan. Saroydagi turli noyob buyumlar, ballar, teatr tomoshalari, musiqiy konsertlar va saroy ahli muomalasining nazokati o‘sha davrdagi eng yuksak nafislik mezonlariga mos kelgan.
1629-yilda Gabor Betlen vafot etdi. Uning beva xotini, ommabop bo‘lmagan va tajribasiz Brandenburgli Katalina hokimiyatni saqlab qola olmadi. Betlen o‘limidan so‘ng yettita komitat Gabsburglarga qaytarildi. 1630-yilda Transilvaniya feodallari Dyord Rakotsi Ini knyaz etib sayladi (1630—1648). Uning hukmronligi Transilvaniya «oltin asri»ning so‘nggi bosqichi hisoblanadi; bu yerda hali ham vengerlar hukmronlik qilgan (Rakotsi diniy bag‘rikenglikni cheklab, tobora ko‘proq kalvinistlarga tayangan). Dyord Rakotsi I ham mustaqil tashqi siyosat yuritib, ichki nizolar ga aralashgan. U Moldaviya va Valaxiyadagi ziddiyatlarda qatnashdi. 1643-yilda Shvetsiya bilan ittifoq tuzib, Avstriyaga qarshi urushni qayta boshladi. Mahalliy aholi yordamida yana butun Slovakiyani egalladi va 1645-yilda transilvaniyaliklar shvedlar bilan birga Brnoni qamal qildi. Biroq Istanbul bosimi ostida Dyord Rakotsi I o‘sha yilning o‘zida Ferdinand III bilan alohida Lints tinchligi ni (1645-yil dekabr) tuzdi, yettita komitatni o‘zida saqlab qolib, imperiya knyazi unvonini oldi.
Dyord Rakotsi Ining o‘g‘li va vorisi Dyord Rakotsi II (1648—1660) Gabsburglarga qarshi siyosatni davom ettirdi, ammo turklar hukmronligidan ham xalos bo‘lishni istadi. U Valaxiya va Moldaviyani bo‘ysundirdi; bu knyazliklardagi taʼsir uchun kurashda dastlab Bogdan Xmelnitskiy bilan to‘qnashdi, 1653-yil mayida esa ittifoqchisi Matey Basarabga uning o‘g‘li Timosh Xmelnitskiyni Finta jangida yengishga yordam berdi. Biroq Dyord Rakotsi II tez orada shvedlarning Rech Pospolita ga bosqinidan foydalanib, Stefan Batori kabi Polsha taxtini egallashga qaror qildi. Transilvaniyaliklar shvedlar va zaporojyeliklar bilan ittifoqda Polshaga bostirib kirdi, ammo polyaklar ularga qarshi tatarlarni yo‘lladi; sulton Mehmed IV esa Dyord Rakotsi IIni knyazlikdan mahrum qildi. 1658—1662-yillarda turklar va tatarlar Transilvaniyani qattiq vayron qildi. Knyazlikning iqtisodiy ravnaqi tugadi, 1660-yil iyunida Dyord Rakotsi II turklar bilan jangda o‘limga olib keluvchi jarohat oldi. Uning safdoshi Yanosh Kemeni hokimiyatni saqlab qola olmadi, 1661-yilda turklar Transilvaniyada o‘zlariga itoatkor Mixay Apafi (1661—1690).
ni hokimiyatga keltirdi. 1663-yilda navbatdagi Avstriya–Turkiya urushi boshlandi. Vashvar tinchlik shartnomasi 10-avgust 1664-yilda Avstriya va Turkiya o‘rtasida tuzilgan kelishuvga ko‘ra, Usmonli qo‘shinlari Transilvaniyadan chiqarildi, ammo u sultonning oliy hokimiyati ostida qoldi. Bir nechta transilvaniyalik qalʼalarda — Nove-Zamki (Ershekuyvar), Oradya (Nadvarad), Zerinvar (Uyzrinivar) — turk garnizonlari joylashtirildi, o‘lpon miqdori esa Istanbulga jo‘natish uchun keskin oshirildi. Usmonli imperiyasidagi dagi umumiy inqiroz uning venger viloyatlaridagi aholi ahvolini og‘irlashtirdi. Shunga qaramay, yangi kurutslarning 1670-yillarda Shimoliy Vengriyada yuz bergan qo‘zg‘olonlari Avstriyaga qarshi qaratilgan edi. Qo‘zg‘olonchilarni Lyudovik XIV qo‘llab-quvvatlagan. Birinchi qo‘zg‘olon 1672-yilda boshlangan, ammo kurutslar tez mag‘lub bo‘lgan; 1678-yilda ularga zodagon Imre Tyokyoli boshchilik qildi va u Qirollik Vengriyasining katta qismini egallay oldi. U bir muddat Istanbul va Vena o‘rtasida manevr qildi, biroq 1682-yilda Mehmed IV bilan ittifoq shartnomasini tuzdi. Bu turklarning Venaga yurishiga sabab bo‘ldi va oxir-oqibat Vengriyada usmonlilar hukmronligining qulashiga olib keldi.

Avstriya-Vengriya
1687-yildan Vengriya Gabsburglar mulkining bir qismiga aylandi. Vengerlar Avstriya davlatida shlyaxta — kichik yer egalari bo‘lgan harbiy zodagonlar rolini o‘ynagan. 1848—1849-yillarda Vengriyada milliy inqilob boshlandi. Unga Layosh Koshut boshchilik qildi. Qo‘zg‘olon faqat general Paskevich qo‘mondonligidagi rus ekspeditsiya korpusi yordamida bostirildi. 1860-yilda imperator Frans Iosif eʼlon qilgan konstitutsiyada birinchi Vengriya parlamentini chaqirish qarori qayd etildi. 1861-yilda Avstriya imperatori Frans Iosif Vengriyaga ichki masalalarni Vengriya Davlat majlisida muhokama qilish va imperiya miqyosidagi masalalarni reyxsrat — Gabsburglar imperiyasining oliy qonun chiqaruvchi organida ko‘rib chiqishda ishtirok etish huquqini berdi. Vengriya buni qabul qilmadi.
Shunga qaramay, 1867-yilda Avstriya imperatori Frans Iosif I venger elitasi bilan murosaga borishga majbur bo‘ldi. Natijada Avstriya imperiyasi ikki tarkibli davlat — Avstriya-Vengriyaga aylandi; Vengriyada ikki palatali Davlat majlisi (Országgyűlés) tashkil etildi. U Perlar palatasi (Főrendiház) va Deputatlar palatasi (Képviselőház)dan iborat edi; shunday qilib, Vengriyada mutlaq monarxiya o‘rniga konstitutsiyaviy dualistik, mulk senziga asoslangan monarxiya.
o‘rnatildi. 30-dekabr 1916-yilda Budapeshtda Vengriyaning so‘nggi qiroli Avstriyalik Karl Karl IV nomi bilan taxtga o‘tirdi. 1918-yilda u davlat boshqaruvidan chetlashdi va 1922-yilda surgunda vafot etdi.
Mustaqil Vengriya

Birinchi jahon urushidan so‘ng, demokratik (kommunistik, millatchilik) qo‘zg‘olonlari natijasida Avstriya monarxiyasi barham topdi va uning hududida alohida davlatlar — Avstriya, Vengriya, Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi, Chexoslovakiya vujudga keldi. 16-noyabr 1918-yilda Vengriya Xalq Respublikasi — Vengriyadagi birinchi demokratik davlat eʼlon qilindi; qonun chiqaruvchi organ sifatida Vengriya Milliy kengashi (Magyar Nemzeti Tanács) tashkil etildi.
21-mart 1919-yilda Vengriya sotsial-demokratik partiyasi va Vengriya Kommunistik partiyasi «Vengriya Sotsialistik partiyasi» (VSP)ga birlashdi; shu kuni Vengriya Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. Vengriya Milliy kengashi tugatilib, uning vakolatlari Ishchi va askar kengashlari ijroiya qo‘mitasiga o‘tkazildi. Sotsial-demokratlar ning bir qismi va burjua partiyalari tarafdorlari taʼqib qilina boshladi, demokratik davlat tugatildi.
6-avgust 1919-yilda Vengriyaga bostirib kirgan Ruminiya qirollik armiyasi VSP hukumatini hokimiyatdan chetlatdi (VSP parchalanib, sotsial-demokratik va kommunistik partiyalar tiklandi).
16-noyabrda Ruminiya qo‘shinlari Budapeshtdan chiqib ketgach, venger monarxistlari poytaxtni egalladi va monarxiya inqilobdan oldingi vakolatlari bilan tiklandi. Ammo qirol tayinlanmadi; qirollik boshqaruvi uchun regent etib admiral Miklosh Xorti tayinlandi. Vakillik organi — Milliy majlis (Nemzetgyűlés) ham mavjud edi; u 1927-yilda yana Davlat majlisi deb atala boshlandi va qayta ikki palatali bo‘ldi: Yuqori palata (Felsőház) va Quyi palatadan tashkil topdi. 1921—1931-yillarda bosh vazir sifatida mamlakat siyosiy hayotida Ishtvan Betlen.
yetakchi rol o‘ynadi. 1938-yilda Vengriya natsistlar Germaniyasi bilan ittifoq tuzdi va buning evaziga Chexoslovakiyaning ayrim hududlarini, jumladan, Zakarpatyeni (Karpat Ukrainasi)ni oldi. Tarixiy revanshizm to‘lqinida 1940-yilda Vengriya Vena arbitrajlari ga asoslanib, Ruminiya dan Transilvaniyaning bir qismini tortib oldi..
1941-yilda Vengriya Yugoslaviyaga qarshi tajovuzda ham ishtirok etdi: urushda qarshi tomon — Sovet Ittifoqi. 1944-yil martida Germaniya Vengriya hududini bosib oldi, nemislar yahudiylarni ommaviy ravishda o‘lim lagerlariga jo‘nata boshladi. Qizil armiya Vengriya hududiga kirganidan so‘ng Miklosh Xorti 1944-yil oktabrida SSSR bilan sulh tuzishga urindi. Biroq Germaniya Xortini hibsga oldi, uni isteʼfo berishga va hokimiyatni natsistlarning «Kesishgan o‘qlar» » partiyasi yetakchisi Ferens Salashiga.
2-dekabr 1944-yilda Vengriyaning Qizil armiya egallagan qismida nisbatan demokratik asosda saylangan Muvaqqat milliy majlis qonun chiqaruvchi organ sifatida shakllandi va u Muvaqqat milliy hukumat ni ijro etuvchi organ sifatida tashkil etildi. Yangi hukumat Germaniyaga urush eʼlon qildi, Gitlerga qarshi koalitsiya bilan sulh imzoladi, sovetparast qurolli kuchlarni tuzish, islohotlar o‘tkazish va Xorti rejimini tugatishga kirishdi. 13-fevral 1945-yilda Qizil armiya Budapeshtni egalladi. 6—15-mart 1945-yilda salashchilar va vermaxt Balaton ko‘li atrofida Qizil armiyaga qarshi muvaffaqiyatsiz qarshi hujum uyushtirdi. 28-mart 1945-yilda butun Vengriya Qizil armiya nazoratiga o‘tdi, Salashi Avstriyaga qochdi.
Shu yili o‘tkazilgan parlament saylovlarida «Mustaqil mayda xo‘jalik egalari partiyasi» ko‘pchilik o‘rinni egalladi. 1945-yil kuzida Davlat majlisi yig‘ildi va 1946-yilda boshqaruv shakli to‘g‘risidagi qonunni qabul qilib, Vengriyani respublika deb eʼlon qildi. Qonun chiqaruvchi organ sifatida xalq saylaydigan Davlat majlisi, davlat rahbari sifatida Davlat majlisi saylaydigan prezident va ijroiya organi sifatida prezident tayinlaydigan hamda Davlat majlisi oldida javobgar hukumat belgilandi.

1947-yilgi parlament saylovlarida nisbiy ko‘pchilik (22,25 %) «Vengriya Kommunistik partiyasi»ga nasib etdi. 1949-yilda konstitutsiya qabul qilinib, Vengriya Xalq Respublikasi eʼlon qilindi. Rasmiy jihatdan qonun chiqaruvchi organ ko‘p mandatli (1966-yildan bir mandatli) okruglar orqali saylanadigan Davlat majlisi bo‘lib qoldi. Hukumat Vazirlar Kengashi deb qayta nomlandi, prezident lavozimi tugatilib, uning vakolatlari Davlat majlisi saylaydigan Prezidentlik kengashiga (Elnöki Tanács) o‘tkazildi. Tez orada Vengriya mehnatkashlar partiyasidan (VMP) boshqa barcha partiyalar taqiqlandi. VMP Vengriya sotsial-demokratik partiyasining Vengriya Kommunistik partiyasiga majburan qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lgan edi; 1955-yilda u Vengriya Sotsialistik ishchi partiyasi (VSIP) deb qayta nomlandi. Vengriyadagi demokratiya diktatura — VMP hukmronligi bilan almashdi. 1956-yilgi Vengriya qo‘zg‘oloni SSSR armiyasining bostirib kirishi natijasida bostirildi.
1989-yilda VSIP rahbariyati o‘zgardi va partiya mafkurasi endi sotsial-demokratiya bo‘ldi. Bir partiyali tizim bekor qilindi, konstitutsiya o‘zgartirildi va Vengriya yana Vengriya Respublikasi deb eʼlon qilindi. Demokratiyaga o‘tish jarayonidan so‘ng, 1989-yilda Vengriya umumyevropa tuzilmalariga qo‘shilish yo‘lini tanladi. 2004-yilda mamlakat qo‘shildi: aynan Yevropa Ittifoqiga. 2007-yil dekabridan Vengriya Shengen kelishuvi.
25-avgust 2004-yilda hukumat inqirozi yakunlandi. Natijada avvalgi bosh vazir Peter Medyeshi isteʼfoga chiqdi; uning o‘rniga Vengriya Sotsialistik partiyasi yoshlar va sport vaziri, multimillioner Ferens Dyurchanni tanladi. Hukmron koalitsiya dagi sotsialistlar va erkin demokratlar o‘rtasidagi inqiroz avvalo to‘planib qolgan moliyaviy-iqtisodiy muammolar, jumladan, juda katta budjet taqchilligi (qariyb 6 % 2003), milliy valyuta kursining oshirib baholanishi, ichki va tashqi qarz ning misli ko‘rilmagan darajada oshishi (50 mln dollardan ortiq) bilan bog‘liq edi. Bu muammolar ijtimoiy sohaga taʼsir qilib, aholi noroziligini keltirib chiqardi.
Aprel 2006-yilda Vengriyada yangi parlament saylovlari bo‘lib o‘tdi. Vengriya Sotsialistik partiyasi 186 ta mandatni 386 o‘rindan oldi; uning hukmron koalitsiyadagi ittifoqchisi — «Erkin demokratlar alyansi» — 18 mandatni oldi. Raqiblari «Fides» — Vengriya fuqarolik partiyasi — Xristian-demokratik xalq partiyasi bilan bitta ro‘yxatda qatnashib, 164 mandat olgan. 19-sentabr 2006-yilda Budapeshtda katta xalq noroziliklari bosh vazirning iqtisodiyotning ayanchli holati haqidagi bayonotlari oshkor bo‘lgani sababli yuz berdi.
Yevropa parlamenti saylovlarida, 2009-yilda «Fides–XDP» koalitsiyasi 56,4 % ovoz va 14 mandatni Vengriyaga ajratilgan 22 ta o‘rindan qo‘lga kiritib, katta g‘alabaga erishdi. 2010-yil aprelidagi parlament saylovlari Vengriyaning siyosiy manzarasini tubdan o‘zgartirdi. O‘ng qanotdagi «Fides–XDP» koalitsiyasi parlamentdagi 262 o‘rinni (uchdan ikki qismidan ko‘prog‘ini) qo‘lga kiritib g‘alaba qozondi. Vengriya Sotsialistik partiyasi 59, millatchi «Yaxshiroq Vengriya uchun harakat» partiyasi esa 47 o‘rinni oldi. Parlamentga «Siyosat boshqacha bo‘lishi mumkin» — 16 o‘rin. 29-iyun 2010-yilda mamlakat parlamenti «Fides» vakili Pal Shmittni Vengriyaning yangi prezidenti etib sayladi. U qilichbozlik bo‘yicha Olimpiya o‘yinlarida 1968 va 1972-yillarda oltin medal olgan. Shmitt 6-avgust 2010-yilda lavozimiga kirishdi.
2012-yilda yangi Vengriya Konstitutsiyasi kuchga kirdi. Yangi asosiy qonun mamlakat nomini «Vengriya Respublikasi»dan «Vengriya»ga o‘zgartirdi. Yangi konstitutsiyada venger xalqini «Xudo va nasroniylik» birlashtirishi aytilgan. Davlatga hayotni himoya qilish majburiyati yuklatilib, hayot homila paydo bo‘lishi bilan boshlanishi qayd etilgan. Aslida konstitutsiyaning bu moddasi abortni taqiqlashnini joriy etadi. Konstitutsiyada nikoh «erkak va ayol ittifoqi» deb belgilanadi. 2-may 2012-yilda Vengriya prezidenti etib «Fides» vakili Yanosh Ader.
Mamlakat diplomatik munosabatlar o‘rnatgan davlatlardan biri — Rossiya (SSSR bilan 1934-yilda o‘rnatilgan, 25-sentabr 1945-yilda tiklangan; Rossiya va Vengriya o‘rtasidagi do‘stlik hamda hamkorlik shartnomasi 6-dekabr 1991-yilda imzolangan).
Aholisi

2024-yilda mamlakat aholisi — 9 603 634 kishi. Asosiy qismi vengerlar (8 314 029 kishi yoki 83,7 %, 2011-yil holatiga ko‘ra).
2011-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra (unda kishilar kelib chiqishini bir necha xalq bilan bog‘lashlari mumkin bo‘lgan, shu sababli umumiy foiz 100 dan oshgan), Vengriyadagi eng yirik milliy ozchiliklar — nemislar (29 647, 0,3 %), lo‘lilar (131 951, 1,3 %), ruminlar (26 345, 0,3 %), slovaklar (26 345, 0,3 %), xorvatlar (23 561 kishi, 0,2 %) va serblar (0,2 %). So‘rovda qatnashgan 1 455 883 kishi (o‘sha davrdagi aholining 14,7 foizi) o‘z kelib chiqishini ko‘rsatmagan.
Qo‘shni mamlakatlarda ko‘p sonli venger jamoalari, ayniqsa Slovakiya, Ukraina, Ruminiya (Transilvaniya), Serbiya (Voyvodina), Xorvatiyada ham yashaydi.
da yashaydi.

Yagona davlat tili — venger tili. U fin-ugor tarmog‘i (ning ugor tillari) ga mansub, yaʼni ural tillari oilasiga kiradi. Hozir u ona tili hisoblanadi — mamlakat aholisining deyarli 95 foizi uchun. Venger tili o‘zining uzoq tarixi davomida boshqa tillarning kuchli taʼsiriga uchragan, shu sababli bugun uning so‘z boyligida ko‘plab turkiy, slavyan va boshqa tillardan kirgan o‘zlashma so‘zlar.
mavjud. Venger tiliga eng yaqin til — mansi tili, ammo hozirda bu ikki tilda so‘zlashuvchilar bir-birini tushunishi deyarli mumkin emas.
Din
Milodiy XI asrda vengerlar nasroniylikni qabul qilgan. XVI asrda vengerlarning ko‘pchiligi protestantlikni qabul qilgan, ammo XVII asrda , Kontrreformatsiya davrida mamlakatda yetakchi dinga katoliklik aylangan. 2022-yilda dindorlarning 27,5 foizi katolik, 11,6 foizi protestant bo‘lgan. Dindorlar orasida nasroniylarning umumiy ulushi 42,5 foiz edi.
Venger protestantlarining ko‘pchiligi — kalvinistlar (9,8 %). Vengriyadagi eng yirik kalvinistik konfessiya — Vengriya islohotchi cherkovi; ulardan tashqari lyuteranlar, Yevangelik pentekostal jamoasi tarafdorlari (u Xudo Assambleyalari), tarkibiga kiradi) va baptistlar bor. Boshqa dinlarga eʼtiqod qiluvchilar 1,3 foizni, dinga ishonmaydiganlar esa 16,1 foizni tashkil qilgan. So‘ralganlarning 40,1 foizi maʼlumot berishdan bosh tortgan.
Davlat tuzumi

Vengriya — parlament respublikasi. Qonun chiqaruvchi organ — Davlat majlisi, xalq tomonidan 4 yilga saylanadi.
Davlatning oliy vakillik vazifasini prezident (elnök) bajaradi. U Davlat majlisi tomonidan 5 yilga saylanadi va vakillik funksiyalarini amalga oshiradi. Ijro etuvchi organ — Vengriya hukumati. U bosh vazir (Miniszterelnök) va vazirlardan iborat bo‘lib, Davlat majlisi tomonidan tayinlanadi va uning oldida javobgardir. Konstitutsiyaviy nazorat organi — Vengriya Konstitutsiyaviy sudi. Vengriyaning hozirgi bosh vaziri — Peter Madyar
Siyosiy partiyalar
- O‘ta o‘ng qanot
- «Yaxshiroq Vengriya uchun» («Jobbik», Jobbik Magyarországért Mozgalom) — millatchi;
- «Vengriya haqiqati va hayoti partiyasi» (Magyar Igazság és Élet Pártja) — millatchi.
- O‘ng qanot
- «Fides — Vengriya fuqarolik ittifoqi» (Fidesz — Magyar Polgári Szövetség) — konservativ;
- «Xristian-demokratik xalq partiyasi» («XDP», Kereszténydemokrata Néppárt) — konservativ, Fidesning kichik hamkori;
- «Mustaqil mayda xo‘jalik egalari partiyasi» (Független Kisgazda, Földmunkás és Polgári Párt).
- Markazchilar
- «Vengriya liberal partiyasi» (Magyar Liberális Párt).
- Chap qanot
- «Vengriya Sotsialistik partiyasi» (VSP, Magyar Szocialista Párt) — sotsial-liberal;
- «Siyosat boshqacha bo‘lishi mumkin» (LMP, Lehet Más a Politika!) — ekologik partiya;
- «Demokratik koalitsiya» (Demokratikus Koalíció) — VSPdan ajralib chiqqan;
- «Vengriya uchun muloqot» (Párbeszéd Magyarországért) — LMPdan ajralib chiqqan;
- «Birgalikda».
- O‘ta chap qanot
- «Vengriya ishchilar partiyasi» (Magyar Munkáspárt) — kommunistik;
- «Vengriya ishchilar partiyasi 2006» (Magyarországi Munkáspárt 2006) — yevrokkommunistik.
- Kasaba uyushmalari
- «Eng yirik kasaba uyushmalari markazi» — «Vengriya kasaba uyushmalari milliy federatsiyasi» (Magyar Szakszervezetek Országos Szövetsége).
Huquqiy tizim
Oliy sud instansiyasi — Oliy sud (Legfelsőbb Bíróság); apellyatsiya instansiyasi — apellyatsiya sudlari (Ítélőtábla); birinchi instansiya sudlari — tribunallar (Törvényszék); sud tizimining quyi bo‘g‘ini — mahalliy sudlar (helyi bíróság); mehnat nizolari bo‘yicha sudlar — mehnat sudlari (Munkaügyi bíróság); sud ishlarini ko‘rib chiqishda qatnashadigan fuqarolar — sud maslahatchilari (Ülnök); sudyalikka nomzodlarni tanlaydigan organ — Davlat sud kengashi (Országos Bírói Tanács); prokurorlik nazorati organlari — Oliy prokuratura (Legfőbb Ügyészség); mintaqalar darajasidagi bosh apellyatsiya prokuraturalari (fellebbviteli főügyészségek), bosh prokuraturalar (főügyészségek) — medyelar va poytaxt darajasida, mahalliy prokuraturalar (helyi ügyészségek) — tumanlar va shahar mavzelari darajasida.
Maʼmuriy bo‘linishi

Vengriya 19 ta medyega (viloyat) va ular bilan tenglashtirilgan poytaxt Budapeshtga bo‘lingan (NUTS-3 darajasidagi birliklar). Medyelar yarashlarga, yarashlar esa shahar va jamoalarga bo‘linadi; poytaxt tumanlarga ajratilgan. Shaharlar va jamoalarning vakillik organlari — mahalliy kengashlar (képviselő testület) aholi tomonidan saylanadi; ijro etuvchi organ — mer (polgármester, polgarmeshter); tumanlarning vakillik organlari — kengashlar (képviselő, keypvishelo); tumanlar ijroiya organlari — merlar; medyelarning vakillik organlari — majlislar (közgyűlés, kyozdyulesh), ijroiya organlari esa majlis raislaridir.
Iqtisodiyot
Vengriya o‘rtacha rivojlangan sanoat-agrar davlat bo‘lib, unda bozor islohotlari deyarli yakunlangan.
Mamlakat asosan mashinasozlik mahsulotlarini va boshqa sanoat tovarlarini eksport qiladi.
Asosiy tashqi savdo hamkori — Germaniya (2006-yilda Vengriya tovar aylanmasining to‘rtdan bir qismidan ko‘prog‘i).
Vengriyaning eng yirik banki — OTP Bank. Uning Rossiyada ham sho‘ba banki mavjud.
Valyuta — Vengriya forinti (forint), mayda pul birligi — filler (fillér); forint emissiyasini Vengriya Milliy banki amalga oshiradi (Magyar Nemzeti Bank). Keyts indeksi (mamlakatdagi eng kam va o‘rtacha ish haqi nisbati) Vengriyada 2019-yil dekabr holatiga ko‘ra (o‘rtacha ish haqi — 406 400 HUF, eng kam ish haqi — 149 000 HUF) taxminan 36,7 % bo‘lgan. 1-dekabr 2023-yildan eng kam ish haqi 266 800 HUF (177 422 HUF soliqlardan keyin), malakali mutaxassislar uchun esa 326 000 HUF (216 790 HUF soliqlardan keyin) bo‘lgan. 1-yanvar 2025-yildan eng kam ish haqi 290 800 HUF (193 382 HUF soliqlardan keyin), malakali mutaxassislar uchun esa 348 800 HUF (231 952 HUF soliqlardan keyin) etib belgilangan. 1-yanvar 2026-yildan eng kam ish haqi 322 800 HUF (214 662 HUF soliqlardan keyin), malakali mutaxassislar uchun esa 373 200 HUF (248 178 HUF soliqlardan keyin) etib belgilangan.
Afzalliklari: mamlakat barqaror bozor iqtisodiyotiga muvaffaqiyatli o‘tdi. Inflyatsiya past (3,2 %). Mamlakat Yevropa Ittifoqi yagona bozorining aʼzosi. Iqtisodiy o‘sish nisbatan yuqori, davlat qarzi past. ishsizlik darajasi keskin kamayib, ishchi kuchi tanqisligi kuchayayotgan sharoitda 2019-yil holatiga ish haqining o‘sishi iqtisodiy o‘sish surʼatlarining sekinlashishi bilan cheklanmayapti.
Zaif tomonlari: xomashyo bazasi cheklangan. Eng katta muammo (YIga yangi aʼzo bo‘lgan boshqa mamlakatlardagi kabi) — tug‘ilish darajasining pastligi va aholining YI dagi boyroq mamlakatlarga yuqori darajadagi emigratsiyasi tufayli mehnatga layoqatli ishchilar tanqisligi hamda pensionerlar sonining yil sayin ko‘payishidir. Bu ish beruvchilarni xodimlarga ko‘proq to‘lashga undaydi, ish haqlarini sunʼiy oshiradi va mehnat unumdorligi bilan ish haqi o‘rtasidagi tafovutga olib keladi.
Qayta ishlash sanoati
- Vengriyaning eng yirik neft-gaz kompaniyasi — MOL.
- Avtomobil sanoati:
- Suzuki (ishlab chiqarish Estergom);
- Audi (ishlab chiqarish Dyor shahrida) — dvigatellar, Audi TT, «A3 sedan»;
- Rába — avtomobil qismlari ishlab chiqarish zavodi (Dyor sh.);
- Mercedes-Benz — zavod Kechkemet;
- Knorr-Bremse — zavod Budapesht va Kechkemetda.
- Kimyo sanoati:
- BorsodChem (Borsodxem);
- TVK.
- Farmatsevtika sanoati:
- Gedeon Richter;
- Egis.
Tashqi savdo aloqalari
Vengriyaning tashqi savdosi YI mamlakatlariga yo‘naltirilgan. 2017-yilda eksport hajmi 98,72 mlrd dollarni, import esa 93,28 mlrd dollarni tashkil etgan. Asosiy tashqi savdo hamkorlari quyidagilar:
- eksport bo‘yicha: Germaniya — 27,7 %, Ruminiya — 5,4 %, Italiya — 5,1 %, Avstriya — 5 %, Slovakiya — 4,8 %, Fransiya — 4,4 %, Chexiya — 4,4 %, Polsha — 4,3 %;
- import bo‘yicha — Germaniya — 26,2 %, Avstriya — 6,3 %, Xitoy — 5,9 %, Polsha — 5,5 %, Slovakiya — 5,3 %, Niderlandiya — 5 %, Chexiya — 4,8 %, Italiya — 4,7 %, Fransiya — 4 %.
Tashqi savdoda tayyor sanoat mahsulotlari ustunlik qiladi. Jumladan, transport vositalari va ehtiyot qismlar, elektrotexnika hamda elektron qismlar va buyumlar, dori-darmonlar va boshqa kimyoviy tovarlar, qayta ishlangan oziq-ovqat va to‘qimachilik mahsulotlari eksport qilinadi. Asosan turli yarim tayyor mahsulotlar, ehtiyot qismlar, shuningdek neft, gaz, metall prokat va oziq-ovqat mahsulotlari import qilinadi.
Qurolli kuchlar

Vengriya qurolli kuchlari Sovuq urush tugaganidan keyin jiddiy isloh qilinib, qisqartirildi. Hozir ular ikkita qo‘shin turidan: quruqlikdagi qo‘shinlar va harbiy-havo kuchlaridan iborat. Vengriyada quruqlikdagi qo‘shinlar «Vatan himoyachilari korpusi» (vengercha Honvédség) nomi bilan ham maʼlum. Bu atama 1848-yilda qo‘llangan: o‘shanda u Layosh Koshutning inqilobiy armiyasini bildirgan. Hozir esa umuman venger askarlariga nisbatan ishlatiladi.
Mamlakat NATO ga qo‘shilgach, qurollanish va armiyani tashkil etish bo‘yicha yangi standartlarga o‘tdi. 2004-yildan umumiy majburiy harbiy xizmat bekor qilinib, professional armiyaga o‘tildi.
Ommaviy axborot vositalari
Asosiy davlat radiokompaniyasi — «Vengriya radiosi» (vengercha Magyar Rádió), asosiy davlat telekompaniyasi — «Vengriya televideniyesi» (vengercha Magyar Televízió). «Vengriya radiosi» va «Vengriya televideniyesi» boshqaruvi ustidan nazorat «Media kengashi» (vengercha Médiatanács).
Eng yirik radiokanallar:
- «Koshut radiosi» (vengercha Kossuth Rádió);
- «Petyofi radiosi» (vengercha Petőfi Rádió);
- «Bartok radiosi» (vengercha Bartók Rádió);
- «Danko radiosi» (vengercha Dankó Rádió);
- «Butunjahon Dunay radiosi» (vengercha Duna World Rádió) — xorijdagi vengerlar uchun radioeshittirishlar.
Eng yirik telekanallar:
- «M1»;
- «M2»;
- «M3»;
- «M4»;
- «Butunjahon Dunay» (vengercha Duna World) — xorijdagi vengerlar uchun teleko‘rsatuvlar.
Eng ommabop davriy nashrlar:
- «Metropol»;
- «Blikk[inglizcha]»;
- «Neypsabadsag» (vengercha Népszabadság);
- «Nemzeti Shport» (vengercha Nemzeti Sport);
- «Madyar Nemzet» (vengercha Magyar Nemzet);
- «Neypsava» (vengercha Népszava);
- «Madyar Xirlap[inglizcha]» (vengercha Magyar Hírlap).
Madaniyat


Oshxona

Sport
Futbol bo‘yicha Vengriya terma jamoasi ikki marta 2-o‘rinni egallagan: uchinchi jahon chempionatida (1938) va beshinchi jahon chempionatida (1954). Xungaroring avtodromida (Budapesht yaqinida) 1986-yildan buyon anʼanaviy tarzda «Formula-1» jahon chempionati bosqichi o‘tkaziladi.
Taʼlim tizimi
Oliy taʼlim muassasalari — uch xil ilmiy daraja beradigan universitetlar: bakalavr (alap), magistr (mester) va doktor (doktor); o‘rta maxsus taʼlim muassasalari — kasb-hunar maktablari (szakközépiskola); umumiy o‘rta taʼlim muassasalari — gimnaziyalar (gimnázium); boshlang‘ich taʼlim muassasalari — boshlang‘ich maktablar (általános iskola)
Bayramlar
- Farshang — vengerlarning Maslenitsa bayrami bo‘lib, Germaniyadan kirib kelgan.
- Pasxa.
- Rojdestvo.
- Avliyo Ishtvan kuni — Vengriyaning 20-avgustda nishonlanadigan asosiy davlat bayrami. Birinchi Vengriya qiroli Ishtvan aynan shu kuni toj kiygani va mamlakatda nasroniylikni joriy qilgani aytiladi. Bayram Ishtvan avliyolar qatoriga qo‘shilgan 1083-yildan nishonlanadi.

Vengriyadagi 1848—1849-yillar inqilobi - Bayram — 1848-yilgi Vengriya inqilobi kuni 15-martda nishonlanadi. Shu kuni «venger bahori» — vengerlarning Gabsburglardan mustaqil bo‘lishga qaratilgan milliy ozodlik harakati boshlangan va keyinchalik Avstriyaga qarshi urushga aylangan.
- Mehnat kuni — 1-may.
- Vengriyada respublika eʼlon qilingan kun 1-fevralda nishonlanadi. Bu davlat bayrami emas, ammo mamlakat aholisi uchun muhim xotira sanasi. Shu kuni Ikkinchi Vengriya Respublikasi (1946—1949) tashkil etilgani yodga olinadi. Uning prezidenti sifatida Zoltan Tildi.
- saylandi. Vengriya qo‘zg‘oloni xotirasiga bag‘ishlangan milliy bayram 23-oktabrda 1956-yil voqealari sharafiga nishonlanadi. Shu bilan birga, bu 1989-yilda Vengriya Respublikasi eʼlon qilingan kundir.
Astronomiyada
Vengriya sharafiga (434) Vengriya asteroidi nomlangan; u 1898-yilda kashf etilgan.
Adabiyotlar
- D. S. Markov Vengriya. — Moskva: Misl, 1990. — 128 bet — (Dunyo xaritasi yonida). — 50 000 nusxa — ISBN 5-244-00436-0.
- P. Peykovska, tarix fanida bolgar-venger aloqalari va shaxslararo munosabatlar (XIX asr) [Bulgarian-Hungarian Relations in Historical Science and Interpersonal Communication 19th Century]. Masʼul muharrir A. S. Stikalin. Sankt-Peterburg, 2009, 233—248-betlar
- Laslo Kontler. Vengriya tarixi. Yevropa markazida ming yillik. (vengercha). — Budapesht, 2002. — 785 bet
- Bens Yonash. Vengriya. Mamlakatning to‘liq tarixi.. — 412 bet
Havolalar
- Vengriya parlamentining sayti (vengercha). Arxivlangan sana: asl nusxa 25-dekabr 2005-yil.
- Vengriya bo‘yicha sayohat qo‘llanmasi (ruscha)
- Vengriya — ichkaridan nigoh (ruscha)
- Vengriya , BBC News (inglizcha)
- Vengriya — havolalar katalogida Curlie (dmoz)
Vikiombor: Atlas: Венгрия